Konkurs për kaskadera e shminkerka

Nga Kimete Berisha

Ministria e inovacionit e ka lansuar idenë që qeveria Haradinaj të angazhojë kaskadera që u ngjajnë ministrave dhe kryeministrit për rastet e rrezikut.

Kur paraqitet nevoja, për shembull, që dikush t’i katrriset ndërtesës së qeverisë, ose, mos e bë Zot vjen puna me ecë nëpër zjarr, popullit t’i duket që po ecë Ramushi, ama të jetë sozia e tij.
Më tregoi njëri shumë i besueshëm (bani be-rrfe në kokë të mamasë), se atë ditë kur Ramushi doli dhe kinse i pastroi xhamat e qeverisë, ka qenë në fakt një aktore e Shkodrës, e cila është angazhuar me kontratë mbi vepër që t’i kryejë punët femërore të Kryeministrit.

Për rastet emergjente kur kryeministri (m’o Zot) detyrohet të ecë nëpër zjarr, është angazhuar një dervish i Gjakovës (ia ka gjetur Ardian Gjini), i cili njihet për aftësitë e tij të fshehta me hëngër hekur në rast nevoje dhe një tjetër dervish i rryer, që jeton në malin e Tomorit, nuk ia di emrin, po ish kushëri i ngat i Ilir Metës, i cili ish në gjendje me përbi zjarrin si ujin, nëse paraqitet nevoja.
Meqenëse Kryeministri preferon të jetë në dy vende në të njejtën kohë, ndërsa natyra nuk ia ka mundësuar një gjë të tillë, atëherë tenderi për kaskadera dhe sozi është gjetje brilante.
Nuk është me rëndësi kush je në të vërtetë, me rëndësi është ‘si kush dukesh’. Nëse dukesh si Ramushi, për neve ti je Ramushi.

Konkursi për kaskadera ka paraparë edhe gjetjen e sozive të ministrave e ministreshave të qeverisë, përveç Behgjet Pacolli, i cili kish preferuar të ‘rrezikoj’ dhe t’i kryej vet, pa ndihmën e kaskaderit dhe sozisë së tij të gjitha punët.
Ia kishin gjetur në Suedi një sozi, identike, me hundë e me buzë si të tij, dhe në fillim ish pajtuar që ta dërgoj sozinë e tij bile në Afrikë, e vet të flej pak se u lodh, ama, prapë se prapë, hoqi dorë nga ‘sozia’ e tij, se i dukej vetja pak më i bukur se ai dhe frikësohej mos po e zbulojnë afrikanët.
Ndërkohë, do të kërkohet sozia edhe për gratë e ministrave.

Krahas sozive, janë angazhur edhe 120 frizerka e shminkerka lokale (të specializuara në Turqi), që ta lyejnë qeverinë me profesionalizëm dhe shpejt, sepse Kryeministri është ankuar në vonesat e ministrave të tij, derisa po vakarrohen e peshqilohen në shtëpi.
Plus, njëra një ditë ish habitur dhe i kish harruar dy llokme në flokë, dhe në atë gjendje skandaloze ish futur në takimin e qeverisë, ndërsa ministri i Shëndetësisë i kish harru tregerat në shtëpi, dhe gjatë mbledhjes i kishin ra pantallonat në dysheme. Fati i tij që e kish hetu vetëm ministri i Drejtësisë dhe nuk ia ka kish bë të madhe.

Për nevojat estetike të qeverisë Haradinaj, kryeministria po e përgatit tenderin për furnizim me 10000 litra sherk dhe 55000 litra ngjyrë të flokëve. Monitorimi i shminkave qeveritare do të ruhet nga njësitet speciale, se shminkat nuk janë si librat, që midis xhadesë m’i lënë s’ti merr kush.
Qeveria duhet të duket bukur, me patjetër, sepse, pamja e jashtme në perendim e përcakton bukurinë e shpirtit dhe mendjes.

P.S. Përndryshe, po më vjen tugë prej 🚌, se ju kisha tregu edhe plot sende tjera, ishim knaq.

Shpendi me bukë, e ju me gurë

Shkruan Kimete Berisha

U bën shqiptarët me përbuzë nimetin! Shqiptarët, populli më fukara në Evropë, ditkan m’u organizu rreth sofrës, kundër bukës! Që e kanë harruar luftën, Bllacën, duart e shtrira për bukë rreth kamionave t’mëshirës; që e kanë harruar urinë dhe vdekjen, në rregull, ama që e kanë harruar Zotin dhe traditën shqiptare, shumë keq. (Gjatë luftës në mal, kemi hëngër më së shumti patate të ngrira, dhe aq shumë ia kisha mërzi erës së dheut që u vinte patateve, dhe aq gjatë i kemi hëngër ato t’bekume, sa që 15 vite pas luftës nuk kam mundur të ha më patate

Unë i kuptoj kur nuk ua merr huji bukën, një herë a dy ndodh, ama kur asnjëherë nuk ua merr huji bukën, kjo është propagandë kundër bukës, është fushatë e ndyrë politike).
Buka te shqiptarët gjithmonë ka qenë kult.
Buka nuk shkelet. Për bukën nuk thuhet “e keqe”, por nëse hiç nuk rehatohesh pa e “përbuzur” bukën, mund të thuash “e ligë kish qenë buka, mos më shti Zot n’gjynah”.
Buka nuk prehet me thikë. Nuk bën të flesh në një dhomë ku nuk janë fshirë troshat e bukës, se mund të çohesh “i lidhur n’hekra”.

Buka për shqiptarët gjithmonë ka qenë “e shenjtë”. Por, kjo kulturë ka ndryshuar, dhe sot shqiptarët e shfrytëzojnë bukën për ta luftuar “armikun” pra, e shfrytëzojnë si mjet politik, për konsum politik, aq poshtë që ka ra katuni.
Rivalët politikë të Vetëvendosjes i kanë mistifikuar aq shumë “kiflet e Shpendit”` dhe kanë krijuar aq shumë legjenda për to, sa ne që nuk i kemi hëngër, “tutemi” prej tyre.
Propaganda anti-kifle e armiqve të Vetëvendosjes ka qenë aq e madhe, sa edhe prindërit kanë marrë tremë nga kiflet, dhe i kanë këshilluar fëmijët e tyre që kiflet (të njejtat) të dalin t’i blejnë, ama kiflet e Shpendit, t’i përbuzin.

Sugjestioni e ka mbytur kalin, jo njeriun.
Përbuzje u them, sepse ato kifle refuzohen dhe paragjykohen nga nxënësit, pa i provuar.
Tash i kishin mbështjellur në qese, për merak ishin, ama, kot, ju ka dalë fjala se janë kifle “të Shpendit”, “katastrofë”.
Te ne shqiptarët asgjë nuk është zhviluar përveç mendjemadhësisë.
Që nxënësit i vjen inat nga nxënësi tjetër t’i hajë “kiflet e shtetit”, për shkak se vetëm fukarenjtë hanë kifle të komunës, kjo është moda më e re.
Që i rrinë gati njëri-tjetrit, dhe ia tërheqin vërejtjen “je veshur njësoj si dje”, kjo hajde me 1000 dreqën, le të ndodhë ama, që shqiptarët paraqiten si aristokratë, kjo nuk hahet.
Bestytnia thotë se kush e lë copën e bukës pa e hëngër, i prehet nafaka.
Kush çohet i fundit nga sofra, i fshinë troshat (dhe nëse shpreh dëshirë, i takon me puth maxhetoren).
Nëse e shikon njeriun që e dashuron nëpërmjet bukës, mund të ndodh “magjia” e dashurisë mes jush. (Si era që e ka fryrë rrotën e mullirit derisa e ka bluar miellin e kësaj buke, ashtu era e dashurisë të fryftë e te sjelltë tek unë”, thotë magjia).

Serbët bile e shfrytëzojnë bukën dhe kripën edhe për magji të zezë. Prandaj, thonë, shtrigat i kanë “sytë e bardhë”, nuk të shikojnë në sy dhe nuk e hanë kripën.
Në moshën tonë rinore, kur i sjellnin sepetat me kifle, secili i merrnim me radhë, i hanim në heshtje dhe nuk u bënim behane. S’ka ekzistuar nxënës (madje as fëmijët e komunistëve) që kanë qitë kërrname, jo po ma kona, jo s’po ma kona.
Ka qenë koha kur një ftua e hanin krejt klasa (kafshatë mbas kafshate). Kur shtyheshim cili e ka mësuar përmendësh “Poemën e mjerimit”.
Tash është koha e mikroborgjezve të vegjël. E shet fukaraja tokën e babës, e çel një qebaptore, e blen një bemvec dhe një bundë, e regjistron fitnesin (ndërkohë që han si derrkuce), shikon seriale, me lexu nuk lexon-se nuk lexon askush, s’don me ra n’sy për “t’keq”, si dhe e paguan 20 euro një pastruese me ja la xhamat dhe me ja ribat laminatin një herë në muaj.

Buka është e lirë, si për të pasurin, si për të varfërin. Askush te shqiptarët, thonë, s’ka vdekur urie. Ama, ju që e keni shkelë bukën do të jetoni aq gjatë sa të pendoheni, e Shpendit si nikoqir, i takon puthjja.

Bukën e largon nga rruga, nuk e shan as nuk e përbuizë, edhe nëse, larg qoftë, t’qëllon naj qime qysh e ka zanat zakonisht me qëllu në burek me djath.
Keni mëkatuar. Jo me Shpendin, por me veten dhe bukën tuaj.
Shpendi me bukë, e ju me gurë.
Kiflen e “bëtë gurë” dhe e gjuat Shpendin me to, por Shpendin s’e gjet gjë.

Zoti Kotzias, ju dhamë fustanellën, mitet dhe 90 nga 100 heronjët e 1821-it

Nga Marin Mema

E vërtetë zoti Kotzias ne hame sufllaqe, dëgjojmë edhe muzikë greke (sepse s’kemi komplekse) , bile ju dhamë edhe 90 nga 100 heronj të 1821, ashtu si fustanellën dhe shumë nga mitet qe sot i konsideroni tuajat…

Sigurisht unë besoj që këto elementë ministri Kotzias i di shumë mirë, ndaj nuk mundem të pranoj sesi një politikan me eksperiencë kërkon të nxisë një debat shterpë e aspak frytdhënes mes dy vendeve.

