E vërteta e hidhur e librit “Estetika” e prof. Alfred Uçit

Prof. Dr. Agron F. Fico, H.C.

Gazetari dhe studiuesi i njohur Dashnor Kaloçi ka botuar dhe po boton dokumente sekrete nga arkivat e PPSH, veçanërisht atë që kanë të bëjnë me letërsinë, artet; shkrimtarët dhe artistët në periudhën e komunizmit. Në botimin e radhës, ai ka përfshirë edhe një letër, të drejtorit të Shtëpisë botuese “8 Nëntori” në të cilën informonte Ramiz Alinë se “‘ESTETIKA’ e Alfred Uçit është kopjuar nga sovjetikët”

Njoftimi i datës 30 maj të këtij viti në “Gazetën Shqiptare” se “‘ESTETlKA’ e Alfred Uçit është kopjuar nga sovjetikët”, nuk ishte e papritur dhe as e panjohur për mua. Arsyeja është jo se kam punuar ndonjë agjenci sekretesh ose zyra të koduara, por për ca rrethana, që lidhen me botimin e librit.

Befasuese ka qenë atëherë, befasuese mbetet edhe sot, kur zbulohet se profesori, zoti Uçi, publikisht thotë një të pavërtetë, se libri “Estetika” është libri i tij origjinal; ndërsa e vërteta e mirëfilltë është fakti se libri “Estetika” është i kopjuar nga sovjetikët, ky libër nuk është punë e tij, nuk është origjinal. Ky është një fakt i hidhur, i dënueshëm moralisht dhe publikisht.

I. E VËRTETA

Shtëpia botuese “8 Nëntori” kishte edhe një sektor, që quhej “redaksia enciklopedike”. Përgjegjësi i asaj redaksie, në vitet 60-70 të shekullit të kaluar, ishte Gaqo Konomi, me të njiheshim që nga jeta e përbashkët në konviktin e Gjirokastrës gjer sa mbaruam studimet e larta. Mbaheshim për miq.

Në fillimet e vitit 1966 isha kthyer në Tiranë nga Pekini, Republika Popullore e Kinës, ku për disa vite kisha punuar si profesor i gjuhës shqipe. Pas kthimit në Shqipëri isha emëruar si punonjës shkencor në Institutin e Folklorit, atëherë në rrugën “Kont Urani”.

Një ditë, aty nga mesi i muajit maj të vitit 1967, Gaqo Konomi erdhi dhe më takoi në qendrën time të punës, Institutin e Folklorit. Shkuam në ndërtesën e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve dhe pimë nga një kafe. Vura re që zoti Konomi dukej i shqetësuar. Ai menjëherë hyri në temë dhe më tha se sapo ishte kthyer nga zyra e Fadil Paçramit, ish-sekretar i propagandës në komitetin e partisë së Tiranës, me të cilin kishte pasur një bisedë të vështirë. Zoti Konomi nxori nga çanta dhe më tregoi dy libra, njëri me titull “Estetika, Jeta Arti” në shqip që mbante si autor Alfred Uçin dhe tjetri origjinali, libri rusisht. Gaqo Konomi më pohoi se edhe pse ia kishte bërë të qartë Fadil Paçramit se varianti shqip, me autor Alfred Uçin, nuk ishte libër origjinal i Uçit dhe se nuk duhej botuar, Fadil Paçrami e kishte përcjellë Gaqo Konomin me këto fjalë: “Dëgjo, shoku Konomi. Libri të botohet siç e ka shkruar (kupto: kopjuar) Uçi, se kemi nevojë për libra të tillë”. Madje Paçrami kishte shtuar: “Jepi nja 40 mijë lekë për librin se ka edhe dyzetvjetorin e lin djes “!

Pyetja kryesore shtrohet: Pse Fadil Paçrarni dhe më vonë edhe Ramiz Alia, i cili informohet me anë të letrës nga drejtori i Shtëpisë botuese “8 Nëntori”, zoti Kristo Sharra, ku i kërkonte që të mos botohej si vepër origjinale libri “Estetika” i Alfred Uçit, bënë të kundërtën, miratuan botimin e një libri që nuk ishte origjinal.

Ky nuk është thjesht një miklim, përkrahje, për librin e profesor Uçit, por një mbrojtje, një miratim, një vijë politike, një qëndrim i shprehur publikisht për estetikën sovjetike, që u bë edhe qëndrimi zyrtar i PPSH për zhvillimin e letërsisë dhe arteve.

Në “Informacionin” që instruktorët e aparatit të Komitetit Qendror të PPSH i dërgonin Ramiz Alisë lidhur me librin e kopjuar të Alfred Uçit (botuar në Gazetën Shqiptare, 30 maj 2018) ka disa formulime jo të sakta dhe tepër të përgjithshme.

II. E VËRTETA E PLOTË

Ja e vërteta e atyre shembujve që silleshin në libër dhe që tiren aq gjatë në “Informacionin” përkatës.

Pas disa javësh si u vu në qarkullim libri “Estetika, Jeta, Arti” u takuam me prof. Ramadan Sokolin, i cili mbante në duar dy numrat e revistës “Nëntori”. I hapi dhe më tregoi shembujt, vargjet që kishte marrë zoti Uçi nga studimi i Prof. Ramadan Sokolit dhe i kishte futur në librin e tij “Estetika”. Madje është për të ardhur keq që në këtë kopjim të hapur (kishte me dhjetëra vargje të tillë) nuk kishte asnjë shënim referimi për revistën dhe autorin. Profesor Sokoli, për statusin e vet politik, u mjaftua me aq.

“lnformacioni” ka edhe pika të tjera jo të sakta, kur thuhet se “Në mënyrë paraprake mund të themi se akoma nuk e kemi bërë konfrontimin me literaturën e huaj që ka shfrytëzuar autori”.

Jo “shokë” të “Informacioni”, Alfred Uçi e kishte kopjuar dhe jo “shfrytëzuar autorë të tjerë”.

Libri “Estetika, Jeta Arti” u bënë baza ideologjike dhe politike e PPSH në zhvillimin dhe vlerësimin e veprave të letërsisë, arteve dhe çdo veprimtarie kulturore. Ky është shërbimi më i keq që i bëhej kulturës shqiptare, që e vinte nën estetikën sovjetike. “Kjo i përshtatet politikës ruso-madhe dhe shoviniste të zhdukjes së kombeve, që po realizon revizionizmi sovjetik.” – thuhej në “Informacionin” drejtuar Ramiz Alisë. (“Gazeta Shqiptare”, 30 maj, f. 11.)

III. VETËM E VËRTETA

Estetika u bë lënda kryesore në Fakultetin e Filologjisë, në Akademinë e Arteve, madje ishte provim për gradat shkencore “kandidat” ose “doktor”.

Estetika marksiste u kthye në fe. Mëkatarët, d.m.th. ata që nuk krijonin, pikturonin, skalitnin a kompozonin sipas kritereve të saj, sipas normave estetike marksiste, shpalleshin heretikë d.m.th. dënoheshin që nga ndalimi i veprës për publikim, gjer tek përjashtimi nga anëtarësia në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve, të tjerë burgoseshin ose internoheshin, si Mehmet Myftiu etj., ose përfundonin para togës së pushkatimit.

Në dokumentet sekrete si “Kadare në pallatin e ëndrrave” e të tjera, botuar vitet e fundit në seri nga Dashnor Kaloçi, del qartë se ndjekja, përfolja gjer edhe rreziku i arrestimit dhe burgosjes së Kadaresë, lidhej drejtpërdrejt me faktin se shkrimtari Kadare ndiqte një metodë të re krijuese, që binte ndesh me metodën e realizmit socialist, me estetikën marksiste.

Ndalimi për botim i poemës “Pashallarët e kuq”, romanit “Pallati i ëndrrave” e librave të tjerë të Kadaresë si dhe përpjekja për të penguar librin “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” dëshmojnë se zbatimi i kërkesave të estetikës marksiste nga krijuesit letrarë dhe nga artistët ishte detyrim politik.

Kadare kujton tek libri “Ftesë në studio” se Drago Siliqi, drejtor i ndërmarrjes së vetme botuese “Naim Frashëri”, njëherazi mik i shkrimtarit, i kishte thënë se dorëshkrimin e librit “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” ia kishin dhënë edhe shkrimtarit S. për një opinion të dytë. “Bëj diçka” – i kishte thënë Drago Siliqi Kadaresë – “shtoi qoftë edhe një frazë me dhjetë fjalë, ku të përmendet fjala parti si mishërim i heroit pozitiv kolektiv.

Rasti i shkrimtarit disident Mehmet Myftiu është shembulli më i qartë dhe tipik se ç’rol parësor mori estetika marksiste në jetën e krijuesve letrarë dhe artistikë. Shkrimtari Mehmet Myftiu ishte ndër të parët që, me krijimtarinë e vet letrare, nuk ndoqi kërkesat e estetikës marksiste-leniniste dhe as ligjet kanunore të metodës së realizmit socialist. Kjo i kushtoi rëndë shkrimtarit Myftiu, atë e kritikuan ashpër dhe e larguan nga organet letrare.

Aty nga fillimi i vitit 1954 Mehmet Myftiun e thirrën në Ministrinë e Arsimit. Qibrie Ciu, zv. ministre e atij dikasteri, pas një fjalimi politik për kujdesin e PPSH për letërsinë e realizmit socialist, i ofroi pasaportën për studime letrare në një universitet sovjetik. Mehmet Myftiu e kishte befasuar Qibrie Ciun kur nuk e ishte marrë, nuk e kishte pranuar pasaportën dhe ishte larguar. U kthye në fakultet dhe vazhdoi rregullisht studimet.

Shkrimtari Mehmet Myftiu nuk ishte antikomunist, as bënte agjitacion dhe propagandë kundër pushtetit popullor. Jo. Ai kishte vënë në provë jetën e vet fizike kundër nazistëve. Ai e donte popullin, Shqipërinë. Mehmet Myftiu doli hapur kundër estetikës marksiste dhe parimeve të realizmit socialist sovjetik.

Diktatura totalitare nuk mund t’ia falte Mehmet Myftiut refuzimin e hapur të pasaportës për studime në vendlindjen e realizmit socialist, në vendlindjen e zhdanovizmit. Zhdanovizmi kafshoi si gjarpëri; se ajo metodë nuk ishte thjesht një metodë letrare, por ishte armë, që godiste, burgoste, internonte çdo krijues që nuk i nënshtrohej zinxhirëve të saj kanunorë.

Nuk kaluan as 5-6 muaj pas refuzimit të pasaportës për studime në Bashkimin Sovjetik dhe Mehmet Myftiun papritur, në një mëngjes plot shi, e kishin arrestuar dhe e internuan në një kamp “elitar” diku në periferi të Fierit.