Zoti minister duhet ta dijë që çështja e zonave minoritare nuk është përcaktuar nga politika shqiptare , por nga Lidhja e Kombeve e kjo është pranuar edhe nga vetë shteti grek. Nga krahu tjetër është e vështirë të flasësh për të drejta kur ende mban ligjin e luftës me një vend fqinj, e kjo e fshehur nën një petk më shumë se absurd . Italia sulmoi Greqinë nga territori i pushtuar shqiptar dhe për këtë arsye në 1940 u vendos ligji I luftës. Gjithçka bëhet thuajse qesharake kur mendon se shteti grek një ligj të tillë e pezulloi me Italinë sulmuese, ndersa me Shqipërinë e pushtuar jo. Në fakt shtetarët e vendit fqinj e dinë mjaft mirë se ky ligj lufte ka lidhje me një çeshtje të vetme, pronat e popullësisë çame. Abrogimi i këtij ligji u jep mundësinë të larguarve të kërkojnë pronat e tyre, si një e drejtë ligjore dhe e sanksionuar në të gjitha konventat europiane të miratuara edhe nga shteti grek. Ky është thelbi, edhe pse ai nuk pranohet. Kjo është çeshtja që mban peng debate të tilla, e që zoti Kotzias e anashkalon. Çështja çame nuk është një fantazëm, as një shpikje apo fantazi nacionaliste shqiptare, por një realitet për të cilin edhe sot e kësaj dite ka njerëz që tregojnë e dëshmojnë.

Sa I takon një tjetër akuze edhe më anormale për bashkëpunimin e popullësisë shqiptare çame me pushtuesit, , ministri duhet të heshtë. Nuk është e drejtë dhe as etike për një politikan si zoti Nikos Kotzias, të përfshihet në çështje të tilla, aq më tepër kur fotografitë e vjetra të viteve 1934 – 1936 tregojnë Hitlerin dhe krahun e tij të djathtë Gebels në miqësine e veçantë të Kostandin Kotzias paraardhës i tij.

Ende nuk e kam kuptuar këtë inisiative qorre për të acaruar artificialisht marrëdhëniet mes dy popujve fqinj, për të yshtur e shtyrë në konflikte që nuk egzistojnë, për të përplasur komunitetet nën britmat ekstremiste të versionit më të denjë mesjetar. Janë të njejtat tentakula që perpiqen të mbështjellin e krijojnë situata në Himarë duke politizuar e përdorur një çështje që për hir të së vërtetës është problem në të gjithë Shqipërinë. Familja ime psh ne degëzimin libohovit ka prona të shumta ende të pakthyera, e këtu sigurisht nuk po flas për ato në Janinë apo më tej, por për të tilla të vendosura në krahinën e Dropullit. Ne kemi kërkuar, kemi klithur, jemi vërtitur e vazhdojmë ta bëjmë akoma, e megjithatë asgjë nuk kemi marrë.

Padiskutim kjo çështje duhet të marrë zgjidhje , pa paragjykim, pa seleksionim, pa ndarje partiake, e aq më pak ndarje të tjera. Prona është e shenjtë dhe si e tillë ajo duhet trajtuar për këdo në të gjithë territorin e Shqiperisë, përfshirë edhe Himarën e banorët e saj. Të drejtat e tyre nuk mund e nuk duhet ti nëpërkëmbë askush. Ajo që është pjesa e pistë lidhet me përdorimin e protestave të tilla për ti dhënë një fytyrë krejt tjetër nga ajo që duhet të kenë në të vertetë. Ç’lidhje kanë autoritet greke, përfaqesuesit partiake apo disa personazhe të dyshimtë me këtë çeshtje ? Si mund të bëhen thirrje nga një qytet shqiptar për të bllokuar në formë presioni integrimin e vetë Shqiperisë ? Pse duhen kërcëllitur dhëmbët në përpjekje për të ngjallur urrejtje jo thjesht mes Shqipërisë e Greqisë, por edhe mes vetë shqiptarëve?

I dukshëm është fakti se elementë të caktuar i japin drejtim të tillë këtyre protestave jo se u intereson çeshtja e pronave të Himarës, por sepse duan rritje artificiale të tensionit, e nga krahu tjetër përmes tij të përfitojnë mbështje, ose e thënë më qartë fonde , kredite politike apo ndonjë tjetër edhe leje ndërtimi kalave bregdetare. Ky ështe interesi i vërtetë që fshihet pas petkut të gjoja problemit grek të pronave në këtë zonë. Ndaj një kryediplomat si zoti Kotzias nuk duhet të përfshihet në këtë vorbull, sepse historia , të vërtetat, dëshmitë , dokumentat, as nuk mund të ndryshohen, e as të manipulohen. E ato flasin qartë për shqiptarët e Greqisë , ata që janë larguar, e ata që ende e mbartin gjuhën shqipe brez pas brezi edhe sot në këto territore. Për këtë çeshtje Zoti Kotzias duhet të flasë, për të tjerat është e kotë, sepse nuk egzistojnë .

Në Shqipëri nuk do të ketë kurrë një problem me minoritetin sepse siç e theksova më siper për ne ky komunitet është një vlerë, për të treguar se jemi europiane edhe pa qënë në Europë, se jemi bashkëjetues edhe kur na shtyjnë, se kemi me dhjetra e me qindra halle , probleme, kusure, varfëri, e komplekse të mbartura, por kurrë nuk do të krijojmë një të tillë me minoritarët. E këtë si gjithçka tjetër ju e dini shumë mirë zoti Kotzias.

PS: Ju flsini për liri, për të drejta, për mundësi, për konventa europiane, por harroni se unë një gazetar shqiptar jam ende ‘’Non Grata’’ jo sepse kam trafikuar drogë, as se kam vrare e dhunuar njeri, as se kam mbajtur armë apo jam terrorist, por thjesht e vetëm sepse kam thënë të vërtetën. Ju keni dënuar të vërtetën zoti Kotzias aspak Marinin.

Lufta e Ftohtë ishte produkt i Revolucionit të 1917-ës dhe Luftës së Dytë Botërore

Nga Evan Modslej

Marrëdhëniet mes SHBA dhe Federatës Ruse kanë qenë të ftohta gjatë 10 viteve të fundit, dhe ato u ftohtën edhe më shumë pas aneksimit të Krimesë, në vitin 2014. Por ato zhvillime janë pjesë e një epoke të re. Lufta e Ftohtë ishte më shumë se sa thjesht tension midis dy shteteve të mëdha. Ajo evoluoi me kalimin e kohës, por kishte tre karakteristika thelbësore. Së pari, një pasojë e Luftës së Dytë Botërore, ishte bipolarizimi global. Shumë shtete të mëdha ishin mundur ose dobësuar, duke lënë vetëm dy superfuqi.

Uashingtoni dhe Moska bënë bashkë sisteme Aleancash, sidomos ato të NATO-s dhe Paktit të Varshavës. Tipari i dytë ishte ideologjia, marksizëm-leninizmi përballë kapitalizmit liberal (apo anti-komunizmit). Këto sisteme idesh mbajtën të bashkuar secilin bllok, dhe penguar marrëdhëniet e mira mes blloqeve. Udhëheqësit sovjetikë e morën socializmin shumë seriozisht: ai ishte një gur themeli i bllokut të tyre, veçanërisht në Evropën Lindore, dhe BRSS fotoi mbështetje të rëndësishme në mesin e grupeve të majta politike, në Evropë dhe më pas në lëvizjen anti-koloniale. Tipari i tretë ishte prodhimi masiv i armëve, veçanërisht atyre bërthamore. Armë të tilla e bënë konfliktin ushtarak në shkallën e Luftës së Dytë Botërore, të pamendueshëm. Prandaj, “lufta” ishte e ftohtë, ajo vihej në zbatim nëpërmjet ideologjisë dhe jo luftimeve.

Bota ka ndryshuar thellësisht në të tri fushat, si rezultat i kolapsit të Bashkimit Sovjetik. Së pari, blloqet nuk ishin më, sidomos sistemi i aleancave në Lindje. Federata Ruse tani nuk ka aleatë të ngushtë, apo klientë. Në mënyrë të ngjashme, pa asnjë kërcënim serioz të jashtëm, SHBA merr vetëm mbështetje të kufizuar nga miqtë e vet. Ndërkohë, marksizëm-leninizmi ka pushuar së qëni një ideologji e fuqishme.

Federata Ruse herë pas here parashtron një ideologji anti-liberale ose flet për ‘Eurazianizmin’, por asnjëra nuk ofron baza për një lëvizje ndërkombëtare. Armët bërthamore ekzistojnë ende; SHBA dhe Federata Ruse kanë shumë më tepër se shtetet e tjera. Por ato luajnë rol të vogël në marrëdhëniet e tyre, dhe Federata Ruse, me një popullsi tashmë sa gjysma e asaj të SHBA, mund të dërgojë forca konvencionale, vetëm të dobëta. Shtetet e mëdha nuk do të bien dakord dhe do të konkurrojnë. Por Lufta e Ftohtë ishte një produkt i Revolucionit rus të vitit dhe Luftës së Dytë Botërore. Ajo mori fund dhe nuk do të rikthehet kurrë më.

Evan Modslej, Profesor i Historisë Ndërkombëtare në Universitetin e Glasgout. Libri i tij më i shitur është “Lufta e Dytë Botërore: Një Histori e Re” / Në shqip nga bota.al

Tevatur me Kadri Veselin!

Nga Kimete Berisha

Opinioni i Tretë: Z.Kadri Veseli, a jeni ju pronar i Insajderit?

Kadri Veseli: Jo. Aspak. Tamam puna.

Opinioni i Tretë: Po të besoj. Po, si ndodhi që në aferën Pronto vetëm ju keni qenë të vetëdijshëm se po përgjoheni. Ashiqare. Nuk është e mundur ju me qenë më i mençur se Hashim Thaçi që ra në grackën e përgjimeve, apo ndoshta edhe është e mundur. Tradhtari është më i mençuri prej krejtve, apo jo, se ua ngul të gjithëve. Sikur të mos ishte i mençur tradhtari, do t’ia ngulte vetes. A pajtoheni?

Kadri Veseli: He he, shiko. Gjithkush jep përgjegjësi për veten e vet

Opinioni i Tretë: Zoti Kadri, cili është armiku më i madh i njeriut?

Kadri Veseli: Besimi. Gabimin më të madh e bën kur u beson njerëzve, sepse herdo kurdo zhgënjehesh. Besnik bënu e besë mos i zë askujt.

Opinioni i Tretë: A më mirë është me të dasht, a me t’u tutë?

Kadri Veseli: Shiko, siç ka thënë Xhingis Kani, më mirë është me t’u tutë, se tuta vdes e fundit, kurse dashuria është ndjenjë vullnetare, dhe e përkohshme. Por ama unë e preferoj dashurinë. Po jetojmë në demokraci, s’ka nevojë m’u tutë askush prej askujt.

Opinioni i Tretë: A është e vërtetë se ju po i shfrytëzoni institucionet e shtetit për fushatë elektorale dhe për interesa partiake? Ju as nuk po e fshehni këtë biznes që po e bëni me institucione?

Kadri Veseli: Jo aspak. Kush t’ka thanë!

Opinioni i Tretë: Zoti Kadri Veseli, nëse Prizreni është Jerusalemi i PDK-së, kush është Juda? Se, Izraeli pa Judën s’do të ekzistonte.