Me këtë metodë u krijuan mjaft vepra të dobëta artistikisht, që u ngjanin pamfleteve politikë, vepra që nuk ngjallnin asnjë ndjenjë estetike. U krijuan piktura dhe skulptura që paraqisnin njerëz viganë, me muskuj si tela çeliku dhe gjoks gati shkëmbor. Ndërsa në letërsi u botuan romane, drama dhe poema entuziaste dhe skematike. Lindën bejtexhinjtë socialistë.

Alfred Uçi u bë “shef” i estetikës, “shef” i kritikës letrare dhe arteve. Asgjë nuk mund të botohej pa autorizimin e tij. Bashkë me Bardhyl Ficon shkuam tek përgjegjësi i ri i redaksisë enciklopedike në Shtëpinë botuese “8 Nëntori”, zoti Nelson Çabej, dhe i kërkuam që libri “Eposi shqiptar i krahasuar me atë serbo-boshnjak”, i përgatitur nga shkrimtari Veis Sejko, që kishte mbaruar studimet e larta në Zagreb, të botohej. Zoti Nelson na tha se kjo ishte e pamundur pa autorizimin e “shefit” të estetikës, Alfred Uçit, që ishte njëherazi edhe drejtori i Institutit të Kulturës Popullore.

Pikëpamjet e estetikës marksiste që përhapeshin me librin “Estetika Jeta Arti” të zotit Uçi dhe me botime të tjera të këtij lloji, edhe pas vendosjes së pluralizmit politik, duken ende gjurmë në libra, shkrime etj. Gjer sot nuk ka asnjë studim serioz kritik kundër estetizmit sovjetik dhe ndikimit të tij në letërsinë artet dhe kulturën shqiptare. Askush nuk u ka kërkuar falje atyre që u dënuan në format më të ndryshme se nuk iu nënshtruan dogmës estetike marksiste.

Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës një libër i tillë do të kishte shkaktuar “një krizë” kulturore. Para disa vitesh një profesor me emrin Abramov, historian, u kritikua në gazetën “The New York Times” se në librin e botuar kishte marrë, “kopjuar” një paragraf nga libri i dr. Kissinger-it. Prof. Abramov doli në gazetë dhe tha se paragrafi ishte si citim, por redaktori kishte harruar shenjat dhe numrin e citimit. Profesorin e hoqën si shef dhe pas disa muajve u largua dhe nga universiteti.

Ka mbetur si ngjarje e shënuar çështja e gazetarit të njohur Dan Radher, që ishte shef i lajmeve ndërkombëtare në ABC News. Ai humbi postin dhe u largua, pas 25 vjet shërbimi, se programi televiziv kundër presidentit Bush, se ai nuk kishte shërbyer në gardën kombëtare, doli i pavërtetë.

Kopjimi, në të gjitha format e artit, të kulturës, si dhe të shkencës, është dënuar dhe dënohet. Dua të shtoj këtu se edhe në shkolla dhe universitete në Amerikë kopja është e dënueshme gjer sa studenti mund të përjashtohet.

Libri “Estetika, Jeta, Arti” ishte kopje e variantit rus, por ajo u bë “bibla” jo vetëm e autorit, por recitohej dhe kërkohej në çdo analizë letrare, artistike etj. Mjafton të sjell edhe një shembull. Para disa vitesh Prof. Ramadan Sokoli kishte përgatitur një dokumentar për muzikantin shqiptar Jan Kukuzeli, gjeniun nga Durrësi, që i dha melodinë shpirtit të Bizantit (Enciklopedia britanike, volume 10, f. 218.) Shfaqja e tij u kundërshtua me argumentin se gjoja ishte “jashtë kritereve të estetikës marksiste”. Me ca ndërhyrje u bë e mundshme që ta shihnin Ismail Kadare, Llazar Siliqi, Anastas Kondo dhe unë, që të mundësohej shfaqja e dokumentarit.

Konceptet e estetikës marksiste sovjetike, në një mënyrë ose në tjetrën, u shfaqën edhe në npunën kërkimore e studimore në Institutin e Kulturës Popullore, ku prof. Alfred Uçi ishte njëherazi drejtor, por më tepër si “shef i estetikës”.

Duhet thënë se letërsia folklorike është studiuar dhe studiohet nga shkolla të ndryshme filozofike, që shpesh dallohen diametralisht njëra nga tjetra.

Profesori i Harvardit, Albert B. Lord, zbuluesi i teorisë homerike të letërsisë gojore, ka shkruar se: “The oral poet learns his songs orally, composes them orally, and transmits them orally”. (Albert B. Lord “The Singer of Tales”, New York, 1965). E thënë shqip, këndonjësi e mëson këngën gojarisht, e krijon gojarisht dhe e përcjell po gojarisht. Ky është koncepti bazë i teorisë folklorike amerikane, që ndryshon nga ai i folkloristikës sovjetike, që e quante këngën popullore “narodnoe kolektivnost potiçeski tvorçesta”, d.m.th. krijimtari poetike popullore kolektive. Këto pikëpamje, d.m.th. që e shihnin si “krijimtari kolektive”, kanë zotëruar edhe në folkloristikën shqiptare gjer para vitit 1990, por ndikime të atyre koncepteve, për të ardhur keq, shfaqen edhe sot e kësaj dite në mjaft “studime” dhe artikuj.

Në një konferencë kombëtare para disa vitesh, kushtua Eposit heroik shqiptar, Prof. Uçi mbajti raportin kryesor. Dukej mendja e zgjuar e autorit, stili i tij filozofik, por të gjitha tezat dhe mendimet i nënshtroheshin filozofisë estetike marksiste. Më konkretisht, kategoritë estetike si “e bukura”, “e shëmtuara”, “grotesku”, “heroikja” etj. viheshin në kornizat e estetikës marksiste. Në atë tubim shkencor, një kumtesë mbajti dhe Ismail Kadare, që dallohej qartë nga një këndvështrim i ri dhe perëndimor mbi këtë monument të kulturës epike shqiptare.

Në përfundim lexuesi i vëmendshëm vë re qartë, se në këtë shkrim fjala nuk është për të gjitha librat e Prof. Alfred Uçit, me vlerën e tyre (nënvizimi imi), por dëshmon se “Estetika”, edhe sipas parimit juridik amerikan “e vërteta, e vërteta e plotë, dhe vetëm e vërteta”, nuk ishte origjinale, por një kopje e varianteve ruse, një akt anti-kulturë që nuk e nderon profesorin. Si e tillë do të duhej të hiqej nga CV-ja e tij.

Duket se, edhe si drejtor i Institutit të Kulturës Popullore, në mes të një thesari shqiptar krijimesh folklorike, përfshirë edhe fjalët e urta, profesor Uçi ka anashkaluar njërën prej tyre, që thotë:

“E vërteta zhytet, por nuk mbytet”!

BE-Shqipëri, fituesit dhe humbësit e 28 qershorit!

Nga Lutfi Dervishi

48 orë para ende askush nuk mund të thotë me siguri se cili do të jetë vendimi i Këshillit Europian lidhur me mundësinë e hapjes së negociatave për Shqipërinë me Maqedoninë.

Deri më sot janë ravijëzuar së paku 3 qëndrime:: A) Franca që vë në plan të parë, reformën e vetë BE-së dhe nuk ka asgjë “personale” me Shqipërinë dhe Maqedoninë. 😎 Hollanda mendon se Shqipëria dhe Maqedonia ende nuk janë gati për të hapur negociatat. C) Gjermania duket se është: po, POR…

Në mes të tre pozicioneve është Komisioni Europian që ka dhënë rekomandim për hapje negociatash pa kushte! Këshilli i ka dhënë autoritetin Komisionit për të qenë “prifti”, por duket se këtë radhë kërkon “t’i qethë” mjekrën.

Komisioni ka publikuar këtë pranverë edhe strategjinë e BE për rajonin për 2025. Strategji që rikonfirmon angazhimin e Unionit, 15 vjet më parë (Samiti Selanikut 2003) që e ardhmja e rajonit është në BE.

është shumë e vështirë, të kuptosh në Tiranë apo Shkup se çfarë “problemi” ka hapja e neogicatave me reformimin e BE-së. Mes hapjes së negociatave dhe marrjes së vendimit (nisur nga përvoja) do të duhet së paku një dekadë. çdo vend anëtar i BE-së ka mundësi të pafundme për të bllokuar/kërkuar vendet kandidate për t’u thelluar 350 herë në secilin prej 35 kapitujve.

Shqipëria ka 1001 probleme po aq ndoshta edhe Maqedonia, por zgjidhja e tyre është në BE. (Dhe vetëm BE ka fuqinë transformuese për rajonin, pavarësisht joshjeve dhe interesave të aktorëve të tjerë global dhe rajonal.)

Vetëm lidhja/connection me 35 kapitujt do të shënojë nisjen e transformimit rrënjësor të Shqipërisë dhe përmirësimit cilësor të jetës për çdo shqiptar.

Historikisht BE në çdo dekadë të jetës së vet, ka ecur dhe është “rritur” me probleme nga më të pa imagjinueshmet. Brexit dhe problemet e sotme të emigracionit, terrorizmit, ekonomisë nuk janë çështje që zgjidhen për një vit apo për 10. Do të jenë këtu për një kohë të gjatë.

Po ashtu edhe Ballkani nuk do të lëvizë (së paku gjeografikisht). Këtu ka qenë dhe këtu do të jetë. Llotaria gjenetike i ka vendosur popujt e Ballkanit brenda BE-së, jo në kufijtë veriorë të Afrikës apo në Lindjen e Mesme, por në Europë.

Ballkanit i është bërë një premtim- është koha për të mbajtur fjalën.

Një tjetër qëndrim që ka qarkulluar së fundimi është se Maqedonia (e Veriut) duhet të marrë me kushte hapjen e negociatave. Si për çdo vendim nuk mungojnë argumentat: ndërrimi i regjimit, dhe vënia në shinat e zgjidhjes së mosmarrëveshjes 25 vjeçare me Greqinë.

Në këtë variant, Shqipëria mbetet delja e zezë në rajon. Fqinjët sllavë (Mali Zi, Serbia, Maqedonia) vijojnë me procesin e afrimit me BE-në. Shqipëria? Shqipëria do të marrë një jo, POR formulimi mund të jetë aq i bukur sa po – ja e Maqedonisë do të duket shumë e varfër.

Shqiptarët, jo vetëm në Shqipëri do të ndihen të përjashtuar dhe të trajtuar padrejtësisht. Mantra se “do të bashkohemi në Bruksel” – e përdorur nga gjithë elita politike në Tiranë do të merrte nota shakaje dhe forcat politike si në Kosovë, por edhe në Shqipëri që e shohin Brukselin më shumë si problem sesa si zgjidhje sigurisht do të marrin më shumë hapësirë. Tirana zyrtare është përgëzuar në vijimësi për rolin konstruktiv në rajon. çfarë roli mund të ketë Tirana tashmë në rajon, kur të vetmit shqiptarët do ta ndjejnë veten të përjashtuar- dhe në Kosovë – i vetmi popull në rajon pa viza.

Humbja e perspektivës së BE-së do të bëj atë që shqiptarët kanë bërë prej 3 dekadash- të kërkojnë në mënyrë individuale “anëtarësimin” në BE- Deri më tani e ka bërë ⅓ e popullsisë që jeton sot në vendet anëtare të BE-ë. (Shqipëria është vendi i dytë në botë për numrin më të madh të emigrantëve që prodhuar këto 3 dekada).

Një jo apo shtyrje në kalendat greke të vendimit për hapjen e negociatave do të thotë humbje për shqiptarët. çdo humbje ka përballë fituesit. Fituesit e mëdhenj do të jenë politikanët dhe liderët autoritar- që do të “shijnë” sipas dëshirës. Problemi në Tiranë, në Shkup, dhe në kryeqytetet e rajonit është se nëse pyet: ku është pushteti?

Përgjigja do të jetë e njjëtë: kryeministri. Mosha e liderëve është më e madhe se mosha e institucioneve të reja, kalimi nga liderët e fortë te institucionet bëhet e mundur vetëm me BE dhe në rrugën drejt BE-së. Shteti ligjor, ekonomia tregut, pavarësia e medias, institucionet e pavarura, konkurrenca do të marrin jo mbështetje por ndoshta goditje- për shkak se reformat aq shumë të dëshiruara… nuk do të udhëhiqen më nga makineria e komplikuar e Brukselit, por nga dëshira e liderëve populistë në rajon.

Një jo- e kancelarive nuk është pa pasoja.. Vizioni, perspektiva e njerëzve, qëllimi dhe fokusi i reformave do të vihen në pikëpyetje. Nuk ka gjë më dramatike se njerëzit pa qëllime, pa vizion dhe pa fokus. Po ashtu edhe për popujt.

Despoti dhe diplomati

Nga Christopher Hill

Me vlerësimet e tij për lidershipin e Kim Jong-un dhe potencialin ekonomik të Koresë së Veriut, Donald Trump ka braktisur çdo pretendim se SHBA ka vlera më të larta për të promovuar. Nëse qasja e tij për të sjellë paqe do të funksionojë këtë do ta tregojë vetëm diplomacia që do ta pasojë. Në vitin 2005, kur isha kryenegociator i SHBA në bisedimet gjashtëpalëshe mbi programin bërthamor të Koresë së Veriut, pashë instruksionet për takimin tim të parë, një banket i organizuar nga kinezët që përfshinte një delegacion koreanoverior. Nëse do të kishte dolli (jo të padëgjuara në banketet kineze), nuk duhej t’i bashkohesha. Me sa duket pritej që unë të rrija ulur, pa prekur gotën, duke parë i ngrysur me duart e kryqëzuara duke pritur që të tjerët të ulnin gotat. Më vonë, kur vizitova Korenë e Veriut për herë të parë, u udhëzova të mos i buzëqeshja mikpritësve të mi. Me sa duket pritej që unë të ofroja vetëm shikime të zemëruara.

Donald Trump qartazi i ka modifikuar ato udhëzime. Në fakt, me vlerësimet e tij të pafundme për lidershipin e Kim Jong-un, përshëndetjen e tij të improvizuar dhe të ngathët ndaj një prej gjeneralëve të Kim dhe përqafimit të tij ndaj gjërave që koreanoveriorët bëjnë (veçanërisht potenciali për ndërtime në plazh), Trump ka hequr dorë nga çdo pretendim se SHBA promovon një grup vlerash më të gjera. Por ndërsa Trump mund ta ketë tepruar, ideja që delegacioni amerikan duhet të rrijë i ulur me gotat e paprekura gjatë një dollie gjithashtu paraqet një ton të gabuar.

Në shtator 1995, gjatë muajit të fundit të luftës së Bosnjës, delegacioni amerikan për bisedimet e paqes, kryesuar nga Ndihmës-Sekretari i Shtetit, Richard Holbrooke, mbërriti në Beograd për bisedime me diktatorin e Serbisë, Sllobodan Milosheviç. Sipas Millosheviç ai nuk mund t’i detyronte serbët e Bosnjës të tërhiqnin armatimet e rënda dhe të braktisnin rrethimin e përgjakshëm katërvjeçar të Sarajevës. Ai i kërkoi Holbrooke të takohej me liderët serbë të Bosnjës, Radovan Karaxhiç dhe Ratko Mlladiç, të dy më pas të dënuar për krime lufte. Holbrooke e pyeti atë ku ishin. “Atje në atë vilë”, u përgjigj Millosheviç. “T’i thërras?”.

Holbrooke na mblodhi të gjithëve me ngut për ta diskutuar. “Duhet t’i takojmë?”, më pyeti ai. “Nëse po, a duhet t’u jap dorën?”. Duke menduar për qindra-mijëra qytetarët e Sarajevës – shumë prej të cilëve të vrarë dhe ata që përballeshin me urinë si rezultat i rrethimit – iu përgjigja, “Jepja dorën dhe ta mbyllim këtë gjë e të shkojmë në shtëpi”. Kështu bëmë. Rrethimi i Sarajevës u hoq të nesërmen.
Sado të ndihmojë ose jo, dhënia e dorës, nga ana tjetër negocimi duke i treguar dikujt grushtin ka rezultuar jo shumë i suksesshëm. Gjatë Lojërave Olimpike Dimërore në Pyeongchang në Korenë e Jugut, Zv.Presidenti Mike Pence pritej të takohej me delegacionin koreanoverior. Ndoshta për të mbuluar kurrizin në atdhe, Pence foli disi ashpër para takimit. Koreanoveriorët e anuluan, si për të thënë se ç’kuptim do të kishte takimi?

Gjatë periudhës që jam marrë me bisedimet gjashtëpalëshe, kam shmangur përfshirjen në kritikat ndaj Koresë së Veriut. E dija se së shpejti – çdo javë – do të më duhej t’i takoja sërish dhe ndërsa një shfaqje kritike do të më ndihmonte në Uashington, në terren nuk do të ofronte aspak bashkëpunim, duke rrezikuar kështu punën për të negociuar fundin e programit bërthamor të Koresë së Veriut. Ka një dallim të madh mes të folurit ashpër në televizion dhe takimit përballë me Koreanoveriorët. Diplomacia direkte është një mjet serioz për një qëllim serioz. Mbajtja e pozicionit nga distanca nuk është pjesë e tij.

Ndonjëherë gjuha e trupit është e vështirë për t’u kuptuar. Si ambasador i SHBA në Irak, udhëzimet që merrja nga Uashingtoni rrallë vinin me ndonjë kuptim paraprak të përgjegjësisë për rezultatin. Më ishte thënë se puna ime përfshinte ndihmimin e opozitës irakiane të hiqnin kryeministrin e atëhershëm Nuri al-Maliki. Zyrtarët amerikanë në takimet në Uashington silleshin ashpër, si atletët e gjimnazit në dhomat e zhveshjes që i binin dollapëve përpara një ndeshje të madhe. Por kur vinin në terren dhe takoheshin me Maliki, ata nuk i jepnin atij arsye për të besuar se ia donin të keqen.

Rrija në takime të tilla duke parë Malikin që më shihte, duke pyetur përse më parë e kisha paralajmëruar për uljen e durimit të qeverisë së SHBA me sundimin e tij autokratik dhe për pasoja të ashpra. Ndërkohë, vizitorët nga Uashingtoni mbanin një qëndrim delikat, nuancat e të cili Maliki do t’i kuptonte vetëm përmes ndonjë pajisje çkodimi.

Çdo diplomat duhet të ketë qëllime në një negociatë në emër të vendit të tij apo saj, që do të thotë se duhet të jetë i qartë rreth rezultatit përfundimtar dhe mënyrës më të mirë për ta arritur atë. Në Singapor, çështja ishte programi bërthamor i Koresë së Veriut. Asgjë tjetër nuk kishte rëndësi.

Koha do ta tregojë nëse koreanoveriorët kanë të njëjtin afeksion për Trump si ai ndaj tyre. Kim dha shumë pak dhe me gjasa ishte i shtangur kur, për herë të parë, një president Amerikan mori për të mirëqenë ankthin e supozuar të Koresë së Veriut rreth stërvitjeve të përbashkëta ushtarake SHBA-Kore e Jugut (që koreanoveriorët dinë të mbrohen). Ishte një lëshim shumë i madh që në një mënyrë apo në një tjetër duhej marrë me rezervë. Më gjerësisht, një kornizë për paqen dhe sigurinë që përfshin të gjitha palët e prekura direkt – Korenë e Jugut, Japoninë, Rusinë dhe Kinën – duhet projektuar.

Ngjashmërisht, historia e të drejtave të njeriut të Koresë së Veriut, një nga më të këqijat, duhet të trajtohet në të ardhmen – mbase, siç sinjalizova dhe unë në bisedimet gjashtëpalëshe, si një përbërës i marrëdhënieve diplomatike në vazhdimësi. Por, për tani, programi bërthamor i Koresë së Veriut duhet të jenë në krye të agjendës. Nëse qasja e Trump do të funksionojë me Korenë e Veriut kjo do të varet nga diplomacia që pason samitin e Singaporit. Topi është i yti, sekretari i shtetit Mike Pompeo.

Emri i kalit

Nga Daut Dauti

Pasi që Zvicra dhe shqiptarët janë këto ditë aktual, po ua tregoj një ngjarje timen që ka ndodhë dikur në këtë vend.

Në vitin 1984, sa isha student (absolvent) e mora një vizë tremujore të punës dhe shkova të punoj në një fshat që quhet Villigen e që gjendet afër qytetit Brugg në kantonin Aargau. Kam punuar në një frimë që quhet Max Schwarz, e cila merret me kultivimin e sallatave. Kjo firmë, atëherë edhe sot, është furnizuesi kryesor i Migros-it me sallata të të gjitha llojeve. Puna ime, sikur edhe i një grupi të madh të shqiptarëve me disa portugezë dhe zviceranë, ka qenë mbjellja e sallatave, prerja kur rriteshin, dhe paketimi i tyre.

Pa hyrë në detaje tjera që nuk kanë të bëjnë me temën që po e paraqes, dua t’i theksoj dy gjëra. E para është se punëtorët zviceranë të kësaj firme, diku rreth 25 veta, kanë qenë kryesisht vajza të reja me të cilat unë shoqërohesha shpesh. E dyta, dhe më e rëndësishmja, janë sallatat me të cilat, jo vetëm që u mësova se si kultivohen, por edhe si quhen dhe se si pergatiten e si hahen. Që nga ajo kohë unë i njoh të gjitha llojet e sallatave dhe mundohem t’i konsumoj çdo ditë.