Kadri Veseli: Shiko. Juda ka qenë një personalitet shumë i çmushëm…

Opinioni i Tretë: Që e ka tradhtu shokun e vet më të ngushtë…

Kadri Veseli: Varet nga cili kënd e sheh Judën.

Opinioni i Tretë: Patjetër….Ju nuk keni shokë. Nuk e keni asnjë shok. Pse?

Kadri Veseli: Nuk është e vërtetë. Unë kam shumë shokë, anipse dikush mund të thotë se e preferoj vetminë.

Opinioni i Tretë: Zoti Veseli, a është mirë a keq pse Refiqe Tërnava u bë këshilltare e punëve të jashtme? Të bëhej këshilltare e ambientit për shembull, do të kishte logjikë, po për punë të jashtme…çka mendoni ju?

Kadri Veseli: Të them të drejtën, Blerim Latifi është i autorizuar të flas për fenë islame. Nuk dua të lëshohem në tema të ndjeshme. Kemi probleme më madhore.

Opinioni i Tretë: Ani mirë pra, trego çka mendon për shallvaret e Edi Ramës. Shallvareve indiane ne shqiptarët u themi ‘dimi’! Ai kishe veshur ti dimi si Edi Rama! Dimi me kundra të zeza, e çorapat me vegza?

Kadri Veseli: Po pse jo. Gjithkush e ka stilin e vet. Ama, unë preferoj të vishem klasik.

Opinioni i Tretë: Horoskopi yt thotë se ti je shumë inteligjent. Shokët t’u thonë se ti nuk je aspakt inteligjent. Unë mendoj si horoskopi yt për ty. Veç një ‘gjeni’ si ti ia del t’i largoj nga partia gjithë ata dai. Për shembull, për ta hequr qafe Sami Lushtakun, keni qenë në gjendje të heqni dorë nga Skenderaji, aq shtrenjtë që ka kushtuar Samiu!

Kadri Veseli: Jo, shiko, në kuadër të reformave…Kur populli e sheh se kam heq dorë nga Skenderaji hatri i Bekim Jasharit, kjo është reforma.

Opinioni i Tretë: Ju i keni larguar nga partia Adem Grabovcat e vjetër dhe ndërkohë po krijoni Adem Grabovca të rinj! E pse veç Xhavit Halitit s’guxon me ju ndi për së gjalli!

Kadri Veseli: Nuk është e vërtetë. Xhavit Hajdari…shumë gabim e ke. S’i tutem aakujt, veç atij nalt. S’kam arsye. Po jetojmë në Republikë demokratike.

Opinioni i Tretë: A e xhelozoni Ramush Haradinajn! I keni dhënë mundësinë jo vetëm të bëhet Kryeministër, por ju nuk e keni ditur se ai di të shkëlqej dhe t’i përvetësojë edhe zemrat e PDK-së!
Ju keni kujtu se ai është sharllatan!

Kadri Veseli: Hehe. Pse xheloz? Aspak xheloz. Për të mirën e Republikës…Shiko…

Opinioni i Tretë: Ti si pronar i sekreteve të shqiptarëve, a më tregon se cila është metoda më e mirë për t’ia zbuluar dikujt fshehtësitë!

Kadri Veseli: Kanta e bërllogut zbulon gjithçka për sekretet e një njeriu: në bërllogun e personit ti e zbulon çka ha ai person, çka pi, a pi ilaçe, çfare i pi, me çfarë shamponi lahet, nëse gjen komdoma e kupton se është aktiv seksualisht, pra çdo përgjigje e gjen në bërllog, pra, karakteri i njeriut zbulohet më së shumti në bërllogun e tij.

Opinioni i Tretë: Ku i ke lënë sekretet e shqiptarëve?

Kadri Veseli: Ky është sekret, që me ma shpu buzën nuk tregoj.

Opinioni i Tretë: Çka zbulojnë sekretet për shqiptarët?

Kadri Veseli: Se janë të thjeshtë dhe gati kurrkushi. As sekretet nuk i kanë sekrete, ose: edhe sekretet i kanë qesharake!

Opinioni i Tretë: Zoti Veseli, a di ti diçka për mua, që unë nuk e di për vete?

Kadri Veseli: Pending…

Opinioni i Tretë: A kishe pas qejf me pas lind në qytet, e mos me ta zëmë kryet njerëzit kur s’kanë ku me t’u kapë!

Kadri Veseli: Njerëzit më dikushi sot jetojnë në fshat. Ajri i pastër dhe gjelbërimi të japin mundësi të mëdha me eksploru.

Opinioni i Tretë: A kishe pas qejf me pas zërin ma të trashë, ma të thellë, si të Hadi Shehut për shembull. Që kur t’kishe folë në kuvend, m’e dridh llusterin!

Kadri Veseli: Jo, jam i kënaqur me timbrin tim.

Opinioni i Tretë: A më shumë të ka ardh zor m’i ru lopët si djalë i ri, a sot që je i pari i kuvendarëve!

Kadri Veseli: Puna me njerëz lyp
më shumë përkushtim dhe energji. Kafshët shtëpiake janë më të mirëkuptueshme dhe më të afërta me njerëz.

Opinioni i Tretë: A e din kush e vrau Natali Wood-in!

Kadri Veseli: Jo për besë. Nuk e njoh. Nuk paskam dëgju kurrë për të!

Vazhdon!

Kush është diplomati i ri amerikan që do të merret me punët e Evropës dhe të Euroazisë?

Nga Frank Shkreli

Departamenti Amerikan i Shtetit (DASH) në një deklaratë për medien ka njoftuar muajin që kaloi se ai është Dr. A. Wess Mitchell, i cili me 12 tetor bëri betimin duke filluar detyrën e tij të re si Ndihmës Sekretar i Shtetit me përgjegjësi për zhvillimin e marrëdhënieve diplomatike të Shteteve të Bashkuara të Amerikës me 50 shtete të Evropës dhe Euroazisë si edhe me organizatat shumë-kombëshe, siç janë Aleanca ushtarake NATO, Bashkimi Evropian dhe OSBE-ja. Në këtë detyrë, Dr. Mitchell zëvendëson ish-ambasadoren Victoria Nuland e cila kishte shërbyer në atë detyrë nga shtatori i vitit 2013.

Foto: Dr. A. Wess Mitchell

Në njoftimin e (DASH) për emërimin e tij në detyrën e lartë diplomatike thuhet se para se të fillonte nga detyra e re në Departamentin Amerikan të Shtetit muajin që kaloi, si përgjegjës për zbatimin e politikës së jashtme amerikane në Evropë dhe në Euroazi, Dr. Mitchell ka punuar për 12 vjetë pranë entit të studimeve dhe çështjeve evropiane të quajtur “Center for European Policy Analysis”, si bashkthemelues i këtij enti, ndërkohë që ka shërbyer edhe si President i tij nga viti 2006 deri më 2017, kur u emërua në detyrën e lartë të Departamentit të Shtetit. Vlen të përmendet se në atë ent të quajtur në anglisht “think tank”, punon edhe Janusz Bugajski, një njohës i mirë i çështjeve evropiane, përfshirë, Shqipërinë dhe Kosovën dhe i njohur nga bota shqiptare për ananlizat e tij të thella dhe komentet pikante mbi çështjen shqiptare në Ballkan.

Dr. Mitchell ka luajtur rolin kyç në drejtimin e këtij enti të njohur akademik dhe politik, me zyra në Washington dhe në Varshavë të Polonisë. Ai ka shërbyer gjatë viteve në një numër bordesh dhe institutesh të njohura amerikane dhe evropiane, përfshirë, “The Zbigniew Brzezinski Institute for Geostrategy”, “The Slovak Atlantic Commission”, “The Prague Center for Transatlantic Relations”, “Atlantic Initiative Berlin” dhe “The Alexander Hamilton Society”. Dr. Mitchell është gjithashut edhe autor i shumë artikujve dhe raporteve mbi marrëdhëniet transatlantike dhe mbi sigurinë ndërkombëtare. Veprat e tija janë përkëthyer në 10-gjuhë të huaja, ndërkohë që artikujt e tij janë botuar në gazetat më të njohura amerikane dhe ndërkombëtare. Dr. Mitchell është edhe autor i dy librave mbi gjeopolitikën dhe pret që librin e tretë ta botojë vitin që vjen, thuhet në njoftim të DASH.

Dr. Mitchell është doktoruar në Shkencat Politike në institutin “Otto Suhr Institut für Politikwissenschaft at Freie Universität” në Berlin të Gjermanisë dhe masterin e ka nga “Center for German and European Studies, Georgetown University’s Edmund A. Walsh School of Foreign Service” në Washington DC. Ndër gjuhë të huaja flet gjermanishten dhe ka studiuar gjuhën çeke dhe holandeze, thuhet në profilin e tij.

Dr. A. Wess Mitchell, Ndihmës Sekretar Amerikan i Shtetit për Evropën dhe Euroazinë
Ditët e fundit, Departamenti Amerikan i Shtetit njoftoi gjithashtu se me të marrë detyrën e re të Ndihmës Sekretarit Amerikan për Punët Evropiane dhe Euroaziatike, Dr. Wess Mitchell, pa humbur aspak kohë, u nis të martën për në Evropë për të vizituar një numër kryeqytetesh të rëndësishme evropiane, me qëllim, sipas njoftimit, “për të nënvijuar angazhimin e Shteteve të Bashkuara ndaj aleancës sonë transatlantike dhe ndaj partneritetit tonë” me vendet e evropiane dhe euroaziatike. Thuhet se Ndihmës Sekretari i ri Amerikan i Shtetit do të vizitojë, gjatë dy javëve të ardhëshme, Brukselin, Parisin,Londrën, Berlinin, Varshavën dhe Kievin.

Njoftohet se në Bruksel, Dr. Mitchell do të takohet me zyrtarë të lartë belgë për të biseduar mbi një seri çeshtjesh bilaterale, ndërkohë që me zyrtarët e lartë të Bashkimit Evropian në Bruksel do të shqyrtojë sfidat e përbashkëta globale, ndërsa me zyrtarë të NATO-s, pritet të theksojë angazhimin e përbashkët për ruajtjen e sigurisë, duke u përballut me kërcënimet dhe sfidat aktuale me të cilat përballen Evropa dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Në Paris, pritet që, sipas njoftimit në fjalë, zyrtari i lartë amerikan të zhvillojë bisedime me përfaqsues të lartë të qeverisë dhe të shtetit francez mbi një numër çështjesh me rëndësi të sigurisë globale dhe humanitare, përfshirë Iranin, Sirinë, Korenë e Veriut dhe Afrikën. Gjatë qëndrimit të tij në Londër ai do të takohet me udhëheqës të lartë britanikë për bisedime që kanë të bëjnë me çeshtjet që janë pjesë e “marrëdhënieve të veçanta” midis dy vendeve në fushën ndërkombëtare dhe bilaterale, ndërsa në Gjermani, diplomati amerikan do të zhvillojë bisedime me zyrtarët më të lartë të Berlinit, gjithashtu për një numër çeshtjesh bilaterale dhe ndërkombëtare, përfshirë Rusinë, Iranin dhe Korenë e Veriut.
Në Varshavë, thuhet se përfaqsuesi i lartë diplomatik amerikan do të marrë pjesë në celebrimet me rastin e Ditës së Pavarësisë së Polonisë, ndërkohë që do të takohet edhe me përfaqsues të lartë të qeverisë polake, me udhëheqës të shoqërisë civile, si dhe me përfaqsues të biznesit amerikan në atë vend.