Sidoqoftë, pas disa javësh, mua më transferuan që të punoja për disa ditë në një fshat tjetër që quhet Giubiasco, afër qytetit Bellinzona të kantonit italofon, Ticino. Kjo firmë, edhe atje kishte shqiptarë. Pasi që unë nuk e njihja vendin, tre prej tyre, Pjetri, Kola dhe Zefi kishin dalë të më pritnin në stacion të trenit. Që të tre kanë qenë pak më të vjetër se unë dhe djem shumë të mirë. Për fat të keq Pjetri më nuk është në mesin tonë pasi që ka ndërruar jetë herët në rini.

Sidoqoftë, pasi ma treguan banesën, dhe në mënyrë që të më respektonin, që të tre më propozuan që të shkonim në një restorant. Shkuam në restorantin më të afërt dhe posa u ulëm, një tip i pispillosur dhe me flokë të gjata e të lidhura pas si bisht kali, na u afrua te tavolina. Duke kërkuar falje dhe me gjeste femërore na pyeti se si i kishim emrat. I treguam me pritesë: Daut, Pjetër, Kolë dhe Zef. Ai dëshpërua pa masë kur i dëgjoi emrat tanë dhe tha diçka në italisht që po të përkthehej në shqip, përafërsisht do të ishte si:’T’huuuu po emna pa lidhje paskeni bre’.

Unë nuk u durova pa e pyetur pse i duheshin emrat tanë. Ky tipi kishte qenë kultivues i kuajve. Atë ditë njëra pelë i kishte pjellë dhe po kërkonte emra për mazin e sapolindur. Sa u hidhëruam për arsyen aq u gëzuam që nuk i pëlqyen emrat tanë. Tashti, mererni me mend, çfarë kali do të ishte ai me emrin Daut ose Pjetër e Kolë apo Zef? Prandaj, me italishten time të thyer, i propozova që të shkonte te tavolina tjetër ku disa tipa flitnin italisht dhe ku me siguri do të gjente emra më të përshtatshëm se këta tanët. Antonio, Gjysepe, Mario, Franqesko, Gabriel, Mateo … janë emra të bukur edhe për kuaj.

Kur u ktheva në Villigen nëj vajzë zvicërane vinte vazhdimisht me neve shqiptarët në restorant për kafen e mëgjesit dhe shpesh edhe në mbrëmje. Ajo nuk vinte për shkak tonin por për shkak të sheqerit. Ajo e kishte një kali të racës islandeze që quhej Tom por ne e thërrisnim Tomë për shkak se kështu quhej një serb që punonte me neve. Ajo e merrte sheqerin e gurit që tepronte nga kafetë tona dhe ia jepte kalit.

Por, ne konsumonim shumë sheqer dhe ajo shpesh mbetej pa te. Një ditë ajo e ndali shoqërimin e saj me ne. Pas disa ditësh unë e pyeta për arsyen pse na braktisi. Ajo u përgjegj:’Leje bre se ju po hangshi sheqer ma shumë se kali jem’.

Idiotët prapa gjenive

Nga Frrok Çupi

Fillimisht, gjenitë i lanë në gurore, ku gdhendin gurë. Tani, sidomos këto ditë, gjenitë i gjejnë në fushën e futbollit, a në Botërorin e Rusisë. I marrin që nga Botërori dhe luajnë me ta… Njësoj siç merrnin dikur gjenitë nga guroret ku latonin gurë dhe u jepnin forma gjeniale si ato të Mikelanxhelos…, gëzohen me ta dhe prapë ‘Mikelanxhelon’ e lënë te gurët… Njësoj siç e kthyen grekët e lashtë Homerin në një kënaqësi. “Homeri është i lehtë- thanë grekët jo-gjeni- është pikërisht për të vënë në gjumë dhe për të shuar shpirtin pasionant të grekëve”.

… Shiko si e ngrenë shpirtin pasionant të Ballkanikëve dy gjeni të Botërorit: Xhaka dhe Shaqiri. Opinioni i lartë i Botës po shikon se dy gjeni që ndodhen në “guroren” e futbollit, kanë nxehur gjakrat e mijërave në Ballkan, derisa janë gati të thonë “luftë!”.

Raporti mes gjenive dhe injorantëve është mitik

Gjenitë ndodhen gjithnjë në “gurore”; atje ata latojnë gurët dhe ndërtojnë veten. Ndërsa injorantët i kontrollojnë nga larg dhe i marrin “përdore” sa herë kanë nevojë. Injorantët kanë nevojë për gjenitë jo sa herë duan të dëshmojnë dituri, por sa herë iu del injoranca ‘nga veshët’ dhe nuk e mbajnë dot. Shikoni vetëm këtë herë, kur dy futbollistët zviceranë me origjinë shqiptare, Xhaka dhe Shaqiri, u shpallën “heronj” në ndeshjen kundër Serbisë. Dy golat që vulosën fitoren e Helvetia-s u shënuan nga dy shqiptarë. Po të kishin mundur Korenë e Veriut, jam i sigurt se as që do të përbënte lajm akti i shqiptarëve. Mirëpo mundën Serbinë; dhe për këtë poshtë gurores së tyre shpërtheu idiotësia. Shumë shqiptarë nisën menjëherë të mburren para botës se “ah!, ça i bëmë Serbisë së çetnikëve!”; ndërsa disa serbë shkruan në media se ‘kjo është e keqja, se na mundën shqiptarët”, jo zviceranët… Edhe organizata Botërore e Futbollit (FIFA) shfaqi të njëjtën idiotësi. Ajo tha se “do ta shikojmë, ndoshta i dënojmë” dy futbollistët sepse bënë shenja me gishta…

Interesant…, idiotët e rinj të shekullit, janë më idiotë se ata të fillimit, kur gjenitë i kishin vënë në gurore. Atëherë, të paktën, nuk dënoheshin shenjat dhe fjalët; ndërsa tani dënohet “shqiponja e shqiptarëve” dhe ‘tre gishtat’ e serbëve. Nuk dënoheshin në kohën e Homerit. Ndoshta është kjo një arsye pse gjenitë i skalitën heronjtë mitikë me trupa të zhveshur, por atëherë…

Pastaj idiotët, sapo të mbarojë ‘Botërori’, d.m.th., vepra mikelanxheliane, i marrin gjenitë dhe i çojnë përsëri në gurore. Injorantët ndjehen shumë më mirë me veten se me gjenitë. Kur po bëhej futbollist Xherdan Shaqiri, injorantët shqiptarë ngritën një stuhi me akuza: “po ti more tradhtar, do të qëndrosh në Zvicër e nuk vjen në Shqipëri?!”. “Jo- u përgjigj Shaqiri,- erdha por më kërkuan euro, në vend që të më jepnin diçka për veprën. Po shkoj në Zvicër ku mbahem mirë”, tha ai. Tani injorantët, fiks ata që i thanë atëherë, po mburren me Shaqirin se “e shikon, jam edhe unë shqiptar si ai”. Pak më vonë, me siguri, do ta çojnë prapë në ‘gurore’ dhe do t’i thonë gjeniut “rri atje, mos na prish pazarin”.

Injorantët nuk mund të bëjnë punë të vogla, punë të vogla bëjnë gjenitë që e ndërtojnë veprën pak nga pak e përditë. Atje, në guroren e vështirë të jetës ndodhej edhe Granit Xhaka. Me zor siguronte bukën e gojës, edhe pse kishte manifestuar shenja të gjeniut. E dini si u kthye në ‘shqipe’ Granit Xhaka?… Duke vrapuar, natë e ditë; më shumë natën se ditën, sa herë i ngrinte gjaku nga të ftohtit. Ishte aq i varfër, në një shtëpi pa ngrohje, në temperaturën minus 20 gradë celsius në Zvicër, saqë mund ta ngrohte gjakun vetëm duke vrapuar… Kështu u bë ‘shqipe’, jo se e bëri ëndrra e idiotëve për t’u mburrur me “shqiponjën” e kombit. Por tani këta e përdorin gjeninë, aq sa nuk e përfillnin atëherë…

Gjeniu e ka vendin prapë atje, në “gurore”.

Ndërsa injorantja Politikë ka një sjellje tjetër me gjenitë. Po marr shkas nga idiotësia rreth heronjve të Botërorit…. Injorantja politikë ka zakon që pasi i përdor gjenitë, i ngre ‘në qiell’. Të gjithë thonë fjalë pa kuptim, të mira- sigurisht, për gjenitë, por asnjëherë nuk i sjellin pranë. Çfarë ka brenda Parlamenti ose qeveria?…, gjeni dhe ‘gurore’, apo injorantë e hajdutë? Abuzojnë edhe me perceptimin popullor se “gjenitë janë qiellorë”, dhe këta u kanë thënë gjenive: “Ne nuk jemi diktatorë e nuk u çojmë më në gurore, por u ngremë në qiell”. Për t’i mbajtur larg…, për ta ndarë njeriun nga çdo lidhje me gjeniun… Por të gjithë, njësoj, i dhunojnë gjenitë…

Barleti si burim historiografik i bardhit për Skënderbeun

Nga: Lush Culaj

Si historia helene dhe romake, ashtu edhe histo­rio­grafiamesjetare do të karakterizohet nga e njëjta metodë, (Si historiografia helene dhe romake, ashtu edhe ajo mesjetare u karakterizua) domethënë mbështetet në faktet e traditës dhe ajo do të kishte mjetet e domosdoshme për të kritikuar tra­ditën. Historiani i mesjetës qëndron më pranë Livit. Ai nuk i zotëron mjetet për ta studiuar daljen e traditës ose ta analizojë atë me komponentët e saj përbërës. Kriticizmi i tij ishte më shumë personal, joshkencor dhe josistematik, gjë që i linte më shumë vend besimit.

Për dallim nga Livi, historiani i mesjetës e trajton këtë material nga pikëpamja universale, por vuan ( i mungon )nga metoda kritike. Kjo dobësi nuk ishte diçka e rastit, nuk varej nga mungesa e burimeve dhe materialeveqë kishte në dispozicion. Kufizimi nuk vinte nga ajo se ç’ka mund të bënin, por nga ajo se çfarë donin të bënin.Në shekullin XVII historiografia shqiptare e periu­dhës së Skënderbeut përfaqësohet nga Frang Bardhi, një shkrimtar pak a shumë i ngjashëm me stilin e Barletit, por, për dallim nga historiani humanist, ky jetoi dhe veproi deri në fund të jetës së tij në Shqipërinë e pushtuar nga Perandoria Osmane. Frang Bardhi, i lindur në Kallmet të Zadrimës më 1606, rridhte nga një familje që kishte dhënë edhe më parë klerikë, ndërsa shkollimin e bëri në Itali. Është një ndër lëvruesit e parë të gjuhës shqipe –autori i Fjalorit latinisht-shqip (Dictionarium latino-epiroticum), të cilin e botoi në Romë më 1635. Nga ai kemi gjithashtu mjaft relacione të hollësishme mbi gjen­d­jen e brendshme të Shqipërisë, të cilat, në saje të fun­ksionit si klerik katolik i Sapës dhe i Sardës (Zadrimës), ai ua dërgonte eprorëve të vet në Romë.