Ndalesa e fundit e turneut të Z. Wes Mitchell në Evropë dhe Euroazi do të jetë Kievi, ku ka në plan të takohet me udhëheqës të lartë ukrainas, me qëllim për të ritheksuar rishtas angazhimin e politikës së Shteteve të Bashkuara për sovranitetin dhe integritetin territorial të Ukrainës dhe njëkohësisht për të inkurajuar atë vend që të zbatojë reformat, të cilat janë kritike për një zhvillim normal të atij vendi, thuhet në njoftimin zyrtar të (DASH). Në Kiev, Zëvëndës Sekretari i ri Amerikan i Shtetit do të takohet gjithashtu edhe me përfaqsues të shoqërisë civile dhe të biznesit për të çkëmbyer mendime mbi përpjekjet e Ukrainës për transformimin e vendit në një shtet evropian të begatë,të sigurt dhe demokratik.

Duket se, me të drejtë ose pa drejtë, është bërë pjesë e vizitave diplomatike të zyrtarëve amerikanë, përfshirë ata të nivelit më të lartë, për të bindur Evropën se politika e Shteteve të Bashkuara nën administratën e Presidentit Trump, nuk do të ndryshojë nga politikat e mëparshme, megjithëse gjatë fushatës elektorale kandidati Trump mund të ketë aluduar për një ndryshim të tillë. Deri më sot nuk është parë ndonjë ndryshim i madh i politikës së jashtme ose asaj ushtarake karshi aleatëve amerikanë në Evropë, megjithse ndihet nevoja që të përdoret çdo rast që të binden evropianët, se pa marrë parasyshë deklaratat e kandidatit Trump, çdo gjë është në rregull dhe se nuk ka asnjë nevojë për shqetësim nga aleatë e Amerikës në Evropë, përsa i përket angazhimit amerikan politik dhe ushtarak ndaj kontinentit evropian, përfëshirë Shqipërinë dhe Kosovën.

Madje edhe në median shqiptare është folur shpesh për mundësinë e ndryshimit të politikës amerikane ndaj shqiptarëve, nën administratën e re amerikane, pa ofruar asnjë provë për këte. Është deklaruar disa herë nga zyrtarë të ndryshëm amerikanë dhe është theksuar nga ambasadat amerikane në Tiranë dhe në Prishtinë se politika amerikane karshi Shqipërisë dhe Kosovës nuk do të ndryshojë nën administratën e Presidentit Trump. Politika e jashtme amerikane ndaj shqiptarëve në Ballkan ka qenë gjithnjë konsekuente dhe mbështetëse nga të gjitha administratat amerikane të çerek shekullit të kaluar dhe si rrjedhim, asgjë nuk pritet të ndryshojë as me emërimin e Dr. Wess Mitchell në detyrën e Ndihmës Sekretarit Amerikan të Shtetit për Evropën, ku përfshihen edhe Shqipëria dhe Kosova, si pjesë e mandatit të tij.

Por, jam i bindur se edhe nën drejtimin e politikës amerikane ndaj Ballkanit Perëndimor nga Dr. Wes Mitchell, prioriteti i politikës amerikane ndaj Shqipërisë dhe Kosovës për tu bërë pjesë e integrimit të plotë euro-atlantik — me përgjegjësi dhe të drejta të barbarta — nuk do të ndryshojë, siç nuk do ndryshojnë as thirrjet amerikane për përpjekje më të mëdha dhe më serioze nga ana e autoriteteve në Tiranë dhe në Prishtinë, për të bërë më shumë kundër korrupcionit, ndaj luftës kundër drogës, për një angazhim më serioz ndaj reformave në drejtësi, e tjera çeshtje që prekin negativisht marrëdhëniet bilaterale – çeshtje të cilat autoritetet qeveritare dhe shtetërore të shqiptarëve në Ballkanin Perëndimor, i dinë fare mirë se ato janë njëkohësisht edhe prioritete të politikës amerikane pikëspari për të mirën e vetshqiptarëve, por edhe për forcimin dhe thellimin e mëtejshëm të lidhjeve miqësore historike midis dy kombeve.

“Kali i Trojës” apo kryetradhëtari i Luginës së Preshevës

Shkruan: Nehat Hyseni

Se punët e pista antikombëtare krijojnë nevojën që të kamuflohen me “vizita” institucioneve e liderëve politikë gjithandej gjeografisë kombëtare të shqiptarve: Presidentit të Shqipërisë, Ilir Metës, kryeparlamentarit të Maqedonisë, Talat Xhaferit dhe refuzimit të tij nga Kryeministri Edi Rama, këtë më së miri e vërtetoi “kali i Trojës” i Qeverisë së Serbisë në Luginë, mafiozi i Vuçiqit, Shqiprim Arifi, i emëruar nga Qeveria e Serbisë si kryetar i masave të dhunëshme në komunën e Preshevës. Duke u katapultuar si “Kali i Trojës” brenda politikbërjes së shqiptarve të Luginës së Preshevës, pas stërvitjeve të tija si muxhahedin në Gjermani dhe me aktivitet “afarist” edhe në Sllovaki, si ortak i një firme transporti me një serb nga qarqet qeveritare të Serbisë, ky person, sa duket, u trajnua dhe u “kualifikua” si agjent besnik për misionin e tij antishqiptar në Luginë, me fokus të veçant veprimi në komunën e Preshevës.

Fillimisht, aktivitetin e tij në Preshevë e nisi me “ndihma humanitare”, si shkallë e parë e rekrutimit të “klientelës” që përfitohej me kinse organizimin e shpërndarjes së ndihmave humanitare për të varfërit e kësaj komune, sidomos në vigjilie të festave fetare. Njëkohësisht me procesin e shpërndarjes së ndihmave zhvillohet “simultanisht” edhe evidencimi dhe regjistrimi i kësaj “klientele”, duke i futur në regjistrat e tyre si vijues potencialë të aktivitetit të ligjëratave fetare islamike, kryesisht të proviniencës selefiste e vehabiste, si fazë e dytë e aktivitetit, apo misionit të tyre të mirëpaguar nga qarqe ekstremiste nga Lindja e Afërt dhe e Mesme (Siria, Iraku, Afganistani, Arabia Saudite, etj.). Në ligjërata të këtilla fetare, me përmbajte radikale, në zyrat e tyre në Preshevë kryesisht ligjërohej dhe sot e kësaj dite vazhdon të ligjërohen përmbajtje ekstremiste islamike, që frymëzuan shumë të rinjë e të reja nga kjo pjesë e Shqiptarisë të rekrutohen si luftëtarë xhihadistë për “Luftën e shenjtë” në Siri e Irak, sidomos nga radhët e nxënësve dhe nxënësve të shkollave të mesme nga Presheva, Bujanoci, Kumanova, etj.

Kjo gjë mbahet sejret dhe insistohet në konfidencialitet të plotë, sidomos për femrat nga kjo trevë që u “martuan” atje me xhihadistë dhe shumicës prej tyre iu vranë “burrat” në luftë dhe ato mbetën shtatzëna dhe fati i tyre i trishtueshëm mbetet enigmë dhe sekret, larg syve të opinionit. Për këto aktivitete makabre, Lugina e Preshevës, por dhe Kumanova dhe shumë qytete të tjera të banuara ne shumicë shqiptare në Maqedoni, paraqesin “parajsë” të vërtetë, vite me radhë, të cilët jo vetëm që nuk pengohen nga pushteti antishqiptar i Serbisë dhe i Maqedonisë, por dyshohet se ata stimulohen në mënyra të ndryshme, madje edhe materialisht për të vepruar dhe për të shpërndarë ideologji të papranueshme radikaliste iskamike, për ta luftuar islamin tradicional suni-hanefi, i cili mbi pesë shekuj ka mbrojtur me sukses qenien fetare e kombëtare të shqiptarve në Ballkan.

Faza e tretë e veprimit të papenguar të ideologjisë antishqiptare të ekstremizmit islamik paraqet shndërrimi i këtyre celulave të organizimit të tyre, nga organizimi humalitar, fillimisht si fazë e parë dhe mbajtja dhe organizimi ligjëratave selefiste e vehabiste, pra, të ekstremizmit islamik dhe ideologjisë terroriste, është organizimi i tyre politik, duke formuar parti politike në Preshevë, në Aleancën për Ndryshim, me Shqiprim Arifin si lider, si dhe në Maqedoni me Lëvizjen “Besa” dhe Bilall Kasamin si lider të saj. Realisht, opinioni shqiptar i Preshevës, Bujanocit, Kumanovës, Gostivarit dhe Tetovës, janë të njohura si mjedise me ndikim më të theksuar të fesë islame, si dhe me një fanatizëm më të theksuar islamik, me elemente të shprehura edhe të ekstremizmit dhe rrymave radikale islamike, që sidomos pas vitit 2000 e këndej janë të ndikuara tepër nga jashtë, qoftë përmes kontakteve të diasporës shqiptare në Europën Perëndimore, në Gjermani, Zvicër, Belgjikë, etj. me rrymat ekstremiste iskamike nga bota arabe e turke atje, por edhe nëpërmes hoxhallarëve tanë të shkolluar në Siri, Jordani, Egjipt, në Arabi Saudite, etj., që kanë themeluar OJQ të ndryshme në Kosovë, Maqedoni dhe në Luginë të Preshevës, si “organizata humanitare “, nëpërmes të cilave financohet përhapja e ideologjisë ekstremiste islamike në këto troje.

Meqë veprimtaria e tyre ekstremiste e radikaliste islamike është në kundërshtim me vlerat e islamit tradicional tek ne, që me shekuj ka kultivuar frymën e tolerancës fetare dhe të bashkëjetesës civilizuese, “importimet” e rrymave ekstremiste islamike nga jashtë, nëpër xhamitë tona shpeshëherë kanë sjellur deri te konfliktet dhe problemet e ndryshme, meqë ata me agresivitet të paparë imponojnë mënyrën e faljes ndryshe, duke refuzuar që të falet “suneti”, meqë ata imponojnë vetëm faljen e “farzëve”. Pastaj, “tekbiri” i tyre dallon nga ai tradicional, si dhe këndimi i tekbirit me rastin e rënies në “ruku”, etj. Tollovitë dhe nervozat që shkaktohen me këtë sjellje të tyre agresive dhe të pahijëshme, sidomos gjatë të premteve, gjatë faljes së namazit të Xhumasë, janë të mëdha dhe shkaktojnë ndasi, madje dhe rrezikojnë shpeshëherë të eskalojnë edhe në konflikte fizike. Mjerisht, këtyre veprimeve makabre antiislamike e antishqiptare në Preshevë i prinë Shqiprim Arifi me bandën e tij mafioze, që është e mbështetur fuqishëm nga Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiqi dhe nga partia e tij SNS, duke e futur atë si “kali i Trojës”, me misionin serbo-rus, për ndryshimin e strukturës etnike të Luginës së Preshevës, duke i dëbuar shqiptarët dhe duke e rikolonizuar atë me serbë nga Kroacia, Bosna dhe Kosova, por kësaj radhe edhe me kolonizim me refugjatë nga Afganistani, Siria, Iraku, etj. Pra, tani i është e qartë të gjithë shqiptarve, kudo që janë, se pse e imponoi Vuçiqi bashkëpunëtorin besnik të tij, Shqiprim Arifin, në krye të masave të dhunëshme në komunën e Preshevës, meqë menjëherë e nënshkroi Planin Aksional Lokal (2017-2021) për kolonizimin e Preshevës.

Që nga periudha e Luftës së Dytë Botërore e deri më sot, as në socializëm dhe sidomos në pluralizëm, asnjë lider komunal nuk ka nënshkruar një Plan apo dokument ose projekt më antishqiptar se ky që e nënshkroi Shqiprim Arifi, pas emërimit të tij në krye të OP-së, më 14 shtator 2017, nga Qeveria e Serbisë! Definitivisht, Shqiprim Arifi ia ka kaluar për tradhëti kombëtare edhe Rrahman Morinës, si kryetradhëtar i Kosovës, i cili nënshkroi kapitulimin e Kosovës ndaj Serbisë së Millosheviqit, me nënshkrimin e tij të Planit Aksional për kolonizimin dhe ndryshimin e strukturës etnike të komunës së Preshevës, duke i dëbuar me masa represive shqiptarët nga trojet e tyre stërgjyshore, të cilët, në kërkim për bukën e gojës janë shpërngulur gjithandej nëpër botë, kurse në vend të tyre, Serbia me argatin antishqiptar e besnik të vetin, do i vendosë serbët nga Kroacia, Bosna e Kosova, si dhe me refugjatë nga Afganistani, Siria e Iraku!

Seferi

Nga Edison Ypi

Seferi lindi në Pacomit pranë Vjosës, përballë me Dhëmbelin dhe Nëmërçkën. Kur ishte fëmijë, një ditë kqyrte laryshinë e njerëzve, ditën tjetër shtrihej përmbys në tokë me orë të tëra shihte i mahnitur ecejaket e milingonave, strategjitë e tyre të mbijetesës. Seferi mahnitej gjithashtu me pyllin, fletët e dushqeve, të cilat, kur era i kthente mbrapsht, bëheshin të kuqërremta, dhe Seferit i dukej sikur pylli në faqe të malit merrte zjarr, shndrrohej në det i ndezur me dallgë.

Një vëlla i Seferit doli partizan. U kthye nga partizanllëku pas tre ditësh. Kishte parë në Mokër disa partizanë që kishin shkuar në hell një ballist. Erdhi i lemeritur. Ra përmbys mbi shtrat. Nuk u ngrit. As hëngri as piu. Vdiq pas pak ditësh.

Seferi, djalë Beu, thoshte i tmerruar; Kush ka, do. Kush nuk ka, urren. Partizanët që s’kanë nuk mund ta duan Shqipërinë më tepër se Bejlerët që kanë.

Një ditë, i tha Seferit një zengjin,

-Do dal partizan.

-Pse do dalësh partizan ?

-Sepse më dhimset fukaraja. Shqiptarët duhet të bëhen të barabartë.

-Mos u mundo zotrote deri në mal, ku edhe mund të gjesh belanë. Bëj një gjë më të kollajtë. Fale pasurinë. Bëji shqiptarët të barabartë me shembull personal.

Fill pas “luftës”, i tmerruar nga yxhymi i partizanëve, Seferi e nuhati që po të rrinte në fshat do ta kishte pisk.

Në Tiranë Seferi bëri jetë të veçuar.

Fiksimi i përhershëm i Seferit ishte urrejtja e pafundme ndaj absurdit komunist. Seferi gdhihej, ngrysej, fliste, pyeste, përgjigjej, zgjohej, flinte, ëndërronte, me urrejtje të pafundme për regjimin dhe dreqërit që e mbanin gjallë.

Jetoi i strukur në një qoshe të shtëpisë. Tymoste duhan të dredhur. Nën jastëk mbante gjithmonë një roman. E lexonte aq i përqëndruar romanin e poshtë-jastëkut sa pas ca kohësh e dinte të gjithin përmendësh. Pastaj merrte romanin tjetër, e kështu me rradhë. Seferi i mahniste mysafirët e besuar duke u rrëfyer dromca nga jeta e vet dhe fragmente të zgjedhura nga romanet që lexonte. Sipas Seferit, shkrimtarët më të mëdhenj të botës ishin Shekspiri, Kadareja, Shollohovi, Balzaku, Turgenievi. Artistët më të shquar Fred Astaire dhe Ginger Rogers. Tema e përherëshme e bisedave të Seferit ishte natyra paradoksale e sistemit. Veçanërisht ligësitë, pabesitë, krimet e diktatorit.

Seferi qe përsosmërisht i bindur se diktatori “ishte” qënia më frikacake mbi fytyrë të dheut, egocentristi më i neveritshëm. Shtaza që nuk i interesonte asgjë. Shqiptarët jo e jo. As familjarët, dhe askush tjetër. Vetëm vetja. Vetëm 1 metër katror Shqipërie, sa katër pllakat e dyshemesë ku mbështeste këmbët.

Ndërsa lidhur me “çfarë bëri” Seferi thoshte; Mori bujkun e mbrehu në parmëndë e vuri të tërhiqte plugun. Kaut i dha në dorë hostenin të detyronte bujkun të çante arën.

Seferi e mbante veten antikomunistin më të madh të botës, pas Çurçillit.

Seferi thoshte se Shqipëria ishte, jo Ferri, por bërthama e zjarrtë e Ferrit ku flakët e verdha të squfurit djegin gjithçka.

Thoshte Seferi për diktatorin; Po të më bjerë në dorë një herë të vetme ai fëlliqësirë, do ja pres fytin me biçak, do ja nxjerr sytë me një gozhdë të skuqur në zjarr, do ja coptoj mishin me sëpatë do ua hedh qënve. Do ta vras atypëraty. Një çast më vonë, ai plehër sajon një gënjeshtër dhe ma prish mendjen, më rrëshqet nga duart, më ikën.

Një variant i zgjeruar i masakrimit të diktatorit ishte ky; Do thërres dhjetë mjekët më të mirë të botës. Do ti urdhëroj t’ja xhveshin lëkurën copa-copa me pinca. Nga koka te këmbët t’ja lyejnë mishin me kripë të imët. T’ja veshin përsëri lëkurën dhe tja qepin me gjylpëryer e spango. Do tu jap mjekëve dhjetë ton flori shpërblim. Me kusht që pas xhveshjes së lëkurës dhe kriposjes së mishit, ndyrësira të mbetet gjallë dhe të vuajë torturën e merituar me brisk, xhveshje lëkure, kripë, spango, gjilpërë. Përndryshe, nëse pas kësaj kure shpëtimtare gjarpëri do ngordhi, dhe rrjedhimisht nuk do vuaj më, të dhjetë mjekët do i var në litar.

Një ditë Seferi tha; Sot nuk do dal nga shtëpia. Do rri brenda. Nuk i shoh dot me sy surretërit e deformuar të shqiptarëve të sotëm, pamjen e tyre të mjerë, kokat e tyre të ulura si skllevër.

Seferi nuk doli nga shtëpia as të nesërmen, as të pasnesërmen, as pas një jave, e as pas një muaji. Familja, farefisi, miqtë, u bënë merak. Me këtë rast, një nip i Seferit kujtoi principin “Lartësim përmes Rrëzimit”. Seferi u lut të mos ja prishnin qefin e të ndenjurit brenda përderisa duke mos parë me sy turma, kënde të kuq, banderola, parakalime, brohorima, sytë dhe veshët i kishin rënë rehat, shikimi dhe dëgjini i ishin përmirësuar, zemra i rrihte më mirë, dhe rrjedhimisht ndejtja brenda i ishte bërë e dashur. E mirkuptuan.

Në kthinën ku Seferi gdhihej e ngrysej, rrëfente me gjallëri dhe stil ngjarje të pafundme plot me dromca të këndëshme, gjithmonë me të njëjtën temë; Çudinë kriminale që e rrethonte.

Kur ngordhi diktatori dhe ishin bërë vite që Seferi nuk dilte nga shtëpia për shkak se nuk e shihte dot me sy lëvritjen e turmës, zbukurimet për festa, veçanërisht spiunat që trokisnin te dera për punë ta thirrur për vullnetare, për të votuar etj. pikërisht pra kur njerëzit prisnin që Seferi të qe mërzitur dhe të hiqte dorë nga vetburgosja, Seferi arriti në përfundimin se qoshja ku ishte strukur nuk ishte mjaftueshëm e fshehtë dhe e thellë për të bërë jetën që i përshtatej, atë me romane, miq, biseda të rrezikshme, prandaj i duhej të çvendosej në një kthinë të dytë më të thellë dhe më të fshehtë se kthina e parë. Edhe këtë herë e mirkuptuan. Në kushtet e reja logjistike, bashkë me arsenalin e romaneve, Seferi tërhoqi edhe miqtë e bisedave, të cilët, pas fundosjes së dytë të Seferit u entuziazmuan dhe shprehën dëshirën për ta ndjekur Seferin ku të donte Seferi, edhe në fund të botës, edhe prapa diellit.

Seferi nuk u tund nga kthina e dytë edhepse jashtë kërcisnin fitoret, gjëmonin kongreset, ulurinin mbledhjet, bënin kërrdinë plenumet.

Shembjen e regjimit, shpalljen e pluralizmit, ndryshimet demokratike, që Seferi i kishte pritur me ankth gjithë jetën, Seferi nuk i pëlqeu, por as nuk i refuzoi. Pavarësisht nga ky qëndrim jo fort i kuptueshëm që u interpretua me kompleksitetin e karakterit të Seferit, familjarë e miq thanë se tashmë Seferi nuk kishte arësye të rrinte brenda. Mirpo pikërisht atëhere, kur prej pothuaj 30 vitesh jetonte i mbyllur në shtëpi nga kthina në kthinë, daja im Seferi, bashkë me romanet seriozë, miqtë besnikë, bisedat e rrezikshme, u fut në një kthinë të tretë, edhe më të thellë edhe më të fshehtë se dy kthinat e para, prejnga nuk lëvizi më deri në frymën e fundit, kur Ylli i zi i vetmohimit heroik u përpi nga qielli i ndritur i qesharakizmit demokratik shqiptaresk.