Më 1636 Bardhin e gjejmë në Venedik, ku boton edhe një libër të vogël latinisht, në të cilin e mbron me këmbëngulje origjinën shqiptare të Gjergj Kastriotit, duke kundërshtuarnjë autor boshnjak, i cili pesë vjet më herët kishte bërë përpjekje që Skënderbeun ta paraqiste me origjinë boshnjake.

Ndoshta Frang Bardhi nuk do ta kishte bërë apologjinë mbi Skënderbeun, sikur kolegu i tij, pesh­ko­pi katolik i Bosnjës, Ivanna Tomka Marnavicha, të mos e kishte fyer popullin shqiptar.Emrin e këtij të fundit e hasim në disa versioni të ndryshme, ndërsa referimi i larë cekur është marrë pikërisht nga libri i tij : “Osmanschica”.Ishte pikërisht periudha kohore kur vepra monumentale e Marin Barletit kishte primatin e plotë në literaturën botë­ro­re skënderbegiane dhe askush deri atëherë nuk kishte tentuar që shqiptarëve t’ua rrëmbente heroin e tyre kombë­tar. Brenda në Shqipëri figura e lavdishme e Gjergj Kas­triotit, apo “Kulshedra e Arbënit” siç e quan Frang Bardhi në një vend të fjalorit të tij, vazhdonte t’i frymëzonte ma­sat popullore liridashëse në kryengritjet e pandërprera kundër sundimit turk. Mirëpo, në vitin 1631, Tomku botoi një libër në latinisht (fig. 1), ku përpiqej ta nxirrte Gjergj Kastriotin me origjinë boshnjake, madje si një pinjoll të familjes fisnike sllave të Marnaviqëve, nga e cila familje rridhte edhe ai vetë. Pikërisht në këto rrethana dhe në polemikë me autorin boshnjak, u shkrua dhe u botua vepra e Frang Bardhit.

Frang Bardhi, i cili e shkroi veprën e vet në lati­nisht, ia vuri një titull kuptimplotë: Georgius Cass­trio­tus Epirensis vulgò Scanderbergh, Epirotarum Princeps forti­ssi­mvs ac invictissimus suis, et Patriae restitutus. per Fran­cis­cum Blancum. (Gjergj Kastrioti Epirotas, i quajtur për­gjithë­sisht Skënderbeg, Princi shumë i fortë dhe i pathye­shëm i Epirotëve që i kthehetpopullit të vet) (fig.2). Apologjia e Skënder­beut, e shkruar në latinisht, dëshmon aftësitë e Frang Bardhit për njohjen e kësaj gjuhe, erudicionin e kulturën e tij historike, e mbi të gjitha admirimin e tij për heroin tonë kombëtar dhe traditat atdhetare. “Po të mos e shkruaja këtë vepër, – thekson ai në parathënien e librit – do të tradhtoja me turp veten time dhe atdheun tim”.

Ky libër, që u botua në Venedik në vitin 1636, është një trakt historik me karakter apologjik, i ndërtuar mbi boshtin e një polemike shkencore. Qëllimi i Bardhit ishte që të hidhte poshtë pikëpamjen absurde të Tomkut dhe të vërtetonte përmes faktografisë e dokumentacionit historik shqiptarësinë e Gjergj Kastriotit. Kryesisht me realizimin e kësaj detyre Bardhi merret në pjesën e parë të punimit me historinë e familjes boshnjake të Mërgnaviqëve dhe, pas analizave e studimeve të stërholluara me seriozitetin e një studiuesi e ndonjëherë me ironinë e një polemisti, dëshmon se paraardhësit e Tomkut nuk kanë pasur asnjë lidhje as me Shqipërinë e as me Gjergj Kastriotin. Me gjithë demaskimin e plotë që ia bëri Tomkut në pjesën e parë të librit, pjesa e tij e dytë mund të konsiderohet edhe më e fuqishme. Aty Bardhi analizon thelbin e problemit si kundërvënie ndaj Tomkut, ku merret dhe pasqyron të vërtetën mbi shqiptarësinë e Gjergj Kastriotit. Për ta realizuar misionin e tij të ndriçimit të kësaj të vërtete historike, Bardhi në ketë pjesë të studimit parashtron një varg dëshmish historike me vlerë autentike nga fusha e dokumentacionit arkival, kronikal dhe letrar. Gjatë para­shtrimit të këtyre dëshmive Bardhi krijon një bindje te lexuesi se ai është një historian erudit që mund të qëndrojë lirisht përkrah historianëve evropianë të periudhës së vet.

Për Bardhin, Barleti ishte burim shumë i rëndësishëm historiografik në trajtimin e këtij studimi. Në stilin e histo­rio­grafëve romakë edhe Barleti ngjarjet kryesore në jetën e Skënderbeut i paraqet duke u kushtuar rëndësi si për­shkri­mit të marrëdhënieve politike, situatave dramatike strate­gji­ke, po ashtu edhe fakteve të ndryshme gjeografiko-etno­gra­fike. Kështu, Barleti flet për raportet ndërmjet princër­ve dhe feudalëve shqiptarë për marrëdhëniet politike dhe ekonomike të shtetit shqiptar të Skënderbeut. Përmes këtyre të dhënave Bardhi gjen te Barleti origjinën e lavdisë e të krenarisë së trimërive të Gjergj Kastriotit dhe të popu­llit të tij, si dhe themelet e vazhdimësisë e të vitalitetit historik të popullit të sakrifikuar shqiptar për ideale të shenj­ta e që ishin edhe thellësisht humane.

Pra, Frang Bardhi e njeh veprën e Barletit, vepër që është burim i rëndësishëm për të, por ai nuk e përdor me­to­dën e tij tregimtare, as stilin e tij letrar. Sado që shqip­tarësinë e Gjergj Kastriotit e mbron me pasionin e një pat­ri­oti – madje duke u krenuar që është bashkatdhetar i një trimi aq të lavdishëm, por megjithatë Bardhi mbetet një historian i mirëfilltë.

Në përpjekjen e suksesshme që t’i kundërvihej Tom­kut, Bardhit fillimisht i shërbejnë si burim historio­gra­fik të dhënat e Barletit në raport me Huniadin e Hungarisë, me ç’rast Bardhi konkludon se Barleti i kishte përshkruar ato ngjarje me saktësi. Për ta argumentuar në mënyrë sa më bindëse shqiptarësinë e Skënderbeut, Bardhi e citon Bar­le­tin, i cili, në një letër të Huniadit dërguar Skën­der­beut, theksonte ndër të tjera: “Kur ytë atë, Joan Kastrioti, i rrë­mbyer nga fati i zi, një princ, siç dëgjoj, që e ka merituar me plotë të drejtë mirënjohjen e të gjithëve etj”. Pra, që­llimi i Bardhit, përmes këtij argumenti që e kishte ofruar Barleti, ishte që të dëshmonte, ndër të tjera, se i ati i Gjergj Kastriotit quhej Gjon Kastrioti. Barleti, duke folur për origjinën e Skënderbeut që në librin e parë, thekson ndër të tjera se në Epir nga mbretërit e vegjël shquhej Gjon Kas­trioti, si për sundimin e tij në qytete të tjera e veçanë­risht edhe në Krujë.

Pikërisht, duke mbë­shtetur këtë origjinë, Bardhi e citon Barletin, kur thoshte për Gjon Kas­triotin: “Mbi të gjithë, ishte pikërisht Joani ai që spi­kati për urtësi, rëndësi e shpirtbardhësi të paepur, pastaj edhe me virtyte të tjera, si dhe për bukurinë e rrallë të tru­pit, në ia vlen në këtë rast të përmendim edhe ketë veti”. Duke u mbështetur në këto të dhëna, Bardhi për­fun­don, me të drejtë, se këtu duhet vërejtur me vëmendje fjalët “krerët e fisit të Kastriotëve”, sepse me këto fjalë Barleti ia njeh fisit të Kastriotëve jo vetëm një themelues (siç bën Tomku që e nxjerr si themelues të vetëm të këtij fisi Juanisin, të birin e Vukashin Margnaviçit), por më shumë. Një argument tjetër i fuqishëm i Bardhit, sipas Barletit, ishte se shihej qartë se në periudhën e Gjonit, babait të Skënderbeut, kanë jetuar shumë Kastriotë, sepse përndry­she nuk mund të theksonte Barleti se “mbi këta të gjithë ishte pikërisht Joani ai që spikati”. Dëshmi e fuqishme kundër Tomkut, sipas Bardhit, ishte edhe fjalimi i Ferdi­na­ndit të Italisë para se të ndahej me Skënderbeun, i cili, sipas Barletit, foli kështu: “Megjithëse unë i jam falur emrit tënd, o princ i ndritur Skënderbe, megjithatë unë po të falem ty sidomos sot, sepse unë pashë tani dhe provova vetë me sytë e mi, në punë e sipër, më shumë dhe më tepër nga ç’thonë dhe nga ç’tregojnë zakonisht për ty.

E s’është çudi, kur ti e ke zanafillën nga stërgjyshër e nga një vend i tillë, siç është Epiri i pamposhtur apo Arbëria, e quajtur dikur Maqedoni, në të cilën kanë lindur e lulëzuar gjith­mo­në sa e sa prijës nga më fisnikët e nga më të pathye­shmit, sa e sa udhëheqës e kapedanë nga më krye­trimat e më energjikët, të cilët duke luftuar me rreptësinë më të madhe, shtruan edhe mbarë botën. Këtyre pastaj ua zunë vendin më radhë pasardhësit e tu dhe ti, o princ i pathye­shëm, i dërguar nga Zoti dhe i zbritur, si të thuash nga qielli, më qëllim që të bëje gjithë këto vepra të ndritura dhe gati të pavdekshme për çështjen e krishterimit”.

Pas këtyre Bardhi shton menjëherë fjalët më shumë rëndësi të vetë Skënderbeut, të cilat ai, sipas Barletit, ua kishte thënë princërve të Epirit, pas rregullimit të mbretë­risë së tij atërore: “Por pse, për perënditë e pavdekshme të veproja kështu, që të flas më lirisht me ju? Mos do të ishte pra e drejtë që bashkëqytetari i juaj të qëndronte përgjith­monë i mërguar larg atdheut, në skllavëri pranë Muratit, në mes gjithë atyre rreziqeve e në fe të dënuar, apo mos do t’i duhej më mirë ta ngryste jetën në Epir, në truallin ku lindi, pranë të krishterëve, pranë jush”.