Funksionimi dhe rënja e shtetit Osman

FRENCIS FUKOYAMA

Si e përqendruan osmanët fuqinë në mënyrë që t’i evitojnë monarkitë evropiane; Si e përsosën osmanët sistemin e skllavërisë ushtarake; Jostabiliteti i shtetit turk dhe mbështetja e tij në ekspansionin e vazhdueshëm të jashtëm; Shkaqet e shkatërrimit të sistemit osman; Skllavëria ushtarake si një përfundim vdekjeprurës i zhvillimit

Traktati i njohur i Makiavellit mbi politikën, “Prijësi” ishte shkruar në viti 1513. Osmanët atëherë ishin në kulmin e fuqisë së tyre, ishin ne prag te pushtimit të Hungarisë dhe gati për të nisur sulmin e tyre të parë në Vjenë, selinë e Perandorisë Habsburge. Në kaptinën 4 Makiavelli bënë vërejtjën e mëposhtme:

Në kohët tona shembujt e këtyre dy llojeve te ndryshme te qeverisjes jenë ajo e turkut dhe e mbretit të Francës. E gjithë monarkia e turkut qeveriset nga një zotëri, të tjerët janë shërbëtorë të tij. Duke ndarë mbretërinë e tij në sanxhaqe (provinca), i dërgonte administratorët e ndryshëm në to dhe i shkarkonte dhe ndërronte sipas dëshirës së vet. Kurse mbreti i Francës është i vendosur në mesin e një turme të lashtë të zotrinjve, të pranuar në këtë shtet nga subjektet e tij dhe të dashur nga to: ata gëzonin privilegjet e tyre, dhe mbreti nuk mund t’ua marrte, pa rrezik për veten. Dhe kështu, kushdo që ia mësynte këtyre shteteve do të haste në vështirësi për ta pushtuar shtetin turk, por nëse e pushtonte, da ta mbante me lehtësi. Dhe anasjelltas, ju do ta keni në disa aspekte më të lehtë marrjen (pushtimin) e shtetit të Francës, por do të përjetoni vështirësi të mëdha që ta mbani atë.(1)

Makiavelli kapte thelbin e shtetit osman: ai ishte më i centralizuar dhe jopersonal, më i menaxhuar sesa Franca në fillim të shekullit XVI dhe në këtë mënyrë ishte më modern. Dhe më vonë, po ashtu, në shekullin XVI, monarkët françezë do të kërkojnë për të krijuar një regjim të ngjashëm të centralizuar dhe të uniformuar administrativisht, duke cenuar privilegjet e aristokracisë së tokave. Ashtu siç bëntë beu turk (guverneri – sanxhakbeu Sh.A), i cili qeveriste një sanxhak, mbreti françez dërgonte intendantët – paraardhësit e prefektit modern – nga Parisi për të administruar drejtpërsëdrejti mbretërinë në vend të elitës patrimoniale (të trashëguar Sh.A.).

Institucionet e përdorura nga shteti osman ishin të ndryshme, pasi që mbështeteshin në devshirme dhe në sistemin skllavo-ushtarak. Por osmanët patën sukses në krijimin e një shteti shumë të fuqishëm dhe stabil, i cili ishte rival i denjë i çdo fuqie në Evropë në atë kohë, dhe udhëheqte një perendori të madhe, më e gjerë se ato të krijuara nga ndonjë halif apo sulltan arab. Shoqëria osmane i ngjante asaj të Kinës së dinastisë Ming të kohës së njëjtë, për aq sa ishte e kombinuar si një shtet i fortë i centralizuar me aktorë shoqërorë relativisht të dobët dhe të paorganizuar jashtë shtetit. (Ajo dallohej, megjithatë, nga Kina, për aq sa fuqia politike e saj ishte e kufizuar me ligj.) Institucionet e shtetit osman ishin një përzierje kurioze e modernes dhe patriarkales së trashëguar dhe dekadente, atëherë kur elementet trashëgimtare ngulitnin veten në sajë të atyre moderne. Osmanët e përsosën sistemin skllavo-ushtarak të mamlukëve, por edhe ata iu nënshtruan përfundimisht dëshirës natyrore njerëzore të elitës së tyre, statusi dhe resurset i të cilëve trashëgohej nga fëmijët e tyre.

ARISTOKRACIA E NJË GJENERATE

Sistemi administrativ i përshkruar nga Makiavelli, kur monarku turk mund t’i caktonte për të sunduar administratorët në çdo krahinë dhe mund t’i shkarkonte ata sipas dëshirës, kishte origjinën e vet nga fakti se shteti osman ishte një dinasti relativisht e re pushtuese, e cila nuk kishte trashëguar institucione më të vjetra dhe i nevojitej që të fillonte rishtazi krijimin e tyre. Pushtime mongole të shekullit të trembëdhjetë kishin shtyrë një seri fisesh turkmene nga Azia Qendrore dhe Lindja e Mesme, deri në një rajon kufitar të Anatolisë Perendimore, ku mbeti i ngushtuar ndërmjet Perendorisë së Bizantit, në perëndim, dhe sulltanit selxhuk, në drejtim të lindjes (nga viti 1243, një shtet vasal i mongolëve ilkanidë). Këto fise kufitare u vetorganizuan për të zhvilluar ”gazavate” apo luftë kundër bizantinëve. Një nga këta gazi liderë, Osmani, arrijti ta mund një ushtri bizantine në Bafaeoan, në vitin 1302. Kjo (fitore) i krijoi atij famë dhe ai u ngrit mbi të gjithë udhëheqësit e tjerë dhe ata u vunë nën flamurin e tij. Kështu u krijua dinstia osmane apo otomane, si një shtet kufitar i rishtakëve, i cili mund të huazonte institucionet nga shtetet e krijuara përreth, meqenëse kishte pushtuar territore të reja në lindje dhe në perëndim.(2)

Sistemi osman i administrimit provincial, si ai që u zhvillua në shekullin e pesëmbëdhjetë, ishte i bazuar në kalorës, sipahi dhe pronat që i ishin dhënë – timaret (çdo të thotë kujdesi për kalë). Timaret më të vogla përbëheshin nga një apo më shumë fshatëra me të ardhura të mjaftueshme nga taksat për të mbajtur një kalorës me kalë dhe pajisje. Një pronë më e madhe quhej zeamet dhe i jepej oficerëve të rangut të mesëm, të njohur si zaim, ndërsa oficerët e lartë merrin një pronë që quhej has. Çdo spahi apo zaim jetonte në pronën e tij dhe i mblidhte taksat në natyrë nga fshatarët lokalë, rëndom një vagonetë drurë dhe sanë dhe gjysmë vagonete drithë nga çdo fshatar për një vit. Ky sistem përdorej nga bizantinët dhe u miratua thjesht nga osmanët.

Ashtu si feudali në Evropë, bartësi i timarit mbante funksionimin e qeverisjes lokale, si sigurinë ashtu edhe ndarjen e drejtësisë. Spahiu kishte përgjegjësi që pagesat në natyrë t’i shndërronte në para të gatshme dhe paranë ta përdorte për të pajisur veten për rrugëtim në front me kohë për sezonin e fushatave (ushtarake Sh. A.). Mbajtësit e pronave më të mëdha kishin për detyrë të siguronin edhe një ushtar të pajisur me kalë dhe dhe takëme të tjera. I gjithë ky sistem ishte i njohur si dirlik – gjallëmbetje, që tregonte funksionin e tij në një ekonomi pjesërisht të monetizuar – ushtria e sulltanit mund të qëndronte për më shumë kohë pa i rritur taksat për t’i paguar trupat.(3)

Qeveria në nivelin provincial ishte e organizuar rreth sanxhakut, i cili përfshinte disa mijëra milje katror dhe ndoshta një popullatë prej nja njëqindëmijë banorësh. Posa pushtoheshin territoret e reja, ato organizoheshin në sanxhaqe dhe i nënshtrohenin hulumtimeve të hollësishme katastrale dhe listoheshin saktësisht resurset humane dhe ekonomike, fshat për fshat. Qëllimi i këtyre regjistrimeve ishte krijimi i bazës tatimore dhe ndarja e tokës për distribuimin e timareve. Në fillim, rregullat e aplikuara në çdo krahinë ndryshonin sipas rrethanave të tyre, por me kalimin e kohës dhe pasi që territoret e reja shtoheshin me shpejtësi, aplikohej një sistem më uniform i ligjeve dhe rregullave.(4) Bejlerët të cilët vepronin si guvernatorë të sanxhakut nuk rekrutoheshin nga vendasit por emroheshin nga administrata qëndrore në Istanboll (Stamboll) dhe , sikurse prefektët kinezë ndërroheshin me rotacion nëpër detyra të reja pas shëbimit me afate trevjeçare.(5) Sanxhakbeu ishte oficeri që udhëheqte nëpër beteja kalorësinë e rrethit të tij.(6) Mbi nivelin e sanxhakut ishte një nivel më i lartë administrativ i njohur si bejlerbejllëk, që përbënte rejonet krysore të Perendorisë.

Dallimi më i rëndësishëm dhe i vetmi në mes të sistemit dirlik dhe feudalizmit evropian ishte, siç pohonte Makiavelli, se pronat turke nuk shndërroheshin në pronësi të trashëgueshme për pasardhësit. Duke marrë parasysh faktin se shumica e tokave ishte pushtuar rishtazi nga një dinasti në ekspansion, pjesa më e madhe e saj, – rreth 87 për qind në vitin 1528 – mbeti pasuri shtetërore dhe u ishte dhënë mbajtësve të timareve për kohën sa të jenë gjallë. Timaret jepeshin në këmbim për shërbimin ushtarak; ato mund të merreshin prapa nëse shërbimi nuk kryhej, por (kjo bëhej) vetëm nga vetë sullatani. Mbajtësit e pronave nuk mund t’i nënfeudonin tokat e tyre, si në Evropë. Kur spahiu bëhej i moshuar shumë për të shërbyar, apo vdiste, toka e tij i kthehej shtetit dhe mund t’i ricaktohej një kalorësi të ri. Me të vërtetë, vetë statusi i spahiut nuk ishte i trashëgueshëm, fëmijët e ushtarakëve duhej të ktheheshin në popullatën civile.(7) Fshatarët që punonin tokën për mbajtësit e timarit dhe zeametit, nga ana tjetër, gëzonin vetëm të drejtën frytgëzuese në tokat e tyre, për dallim nga zotërit e tyre, ata mund t’ua lënin pasardhësve në trashigimi të drejtën e tyre.(8) Shteti osman me krijimiin e një aristokracie njëbrezore, parandalonte shfaqjen e një aristokracie të fuqishme me bazë të burimeve dhe privilegjeve të trashëgueshme.(9)

Ekzistonin faktorë të tjerë që pengonin shfaqjen e një bujarie të rrënjosur territorialisht. Osmanët ishin vazhdimisht në luftë, prandaj nga secili kalorës pritej që të paraqitej për të shërbyar gjatë muajve të verës. Zotëriu lokal mungonte larg çdo vit për disa muaj, duke u liruar nga disa ngarkesa dhe kështu dobësoheshin lidhjet e spahiut me tokën e tij. Nganjëherë kalorësi ishte i detyruar për gjatë dimrit të merrte banesë në vende tjera, jashtë timarit të tij, bashkëshortja dhe fëmijët i liheshin fatit të tyre në shtëpine e tyre. Nganjëherë ata merrnin gra të reja dhe shfrytëzonin mundësi të tjera, që ofronte jeta në kampe. E gjithë kjo shërbente për të thyer lidhjen mes aristokratit dhe tokës së tij, që ishte aq kritike në zhvillimin evropian.(10)

SKLLAVËRIA USHTARAKE E PËRSOSUR

Sistami dirlik mbështetej në sistemin e skllavërisë ushtarake, pa të cilin nuk mund të menaxhohej si duhet. Osmanët mbështeteshin mbi sistemet e skllavërisë ushtarake të krijuara nga abasidët dhe mamlukët, si dhe ato të përdorura nga sundimtarë e tjerë turq, por eliminonin shumë nga tiparet, që e bënin aq jofunksional sitemin mamluk.

E para dhe më e rëndësishmja ishte se tani kishte një dallim të qartë në mes të autoritetit civil dhe atij ushtarak dhe ekzistonte subordinimi i rreptë i këtij të fundit ndaj të parit. Skllavëria ushtarake u shfaq fillimisht për t’i shërbyer shtëpisë së sullatanit, si në rastin e mamlukëve ajubidë. Ndërkaq, ndryshe nga këta të fundit, shtëpia sunduese osmane mbeti kontrolluese e hierarkisë së skllevërve deri shumë vonë në perandori. Parimi dinastik zbatohej vetëm brenda familjes sunduese osmane; asnjë skllav, pa marr parasysh rangun e lartë apo talentin, nuk mund të aspironte për t’u bërë vetë sulltan ose të shpresojë të themelojë dinastinë e tij brenda institucionit ushtarak. Si rezulltat i kësaj, autoritetet civile mund të krijonin rregulla të qarta për rekrutimin, trajnimin dhe promovimin, që përqendrohej në ndërtimin e një institucioni efektiv ushtarak dhe administrativ, pa pasur nevojë të jenë të shqetësuar vazhdimisht që ky institucion do të mundohej të merrte pushtetin në emër të vetin. Përpjekja për të parandaluar formimin e dinastive brenda ushtrisë solli rregulla të rrepta në lidhje me fëmijët dhe trashëgiminë. Bijtë e janiçerëve nuk lejohen të bëhen janiçerë dhe në të vërtetë në ditët e para të perandorisë janiçerët nuk lejohenin të martohen dhe të kenë familje.

Djemtë e spahinjve elitarë të Portës lejohen të hyjnë në korpuset e sipahioglanëve, por nipat ndaloheshin rreptësisht. Osmanët, dukej se që nga fillimi e kuptuan logjikën e skllavërisë ushtarake si projekt për të parandaluar rrënjësimin e një elite të trashëgueshme. Rekrutimi dhe promovimi në sistemin skllav ishte i bazuar në merita dhe shërbime, për çka skllevërit shpërbleheshin, me përjashtim nga taksat dhe me prona.(11) Ogier Ghiselin de Busbecq, ambasadori i perandorit të shenjtë romak, Charls V, pranë oborrit të Sulejmanit të Madhërishëm, vëren se mungesa e gjakut nobël ia mundësonte sulltanit të merrte shërbëtorë dhe t’i avanconte sipas aftësive të tyre.”Bariu që ngritej dhe bëhej vezir i madh ishte një figurë që kurrë nuk pushoi t’i mahnisë vëzhguesit evropianë.”(12)

Osmanët bënë përmirësime në sistemin mamluk, duke ruajtur një dallim striktë ndërmjet njerëzve të rekrutuar në institucion qeverisës si skllevër jomysliman-askeri dhe pjesa tjetër myslimane dhe jomyslimane e qytetarëve , r a j a. Pjesëtari i rajasë mund të kishte familje, pronë të veten, dhe t’ua lerë pasurinë e tij dhe të drejtat e tokës femijëve të tij dhe të gjithë pasardhësve të tij të mëvonshëm. Raja mund të organizohej, po ashtu, në komunitete gjysmautonome vetëqeverisësve në baza të përkatësisë sektare të njohura si m i l e t e. Por askush nga raja nuk mund të kishte aspirata për t’u bërë anëtar i elitës në pushtet, të mbajë armë , ose të shërbejë si luftëtar apo si burokrat në administratën osmane. Kuadrot e askerëve duhej të përtërihen vazhdimisht për çdo vit me rekrutë të rinj të krishterë, të cilët kishin këputur të gjitha lidhjet me familjet e tyre dhe që ishin lojalë ndaj shtetit osman. Aty nuk kishte esnafë, fraksione, apo shoqata vetëqeverisëse ne mesin e askerëve; ata duhej të ishin besnikë vetëm ndaj dinastisë në pushtet.(13)

SHTETI OSMAN SI INSTITUCION QEVERISËS

Nuk ka prova që sugjerojnë se osmanlinjtë, në kulmin e fuqisë së tyre, nuk kanë kërkuar mundësi për marrjen e taksave ne shkallë maksimale, por ka më tepër për rolin e tyre në ruajtjen e njëfarë niveli bazë të taksimit, për t’i ruajtur fshatarët nga grabitjet e elitave të tjera, sjellja e të cilëve i ngjante më tepër sikurse e kriminelëve të organizuar. Ne e dimë këtë, sepse ka pasur më vonë periudha në historinë osmane , kur ankthi fiskal i ka detyruar sulltanët t’i rrisin nivelet e taksimeve shumë më të rënda. Por nevoja për përmbajtje ishte ndërtuar në teorinë e vetë shtetit osman, që ishte trashëguar nga regjimet e mëparshme të Lindjes së Mesme. Sundimtari persian, Kosrosi I, (Hosrefi I) (531-579), citohet të ketë thanë.”Me drejtësi dhe përmbajtje (modesti) njerëzit do të prodhonin më tepër, të ardhurat tatimore do të rriten, dhe shteti do të bëhet i pasur dhe i fuqishëm.”(14) “Drejtësia” në këtë kontekst do të thoté moderim në normat e tatimit.(15) Ne mund të njohim këtë si një version të hershëm të Lindjes se Mesme, si ai i kurbës Laffer e popullarizuar gjatë administratës së Reganit, e cila shprehej se normat e ulta të taksave prodhojnë të ardhura më të larta nga taksat e përgjithshme, duke u dhanë individëve nxitje më të madhe për të prodhuar. Ky mendim bëri jehonë nga një numër i shkrimtarëve të hershëm turk (16) dhe u gëdhend në ashtuquajturin qarkullimi i kapitalit, i cili u ndëtua rreth tetë propozimeve:

Nuk mund të ketë autoritet mbretëror, pa ushtri.
Nuk mund të ketë ushtri, pa pasuri.
Raja prodhon pasuri.
Sulltani mban rajanë duke bërë mbretëri të drejtësisë.
Drejtësia kërkon harmoni në botë.
Bota është një kopsht, muret e tij janë shteti.
Mbështetja e shtetit është ligji fetar.
Nuk ka mbështetje të ligjit fetar pa autoritet mbretëror.

Këto propozime janë shkruar rëndom rreth nje rrethi, me të tetin që çon përsëri te i pari, duke treguar se llegjitimiteti fetar (pika 8) është e domosdoshme për të mbështetur pushtetin mbretëror (pika 1). Kjo ishte një deklaratëe jashtëzakonishte e ngjeshur në lidhje me korelicionet e fuqisë ushtarake, resurseve ekonomike, drejtësisë (duke përfshirë normat e taksave), dhe të legjitimitetit fetar. Kjo tregon se sulltanët turq i shihnin objektivat e tyre në maksimizimin e fuqisë së përgjithshme përmes një baraspeshimi të fuqisë, resurseve dhe legjitimitetit.(18)

Një dobësi e madhe e sistemit osman, e cila e bëri atë potencialisht më pak të qëndrueshëm sesa monarkitë evropiane të asaj kohe, ishte mungesa e një sistemi të mirëfilltë të primogjeniturës (lindja e parë) apo procedura të tjera për përcaktimin e trashëgimisë. Sipas një tradite të vjetër të Lindjes së Mesme, trashëgimia në familjen sunduese ishte në duart e Zotit dhe vendosja e një rregulli të trashëgimisë konsiderohej veprim kundër dëshirës së Zotit.(19) Gjatë periudhave te suksedimit, kandidatët e ndryshëm kishin nevojë për mbështetjen e janiçarëve, të zyrtarëve, të gjykatës, të ulemasë (burokracia fetare), dhe të makinerisë administrative. Në pubertet, bijtë e sulltanit dërgoheshin jashtë nëpër krahina të ndryshme me tutorët e tyre për të fituar përvojë si guvernatorë; ata më afër kryeqytetit kishin dorë ne influencimin e politikës së janiçerëve dhe të gjykatës në favor të tyre. Kjo shkaktonte luftëra periodike midis bijve të sulltanit pas vdekjes së tij dhe përpjekjeve të rastësishme për marrjen e pushtetit kur babai ishte ende gjallë.

Nën këto kushte, vëllavrasja, bëhej praktikisht e sigurt. Mehmedi III (1595-1603) ekzekutoi të nëntëmbëdhjetë vëllazërit e tij në pallat, kur ai e mori pushtetin. Ai i dha fund praktikës së dërgimit të bijve nëpër krahina, në vend të kësaj filloi t’i mbajë ata të bllokuar në një pjesë të veçantë të pallatit, ku kalonin jetën si të burgosur virtualë.(20) Dikush mund ta shpjegojë këtë sistem si të dizajnuar që djali më i vështirë dhe më i pamëshirshëm, në fund të fundit, të bëhet sulltan. Por, mungesa e një mekanizmi të institucionalizuar për trashëgiminë krijonte dobësi te mëdha, duke e bërë perandorinë të ndjeshme ndaj kërcënimeve të të huajve gjatë betejave të suksesionit dhe duke u dhanë ndikim të tepruar aktorëve brenda sistemit sikur janiçerëve, të cilët ishin paramenduar të jenë jo më tepër se agjentë të sulltanit.