Duke u mbështetur pikërisht në një të dhënë të Bar­letit për Skënderbeun, Bardhi u përpoq që t’i kundërvihej Tomkut edhe me dy dëshmi shtesë që tregonin origjinën e vërtetë të kryetrimit tonë, por që, njëkohësisht, tregonin shpirtmadhësinë e tij me rastin e lirimit të ushtarëve kun­dër­shtarë të zënë robër, kur i kishte shkuar në ndihmë mikut të tij Alfonsit. Ai, ndër të tjera, do të theksonte: “Më kujtohet veç kësaj ai gjesti bujar e i përmendur, që e bëri kundrejt romakëve Pirroja im me nam, mbret i epirotëve, kur si i dërrmoi pa mëshirë ushtritë në këto fusha, i la të lirë, si dhuratë pa shpërblim, të gjithë robërit që zuri, si njeri shpirtmadh e fisnik që ishte”

I të njëjtës rëndësi ishte pasqyrimi i figurës së Skën­derbeut si njeri i paqes dhe fqinjësisë së mirë. Këtë të dhënë Bardhi e dëshmon me faktin se, kur Skënderbeu ia dërgonte ndihmën e tij ushtarake mbretit të Napolit kundër galëve, udhëtimin e bëri përmes vendit që zotëronin ragu­zanët, nga të cilët u prit me nderimet më të mëdha gjatë gjithë kohës së qëndrimit në Raguzë. Skënderbeu nuk e harronte këtë të mirë që pati nga raguzanët dhe në të ardh­men u tregua mik i vërtetë i tyre.

Fuqia e mendjes dhe e pendës së Bardhit bëhet edhe më e madhe, ngase ishte plotësisht i bindur për drej­të­sinë e çështjes që mbronte. Bardhi thekson me të drejtë se të gjitha të dhënat nga shkrimtarët, princërit dhe mbre­të­rit mund të nxirret fare lehtë përfundimi se a kanë qenë Skënderbeu dhe të afërmit e tij epirotas, apo prej ndonjë kombësie tjetër. Nuk po përmend në këtë rast dëshminë shumë të qartë të Barletit, të cituar kaq herë deri tani, i cili thur me një stil historik gjithë veprat e shquara të Skënderbeut dhe i cili në veprat e tij e quan atë gjith­kund Kastriot, arbëror, epirotas. Me paraqitjen e argumenteve të tij të shumta dhe bindëse Bardhi përfundimisht arrin të nxjerrë këtë konkluzion: “Nëse nuk gabon Tomku, kur thotë që Skënderbeu ka qenë sllav, atëherë gabojnë kaq e kaq shkrimtarë, princër dhe mbretër, kur pohojnë se Skënderbeu ka qenë epirotas apo arbëror”.

Ndryshe nga Marin Barleti, Dhimitër Frangu apo Gjon Muzaka, të cilët nuk i citojnë burimet nga i kanë vjelë të dhënat e tyre, Frang Bardhi na jep ato në çdo hap që bën dhe në çdo njoftim parashtron referencën burimore përkatëse brenda në tekst. Erudicioni i tij si historian duket qartazi kur shohim burimet që ka shfrytëzuar, duke mos lënë jashtë pothuajse asnjë nga ato që njiheshin në kohën e tij.20. Siç u theksua edhe më lart, një burim shumë i rëndësishëm historiografik i Bardhit ishte edhe Barleti.

Vepra e Frang Bardhit shënon fundin e histo­rio­gra­fisë mesjetare mbi Gjergj Kastriotin, një historiografi me karakter tregimtar. Aty paralajmërohet një epokë e re e historiografisë studimore skënderbegiane.

/Kumtesë e mbajtur në Konferencën Shkencore Gjergj Kastrioti Skenderbeu dhe epoka e tij më datën 21. 06. 2018 në Institutin Albanologji

Nga Mirdita e Kastriotëve e kanë prejardhjen dhe Kastratët e Hasit, çfarë thonë historianët

Refleksione rreth shkrimit “A ishte Skënderbeu nga Hasi”? Të Prof. Asoc. Dr. Muhamet Bela

Nga Preng C. Lleshi

Është e natyrshme që për një fis legjendar të shqiptarëve, siç ishte fisi i Kastriotëve dhe për një figurë emblematike të kombit tonë, siç është ajo e Gjergj Kastriotit, do të ketë, në rrjedhën e kohërave, opinione të ndryshme nga historianët dhe dashamirësit e historisë së Shqipërisë, edhe pse madhështia e kësaj figure nuk vihet në diskutim nga historianët shqiptarë.

Është pozitive që në këtë vit të 550-vjetorit të vdekjes së Heroit tonë Kombëtar po sillen edhe të dhëna interesante, të cilat opinioni i gjërë publik nuk i ka njohur më parë me hollësi. Kanë qenë me vlerë temat mbi Gjergj Kastriotin si politikan dhe analiza e testamentit të tij si testament me vlera aktuale, siç është me vlerë edhe botimi i letërkëmbimit të Heroit tonë Kombëtar me sulltanë të ndryshëm turq në librin e studiuesit Mark Palnikaj.

Por nëse për madhështinë e figures së Gjergj Kastriotit dhe për përkatësinë e tij shqiptare gjërat tanimë janë qartësuar, nuk ka ndodhur e njëjta gjë me “hipotezat” për përkatësinë krahinore të Heroit tonë Kombëtar. Është kjo arsyeja që në historiografinë shqiptare, kryesisht, në atë të shekullit XX, por edhe të këtij fillimshekulli, është folur për tri vendorigjina të Kastriotëve: Matin, Dibrën dhe Kastratin e Hasit, duke lënë, çuditërisht, në harresë tezën e historianit austriak Jakob Falmerajer dhe të historianit shqiptar Athanas Gega, të cilët vendorigjinën e Kastriotëve e përcaktojnë në Kastër, në Vig të Mirditës.

Ka qenë kjo arsyeja që unë, në librin tim “Polemika për Kastriotët”, botuar në vitin 2010, krahas polemikave të tjera, të përfshira në kapitullin “Anti-Schmitt”, kam përfshirë edhe kapitullin “Mirdita-Vendorigjina e Kastriotëve”, në të cilin kam sjellë jo pak dëshmi e referenca historike nga studiues e historianë shqiptarë e të huaj, që hedhin dritë mbi ca të vërteta të mëdha lidhur me vendorigjinën e Kastriotëve nga Mirdita. Ca nga këto dëshmi e referenca i kam bërë të ditura edhe në një emision televiziv në “Neë 24” me Rezart Xhaxhiun.

Pasi konstatova një heshtje prej varri nga specialistët e kësaj fushe, iu drejtova edhe institucioneve përkatëse shtetërore për këtë çështje: Akademisë së Shkencave, Qendrës së Studimeve Albanologjike dhe Institutit të Historisë. U kërkova një diskutim të hapur me specialistët e fushës, por, çuditërisht, zëri im ra në vesh të shurdhër: Asgjë nuk u bë nga këto institucione rreth kërkesës sime për një diskutim shkencor, në plan akademik, rreth një çështjeje të tillë jo pa rëndësi në shkencën e historisë.

Si rezultat i këtyre të vërtetave të hidhura ka vazhduar e vazhdon debati mbi vendorigjinën e fisit të Kastriotëve. Siç kam thënë edhe në një shkrim të botuar ca kohë më parë, në ditët tona kemi katër grupe studiuesish e historianësh që polemizojnë me njëri-tjetrin: Ca mbrojnë tezën e historianit Marin Barleti, sipas të cilit Kastriotët janë nga Mati, ca të tjerë duan t`i ngrënë përmendore Gjergj Kastriotit në Dibër, se, sipas tyre, “qenka” prej asaj ane; nga ana tjetër, hasjanët e mirditorët nuk mbeten prapa: Edhe ata kanë dëshmitë dhe referencat e tyre për vendorigjinën e Gjergj Kastriotit nga Hasi ose Mirdita.

Tek po meditoja për të gjitha këto, në gazetën “Dita”, u njoha me shkrimin e Prof. Asoc. Dr. Muhamet Bela me titullin “A është Skënderbeu nga Hasi”?. Kjo pyetje, natyrisht, më shtyri ta lexoj me vëmendje këtë shkrim, i cili ishte disi i veçantë në llojin e tij. Ishte i veçantë, sepse këtu Prof. Asoc Dr. Muhamet Bela, pasi parashtronte të katër “hipotezat”, siç thotë ai, duke sjellë jo pak pohime për secilën prej tyre, i kundërshtonte tre të parat dhe ndalej tek “hipoteza” e tij, sipas të cilës vendorigjina e Kastriotëve nuk duhej kërkuar as në Mat, as në Dibër dhe as në Mirditë, por në Has (Kastrat) të Kukësit. Për këtë, si edhe për “hipotezat” e tjera, ai sillte jo pak citime nga studiues e historianë të ndryshëm.

Është kjo arsyeja që edhe unë, duke u shmangur disi nga rruga që ka ndjekur Profesori në parashtrimet e tij, dua të theksoj se trajtimi i “përkatësisë krahinore” të Kastriotëve nuk “merr shkas, siç pohon në shkrimin e tij Profesori, nga një shtysë e brendshme autoriale, që kërkon të bëhet zëdhënëse e vlerave dhe e “karshillëkut” krahinor kundrejt të tjerëve”, por synon për të arritur tek një e vërtetë historike, që e kërkon ky vit jubilar i Gjergj Kastriotit. Se, po të ishte thjeshtë çështje “karshillëku” çështja e “përkatësisë krahinore” të Kastriotëve, autori nuk do të përpiqej aq shumë për të vërtetuar “hipotezën” e tij për Kastratin e Hasit si vendorigjina e mundshme e fisit të Kastriotëve.

Sidoqoftë, pa u ndalur tek “argumentet” që sjell Profesori për të hedhur poshtë “hipotezat” e prejardhjes së Kastriotëve nga Mati e nga Dibra, ndjej detyrimin të kundërshtoj disa “argumente” që sjell Profesori i nderuar për të kundërshtuar tezën e prejardhjes mirditore të Kastriotëve legjendarë. “Kjo hipotezë, thekson ky autor, mbështetet në disa autorë të huaj që nuk mbajnë parasysh ndarjet krahinore-etnografike të një kohe të mëparshme, por nisen nga realitete të shekullit 19-20”. Por e vërteta nuk është kështu!

Për mbrojtjen e tezës së prejardhjes mirditore të Kastriotëve, të hedhur nga historiani austriak Jakob Falmerajer dhe të mbrojtur nga historiani Athanas Gega, të cilin Fan S. Noli e quan njohësin më të mirë të historisë së Gjergj Kastriotit, jam nisur nga vepra madhore e Marin Barletit dhe nga parashtrimet lapidare të Fan S. Nolit në veprën e tij “Historia e Skënderbeut”, në variantet e viteve 1921 dhe 1947.

Se ky historian pohonte prerë qartë: “Mirditën dhe Hasin i kishte Gjon Kastrioti, po Barleti s’ua përmend emrat fare dhe i përmbledh me emrin e përgjithshëm Aemathia”, duke shtuar se “Aemathia e Barletit ka qenë, që nga koha e tij e gjer sot, një burim lajthitjesh (për historianët-shënimi im), se me këtë emër quhej në kohët e vjetra Maqedonia Jugore dhe, shpesh, tërë Maqedonia”.

Për këto “lajthitje”, kam theksuar, na rrëfen edhe Atë Zef Valentini, kur sjell dëshminë se “Sipas Barletit, projë (mbrojtës ose komandant i forcave mbrojtëse-shënimi im) e Sfetigradit kanë qenë ndër duar të një abati të kishës së Shën-Lleshit në zonën e Matës (?!), i cili ishte prej familjes së zotnive të Përlatit”, ndërkohë që kisha e Shën-Lleshit ndodhet në Orosh të Mirditës dhe jo në Mat, po as në Dibër e Kastrat, ashtu si edhe fshati Përlat nuk gjendet në Mat, por në Mirditë.

Dhe “lajthitjet” e disa studiuesve e historianëve, të cilët nuk e pranojnë origjinën mirditore të Kastriotëve, duket se kanë ardhur për dy arsye: Ose nuk e kanë kuptuar, ose nuk kanë dashur ta kuptojnë historianin Marin Barleti. Se ai, me emërtimin “Mat” ose “Aemathia”, tregon jo krahinën e Matit të sotëm, por Mirditën etnografike. Këtë e zbulon qartë edhe një fragment i shkëputur nga libri “Antologjia e re e shkencave, e letërsisë dhe e arteve”, volumi 33, botuar në Firencë më 1876, në të cilin thuhet se “Mati…shtrihet jo larg nga Drini dhe përbën një vend pjellor dhe të populluar, të banuar nga mirditorët e famshëm, njerëz të bukur, të guximshëm dhe të rreptë, të panënshtrueshëm ndaj çdo autoriteti. Në këtë vend lindi Gjergj Kastrioti i famshëm, i quajtur Skanderbeg”.

Këtë të vërtetë sikur e shpalos edhe një dëshmi që sjell vetë Marin Barleti, i cili, duke bërë fjalë për përgatitjen e një beteje kundër turqëve nga qyteti i Lezhës, shkruan: “Këtë ushtri Skënderbeu e ndau më dysh. Në krye të njërës vuri princin Lekë Dukagjini,…kurse në krye të tjetrës vuri Nikollë Monetën, fisnik prej Shkodre… Këta, duke drejtuar forcat, prej Lisit (Lezhës-shënimi im), përmes fushave të Matit (?!) dhe pyllit të Jonimëve (fis mirditas, që shtrhej nga Lezha në Rrëshen të Mirditës-shënmi im) do ta sulmonin armikun nga një anë, ndërsa ai vetë do ta sulmonte nga ana tjetër”. Dhe, në këtë fragment, edhe emrat e përsonazheve historikë, edhe emrat e vendeve, na çojnë në trojet e Mirditës etnografike dhe jo në Mat!

Ndoshta ka qenë kjo arsyeja që Fan S. Noli ynë i madh e ka vënë në dyshim që heret tezën që i bën Kastriotët me origjinë nga Mati, nga Dibra apo nga Kastrati i Hasit a i Shkodrës. Këtë e bënte kur shkruante se “Në Dibër të Poshtme ka një katund të quajtur Kastriot, por nuk dihet a e ka marrë emrin katundi nga Kastriotët, apo Kastriotët nga katundi”. Këtë e bënte edhe kur, si gjuhëtar, shtonte se “Etimolgjikisht, është shumë e rëndë të dalë llagapi Kastriot nga një Kastrat”.

Lidhur me këtë pohim të historianit tonë duhet mbajtur parasysh edhe fakti historik që edhe Kastrati i Hasit, në shekullin XV, shtrihej brenda territorit të Principatës së Dukagjinëve, e cila ishte treva e Mirditës etnografike në atë periudhë historike. Për këtë na bind konkluzioni, që vjen në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar, botim i vitit 1985, sipas të cilit “banorët e Hasit, edhe sot e kësaj dite, e quajnë veten dukagjinas dhe krahinën e tyre-Dukagjin”. Këtë të vërtetë e bën të njohur edhe historiani Athanas Gega, kur shkruan se “Del që Hasi e ka pranuar qeverisjen e Mirditës deri më 1880”.

Por çështjen e emërtimit “Kastart” sikur e bën fare të qartë historiani kroat Milan Shuflay, kur na dëshmon se “Edhe fillimi i fiseve të sotme shqiptare është shekulli XV, por edhe prej shekullit XIV”, duke shtuar se “Kastratët, embrioni i të cilëve ishte afër rrënimeve të “taborit” romak pranë rrënojave të Kastrës, që në vitin 1559, banonin mbi Shkodër-Orosh”. (f. 150) Se kjo vijë tregon jo thjeshtë Kastrin e Kastriotëve në fshatin Vig të Mirditës, por edhe trojet e hershme të kësaj krahine me shtrirje të gjërë gjeografike që, si territor i Dukagjinëve, shkonte deri në Prizren.

Dhe që Kastriotët nuk e kanë origjinën nga “Dibra e Poshtme” e marrim vesh edhe nga pohimi i Marin Barletit, i cili, duke rrëfyer për një vizitë të Gjergj Kastriotit në krahinat e zotëruara prej tij në vitin 1451, shkruan se “Duke shetitur kështu me kalë dhe duke këqyrur me kujdes gjithë vendin me radhë, Kastrioti erdhi në Dibër të Poshtme, në prag dhe gati mu në kufi të mbretërisë së vet, në vendin ku, sidomos barnorët, e kishin zakon të mësynin Epirin dhe t`u rrëmbenin fshatarëve gjënë pa u dënuar, duke i shtypur të pambrojtur”. Se, po të ishte nga këto anë fisi i Kastriotëve, historiani do ta kishte përmendur këtë fakt të rëndësishëm për një historian serioz.

Dhe Fan S. Noli i madh sikur i orientonte historianët e të ardhmës në kërkim të të vërtetave historike, kur kujtonte se “Thaloc dhe Jeriçek (në veprën “Zëei Urkunden aus Nordalbanien”-shënimi im) e quajnë përrallë sllavërinë e Kastriotëve dhe shtojnë se llagapi i tyre…tregon se i kishin rrënjët nga një fshat i quajtur Kastri”, tezë që e kishte hedhur me kohë edhe historiani austriak Jakob Falmerajer kur shkruante se “Kastriotët ishin nga fshati Kastër i Mirditës”.

Edhe më i madhi historian i gjysmës së dytë të shekullit XX- Aleks Buda, si pa dashur, në këto vise na çon, kur pohon se “Sipas të dhënave të një marrveshjeje tregtare me qytetin e Dubrovnikut (1420), tokat që iu përkisnin zotërimeve të Gjon Kastriotit nisnin në perëndim, në bregdet, në rrethinat e qytetit të Lezhës dhe arrinin deri në rrethinat e Prizrenit, d.m.th, përfshinin trevën në jug të lumit Drin, Mirditën e Lumën”. Këtë sikur e miraton edhe historiani francez Zhan Dysylje sikur perifrazon historianin e paharruar Aleks Buda, kur pohon se “Midis rrjedhës së poshtme të Matit dhe të Drinit shtriheshin zotërimet e Kastriotëve dhe të Dukagjinëve, ku Lezha ishte kryeqendër”. Dhe çështjen e bën të qartë Rilindasi i shquar Preng Doçi, i cili u tregon pasardhësve se “Lezha ka bërë pjesë, sikurse edhe sot (1885-shënimi im), në trevën e Mirditës, që lufton nën shenjën e Gjergj Kastriotit dhe qe cep i Dukagjinëve”.

Pas këtyre dëshmive e referencave, të cilave mund t`u shtojmë edhe dhjetra të tjera, shtrohet pyetja: A mund të qendrojë mendimi i Prof. Asoc. Dr. Muhamet Bela se “Kjo hipotezë (hipoteza për Mirditën si vendorigjina e Kastriotëve-shënimi im) na duket e pambështetur në argumente, pasi duhet zbritur në kohë dhe verifikuar nëse në burimet e kohës spikat krahina e Mirditës apo jo, dhe nëse lidhet me argumente të tjera përveç koincidencës së një toponimi që nuk verifikohet në kohën e Skënderbeut, me rrënjën e mbiemrit Kastriot”?

Se, qoftë edhe në ato dëshmi e referenca të parashtruara më sipër, është “zbritur në kohë” nga autorët e cituar. Përveç kësaj, siç e kërkon edhe autori i shkrimit, “në burimet e kohës spikat krahina e Mirditës”, e cila në mesjetë njihej me emrin “Dukagjin”. Dhe duket se në citimet e sjellura nga autorë të ndryshëm nuk kemi të bëjmë me një “koincidencë të një toponimi që nuk verifikohet në kohën e Skënderbeut, me rrënjën e mbiemrit Kastriot”, kur e njëjta “hipotezë” del tek disa studiues a historianë shqiptarë dhe të huaj.

Por Profesorit të nderuar, nga pasioni për të mbrojtur “hipotezën” e tij të prejardhjes së Kastriotëve nga Kastrati, i shpëton edhe ndonjë citim që e “tradhëton”, “hipotezën e tij të” prejardhjes së Kastriotëve nga Kastrati. Kjo duket kur ai, duke iu referuar një fragmenti nga Historia e Shqipërisë, botim i vitit 2002, përmend se “Në vitin 1553, Andrea Engjëlli ka shkruar në Romë se “paraardhësit e Gjon Kastriotit, përveç Matit, kanë zotëruar Kastorien dhe Ymenestrien””. Se kjo tezë nuk bën gjë tjetër, veçse vërteton në dritë të diellit tezën e prejardhjes mirditore të Kastriotëve legjendarë! Se në këtë pohim, Mati, pra, Mirdita, rezulton të jetë trualli i parë i zotëruar nga Gjon Kastrioti dhe pastaj vinë Kastoria e Ymenestrie.

Se edhe në librin “Historia universale”, e shkruar nga Çezare Kantu, volumi XII, faqe 14, pohohet e vërteta e madhe se “Gjergj Skënderbeu, me titullin e ushtarit të Jezu krishtit, ishte në krye te një lidhjeje princash katolikë të Shqipërisë së Epërme, që, me trimat e tij mirditorë, kundërshtoi Muhamedin dhe, duke pasur këtë mandat, kërkonte adhurimin e shpatës së tij”. Dhe çfarë?. Të mos i besojmë këto dëshmi që na vinë nga thellësia e shekujve dhe nga njerëz të ditur?! Se ata sikur na e thonë shumë qartë se Mirdita rezulton të jetë vendorigjina e Heroit tonë Kombëtar-Gjergj Kastriotit!

*Autor i 16 librave poetikë, publicistikë, historikë dhe gjuhësorë

Faktorizimi i shqiptarëve të Zvicrës

Nga Daut Dauti

Pa marrë parasyshë se çka flasin injorantët, budallenjtë, gojëkëqinjtë dhe anti shqiptarët dhe pa marrë parasyshë se si do të përfundoj ky kampionat botëror i futbollit, Xherdan Shaqiri, sipas ekspertëve dhe shtypit britanik të sportit, i ka siguruar vehtes vend solid në ‘Top World Players’. Prandaj, është paralajmëruar një garë e madhe në mes ekipeve angleze për marrjen e Shaqirit në mesin e tyre. Momentalisht çmimi i Shaqirit në tregun britanik është 123 milionë funta me tendencë të rritjes.

Ky fakt shënon histori jo vetëm për Shaqirin por edhe për Zvicrën dhe tërë shqiptarët. Gëzimi duhet të jetë edhe më i madh nëse e kemi parasyshë që edhe Xhaka e Behrami nuk janë larg Shaqirit.

Këta futbollist edhe një herë e sollën Kosovën në faqet e para të shtypit botëror duke bërë me dije për problemet të cilat ende i rëndojnë mardhëniet shqiptaro-serbe që po e mbajnë Ballkanin të tensionuar.

Por, pozitivitetin e këtyre futbollistëve duhet ta shohim në kontributin e tyre në Zvicër, në të cilin vend, komuniteti shqiptar është më i rëndësishmi në Evropë. Për shkak të tyre, Zvicra për herë të parë, ka festuar privatisht nëpër shtëpi dhe publikisht nëpër sheshe. Kjo është një shënjë e cila vërteton që shqiptarët në Zvicër më nuk duhet të jenë inferiorë. Pa marrë parasyshë se çka mendojnë djathtistët zviceranë, të cilët më shumë se shpesh kanë shfaqur tendenca fashiste ndaj shqiptarëve, komuniteti shqiptar është bërë faktor i rëndësishëm në këtë vend.

Në Zvicër shqiptarët nuk janë të rëndësishëm vetëm në futboll, në ‘baushtella’ e restorante. Ata, gjithnjë e më të rëndësishëm janë duke u bërë në të gjitha fushat tjera të ekonomisë dhe i gjenë duke shënuar sukses në vendet më të specializuara, përfshirë edhe sallat e operacioneve të komplikuara të spitaleve me renome në këtë vend.

Edhe përkundër këtij suksesi, shqiptarët, pa nevojë, ende vuajnë nga barra e inferioritetit që e bartin nga e kaluara. Por, kjo nuk duhet të zgjas shumë pasi që gjeneratat e reja janë duke e thyer këtë barrierë. Barriera do të thyhej më shpejt sikur shqiptarët ta kishin zërin e tyre në sferën publike të Zvicrës. Ky zë duhet të lajmërohet së shpejti dhe të bëjë me dije se shqiptarët e duan Zvicrën sikur zvicëranët e shpesh më shumë se vetë zviceranët.

Shqiptarët në Zvicër janë për të jetuar aty për gjithmonë dhe kjo duhet të pranohet nga zvicëranët por edhe nga shqiptarët të cilët duhet ta ndjenjnë veten zvicëranë. Prandaj, shqiptarët në Zvicër duhet të pranohen si pjesë e plotënisë së shoqërisë zvicërane me të gjitha karakteristikat poseduese.

Derisa të ndodhë kjo, do të ballafaqohemi ende me deklarata të individëve dhe organizatave që shkaktojnë pezmatim në të dyja anët. Por, kur shqiptarët e marrin vendin e merituar në Zvicër, më nuk do t’i shihni duart e tyre duke e bërë shqiponjën. Vizitat e tyre në Kosovë, së bashku me dërgesat e parave, do të rrallohen dukshëm

Shqipëria, toka e thesarëve të trafikuar

Nga: Marin Mema

Shqipëria është vendi i thesarëve edhe pse për fat të keq pas viteve 90 në masë dërrmuese ato kanë rënë pre e trafikantëve të ndryshëm. Është i pallogaritshëm dëmi i shkaktuar nga ky trafik që ka “zbathur” arkeologjinë nga vlera të mëdha. Sigurisht një pjesë e tyre nuk është çudi t’i gjesh jo thjesht në muzeumet botërore apo koleksione personale pasanikësh të huaj, por edhe në shtëpitë e mjaft figurave publike, politikanë apo jo në Shqipëri.

Jane rreth 50 thesare monedhash që përbëjnë pasurinë e arkeologjisë shqiptare, e që i përkasin periudhave nga shekulli i V para erës sonë e më pas. Thesari i Kreshpanit, ai i Shalsit në luginën e Shkumbinit apo i Lleshanit gjetur rreth 8 kilometra nga Elbasani kanë secili veçantinë e tij. Për shembull ky i fundit përbëhej nga 2768 monedha prej bronzi dhe shumë pak prej argjendi. Pjesa më e madhe e tyre i përket punishteve të Dyrrahut dhe përfaqëson periudha të ndryshme historike. Ka monedha të vitit 168 para erës sonë me kokën e Aleksandrit të madh apo babait të tij Filipit të II, ka të tilla të shekullit të tretë para erës sonë që i përkasin Apollonisë e po kështu edhe Orikut. Thesari përbëhet nga një shumëllojshmëri monedhash nga ato të Ilirisë jugore e deri në Thesali e Traki.

Një tjetër thesar mjaft me vlerë është ai i gjetur në vendin e quajtur “Hija e Korbit”. 618 monedhat e zbuluara në këtë sit arkeologjik jo larg Maliqit në vitin 1982 tërhoqën pas rënies së sistemit komunist një numër të pafundëm abuzuesish që e shkatërruan thuajse plotësisht këtë hapsirë. Gërrmimet ilegale u bënë aq hapur, sa në to u përdorën edhe mjete të rënda siç ishin ekskavatorët.

Thesari i Hollmit i zbuluar në Kolonjë me 394 statere të Eginës me datim në shekullin e V para erës sonë, përbën një tjetër vlerë që nuk është pasuar nga kërkime të tjera të specializuara. Një pjesë e madhe e thesarit gjendet në Institutin Arkeologjik, por monedha të tilla qarkullojnë ende në të gjithë atë zonë. Pra me to abuzimi dhe trafiku vazhdon. Kërkimet kanë mbetur në vendnumëro edhe në sitet ku janë zbuluar thesari i Cakranit jo larg Fierit, ai i qytetit ilir të Dimalit apo ai i Hoxharës shumë afër Apollonisë. Thesare të tjera ka dhënë edhe Bylisi, apo Gjonmi pak kilometra nga Elbasani. Këto janë vetëm disa ndër thesarët që administrohen nga strukturat përkatëse, rezultat i kërkimeve e një serioziteti të jashtëzakonshëm që lidhej dikur me arkeologjinë.

Pra, ajo që mund të thuhet me siguri është se Shqipëria ka një nëntokë shumë të pasur, fryt kjo i një kulture të lashtë, që sot për fat të keq jo vetëm po anashkalohet, por edhe po masakrohet. Ka mëse 27 vjet që trafikimi i objekteve arkeologjike është bërë mëse normal në këtë vend. Ajo ç’ka është e pafalshme lidhet me faktin se ka ende shumë të tilla që qarkullojnë ndër duar trafikantësh e që sot zbukurojnë shtëpitë e shumë prej figurave të njohura të politikës shqiptare.

Mjafton një rrugëtim i thjeshtë në shumë prej siteve arkeologjike për të gjetur njerëz të ndryshëm të cilët bëjnë kërkime të paautorizuara me pajisje profesionale. Pikërisht kjo është arsyeja që prej mëse dy dekadash më shumë objekte përfundojnë të trafikuara sesa në vitrinat e muzeumeve shqiptare.

Njerez te dashur- Festojeni Shaqirin ashtu siq eshte- i madh bashke me te tjeret

Nga Haki Abazi

Mbreme ndodhi nje gje qe ishte me shume se futboll. Tentimi per te provokuar dhe tensionuar e politizuar lojen me dite te tera para se te zhvillohej, me qellimin qe te behet presion psiqik tek lojtaret shqiptare te Zvicrres nuk funksionoi. Perkundrazi qetesia, bashkrendimi ne fushe dhe profesionalizmi i larte i lojtareve ishte per befasi.

Per ju qe po mundoheni me u kape per nje fije te flokut qe as nuk ekziston, duhet me kuptu qe vertet e keni gabim-. E drejta per besim dhe religjion eshte e drejte individuale dhe askush nuk duhet tentuar qe te interferoje me kete gje. Sinqerisht po duket e tepert qe individe qe nuk kane bere asnjehre asnje gje ne jeten e tyre e ndoshta nuk kane vrapuar as 100 metra apo nuk e kane idene se si pastrohet nje gote shkruajne se si Shaqiri paska bere gabim qe i eshte falenderuar zotit ne formen e tij. Tash veq t’ju kujtoj qe ne bote religjioni nuk eshte parapercaktues se kush eshte i keq apo i mire. Cdo religjion ka njerez qe e perdorin per te keq edhe me ju kujtu gjithashtu qe hiq me pak se para 15 viteve ketu kane qene po ata qe humben dje me religjion krejt tjeter qe kane shkatuar krime, dhumime, e gjenocid e qe edhe sot bejne ne ukraine, e vende tjera.

Vet-Stigamtizimi qe po vie si pasoje e vleresimit pargjykues kolektiv eshte duke shkaktuar demin shume te madh. Duhet me u ngre ne kembe e me denu secilin individ qe perdore dhunen bene terror aq me teper qe perdore religjionin per dhune ose ben akte dhune duke u thirrur ne religjion, por paragjykimi per seciin individ eshte i demshem eshte joprofesional dhe aspak kontribues i energjive pozitive.

Ne keto dite kjo energji pozitive e kohezioni shoqerore eshte duke na u dashur aq shume sa qe eshte ceshtje mbijejtese. Kjo eshte aresyeja qe para se te shkruani dicka kunder Xherdan Shaqirit apo yjeve tjere te sukseshem qe po e rindertojne krenarine, po i shembin steroptipet se shqiptaret ne perendim jane vetem drogagjinje e manipulues e organizatore te rrejteve te prostitucionit.

Keta vjaza dhe djem ( gra e burra) te sukseshem ne bote jane bere shembesit e propagandes dhe makinerise se stigmatizimit qe ka per qellim te paraqesin vendin dhe kombin tone si njerez joeuropian. Andaj shkrimet e shpejta, per tu bere interesant, pa analize te mirefillet jane poashtu kontribuese te stigamtizimit dhe ngritjes se dyshimeve dhe paragjykimeve.

Po ju lutem me miqesi qe te rikonsideroni kur shfryheni pa e menduar, se cilat ne fakt jane pasojat. E me tutje besoj nese jeni me te vertet dashmire te vendit dhe te kombit e fatit te tyre, keni ne kend te shfyheni, koncentrohuni ne keta qe kane bere vendin tone m… duke vjedhur dhe shkatrruar dhe duke e perdorur si lecke per interesat e tyre.