Mekanizmi kaotik i trashëgimisë osmane parashtron pyetjen se si ishte institucionalizuar sistemi i tyre në tërësi. Ashtu si në rastin e Kinës, Max Weber e karakterizon sistemin osman si patrimonial më parë sesa modern. Kjo është e vërtetë nëse fjalën “patrimonial” e përkufizojmë me kuptimin se e gjithë qeveria buron nga shtëpia e sunduesit dhe i nënshtrohet kapricieve të tij. Kjo ishte padyshim e vërteta e sistemit osman. Vetë fakti se pothuajse të gjithë punonjësit e shtetit kishin statusin formal të robit, tregon se sulltani kishte kontrollin e plotë të pakufizuar mbi burokracinë. Njësoj si perandori kinez, ai, nëse dëshironte, mund të urdhëronte ekzekutimin e çdo zyrtari deri te veziri i madh. Sulltani kishte fuqinë për të ndryshuar rregullat kryesore institucionale sipas dëshirës së tij, siç ishte vendimi i Sulejmanit për t’i zbutur rregullat për jeniçerët që kishin familje.

Nga ana tjetër, pavarësisht nga kompetencat teorike të sulltanit, ishte e qartë se sistemi mbi të cilin ai kryesonte ishte shumë i lidhur për rregulla dhe i parashikueshëm në mënyrën se si ai i merrte vendimet. Në radhë të parë, sulltani osman ishte i detyruar nga ligjet myslimane fetare-sheriati- si në teori – po ashtu edhe në praktikë. Sikurse edhe monarkët e krishterë në mesjetë; sulltani njihte zyrtarisht sovranitetin e Zotit dhe të ligjeve të Zotit; kompetencat e tij i ishin dhënë vetëm me anë të delegimit. Kujdestarët e ligjit ishin një institucion i madh dhe i nderuar, ulemaja apo dijetarët, që e interpretonin ligjin Dhe operonin me sistemin e gjykatave fetare, që kishin juridiksion mbi familjen, martesën, trashëgiminë, dhe një mori të çështjeve të tjera të statusit personal. Nuk supozohej që sulltani të ndërhynte në administrimin e kujdestarëve të ligjit në këtë nivel. Të drejtat e pronës private dhe të drejtat e uzufruktarit (fryteve) të tokës shtetërore ishin të mbrojtura në mënyrë të ngjashme (shih kaptinën 19.). Madje, edhe luftërat kaotike rreth trashëgimisë ishin të përshkruara në një mënyrë të caktuar, sipas ligjit islam, i cili ndalonte parimin e lindjes së parë (primogeniture) për trashëgiminë.

Sistemi bëhej gjithnjë e më tepër i varur nga rregullat, për më tepër si rezulltat i kërkesave të delegimit. Është një fakt i thjeshtë i jetës që të gjithë sundimtarët absolutë duhet t’ua delegojnë pushtetin agjentëve, dhe këta agjentë si rezultat i ekpertizës dhe aftësive të tyre vijnë për të ushtruar autoritetin në sundimin e tyre. E gjithë kjo bëhej edhe më e vërtetë kur dikush duhej të sundojë mbi një domen të gjerë, kompleks, si ai i Perendorisë Osmane.

Është interesant se devshirme dhe sistemi i skllavërisë ushtarake ishin një nga tiparet më moderne të sistemit osman. Kjo i shërbente funksionalisht qëllimit të njëjtë sikur procedura kineze e ekzaminimit për të hyrë në burokraci; kjo ishte një burim i rekrutimit impersonal (i papërcaktuar) në sistemin shtetëror, që do ta siguronte një furnizim me kandidatë besnikë ndaj shtetit të lirë nga lidhjet familijare dhe fisnore dhe në këtë mënyrë bëhej zgjedhja e pamëshirshme e më të aftëve për promovim në nivele të larta të lidershipit. Ky sistem ishte më pak racional se sistemi kinez, për aq sa kufizohej hyrja e të huajve. Nga ana tjetër, motivi për këtë kufizim ishte për të parandaluar patrimonializmin e sistemit, duke mohuar nevojën për mbështetjen e elitave lokale, të cilat do të kishin lidhje të forta familiare apo lokale.(21)

Një masë tjetër e shkallës së modernitetit të shtetit ishte uniformiteti i ligjeve dhe i procedurave administrative në tërë perandorinë. Kinezët vendosën sigurisht këtë standard të artë për këtë, duke krijuar që nga perudha shumë e hershme një sistem administrativ shumë uniform, që lejonte relativisht shumë pak përjashtime nga rregullat e përgjithshme. Sistemi osman lejonte më shumë diversitete. Rajonet qendrore të perandorisë, Anatolia dhe Ballkani, filluan të qeverisen në përputhshmëri me një përmbledhje të rregullave të arsyeshme në lidhje me shfrytëzimin e tokës, taksatimin, drejtësinë dhe të tjera. Edhe pse osmanët konvertonin ne islam me forcë skllavërit ushtarakë, ata nuk kërkonin që të impononin sistemin e tyre social në administritën e tyre provinciale. Grekët dhe armenët e krishterë dhe judejët, megjithë që nuk i kishin drejta të njëjta ligjore sikurse raja myslimane, gëzonin një shkallë të autonomisë sipas sistemit të mileteve. Udhëheqësit fetarë të këtyre komuniteteve ishin përgjegjës për çështjet fiskale, arsimin dhe administrimin legal, në veçanti, për çështjet që kanë të bëjnë me të drejtën familjare dhe me statusin personal.(22) Dhe sa më larg zhvendosej nga qendra e perandorisë aq më shumë dallohej thelbësisht. Pas disfatës së memlukëve me 1517, areale të rëndësisme të Lindjes së Mesme, duke përfshirë Egjptin, Sirinë, Hixhazin, iu shtuan Perandorisë. Memlukëve iu lejua të mbajnë sistemin e tyre skllavo-ushtarak, duke pranuar sovranitetin osman. Hixhazi duhej të administrohej sipas rregullave të veçanta, pasi që ai përfshinte qytete e shenjta myslimane, Mekën dhe Medinën, kujdestarë të të cilave tanimë ishin osmanët.

RIPATRIMONIALIZMI DHE SHKATËRRIMI

Shkatërrimi i sistemit osman u bë për shkak të faktorëve të jashtëm dhe atyre brendshëm. Faktorët e jashtëm ishin të lidhur me limitin fizik të perandorisë dhe me ndryshimet e gjera demografike dhe mjedisore, të cilat nuk ndikuan vetëm në tokat turke, por ndikuan, po ashtu, në të gjitha perandoritë e mëdha agrare gjatë fundit të shekullit të gjashtëmbëdhjetë dhe fillimit të shekullit të shtatëmbëdhjetë . Faktorët e brendshëm kishin të bënin me thyerjen e sistemit skllavo-ushtarak dhe me evoluimin e jeniçerëve nga një instrument i pushtetit në një grup të interesit të rrënjosur.

Siç kemi parë, sistemi osman filloi si një dinasti pushtuese dhe varej nga zgjerimi i përhershëm territorial si burim i të ardhurave tatimore dhe tokës për timare. Kah fundi i dhjetëvjetëshit të tretë të shekullit të gjashtëmbëdhjetë, osmanët ishin të angazhuar në dy fronte te mëdha, të ndara njëri nga tjetri, pothuajse dy mijë milje: me austriakët në Evropën Lindore dhe me perandorinë e fuqizuar persiane nën sefevidët. Osmanët ishin në gjendje për të mobilizuar një pjesë të madhe të fuqisë njerëzore të perandorisë, por ata nuk mund të mbanin një ushtri në fushatë gjatë tërë një viti. Ata kishin zhvilluar një sistem logjistik të sofistikuar, duke pasur parasysh teknologjinë e asaj kohe, por ushtria ende duhej të mobilizohej në pranverë dhe të marshonte disa qindra milje deri në front. Tentimi i parë i pushtimit të Vjenës dështoi për shkak se ushtria nuk arriti në periferinë e qytetit deri më 27 shtator 1529; rrethimi duhej të ndërprehej për më pak se tre javë më vonë, me qëllim që trupat të mund të ktheheshin në shtëpi te tokat dhe familjet e tyre para fillimit të dimrit. Kufizime të ngjashme ekzitonin edhe në lidhje me frontin persik.(23)

Osmanët u përgjegjën duke u garnizonuar në Hungari gjatë tërë vitit dhe duke e pëmirësuar krahun e tyre detar për operacionet në Mesdhe. Ata vazhduan të bëjnë pushtime (të tilla si ishujt e Qipros dhe Kretës) edhe në shekullin e shtatëmbëdhjetë. Por ditët e fitimeve të lehta territoriale shkonin kah mbyllja nga mesi i shekullit të gjashtëmbëdhjetë; grabitja e armatosur e jashtme pushoi të jetë një burim i mirë i përfitimeve ekonomike për regjimin. Kjo pati pasoja në qeverisjen e brendshme, meqenëse që nga nivelet më të larta të nxerrjes së burimeve do të duhet të vijnë nga zonat kryesore të perandorise në vend të kufijve. Dhe mungesat e territoreve të reja të krishtera e reduktuan fluksin e skllavërve të rinj nën devshirme.

Zhvillimi tjetër i jashtëm i madh ishte një një inflacion i zgjatur i çmimeve dhe rritja e popullsisë, fenomene që ishin të lidhura me njëra-tjetrën. Nga viti 1489 deri 161 (?!), çmimi i grurit në Anadollnë, i matur me njësi konstante argjendi, u ngrit për 400 për qind . Shumë shkencëtarë kanë atribuar rritjen e çmimeve me fluksin e arit dhe argjendit nga pasuria e botës së re të Spanjës, por si thotë, Jack Goldstone, ka arsye të mira për të menduar se inflacioni osman nuk ishte një ngjarje monetare. Ka pak dëshmi se sa shufra (ari e argjendi) kanë arritur në vendet osmane; në fakt, qeveria përsëriti disa herë zvogëlimin e shtypjen e monetave te metalta për shkak të mungesës së argjendit. Më parë, inflacioni ishte ndikuar nga rritja e kërkesave për shkak të rritjes së popullatës. Në Azinë e Vogël popullsia ishte rritur në mes 50 dhe 70 për qind në mes të viteve 1520 dhe 1580, popullsia vetëm e Istanbollit (Stamboll) ishte rritur nga njëqind mijë deri në shtatëqind mijë në mes të vitit 1520 dhe 1600. Skaqet e kësaj rritjeje të popullsisë, që ndodhi edhe në Kinë dhe në Europe, janë të pa qarta. Një nga faktorët ishte me siguri zvogëlimi i valës së murtajës, e cila e kishte asgjësuar popullatën në Evropë gjatë shekullit të pesëmbëdhjetë, atë që argumentonte Goldstone mund të kishte lidhje me ndryshimet klimaterike, si edhe me rritjen e imunitetit të popullsisë ndaj sëmundjes.(24)

Ndikimi i këtyre ndryshimeve në institucionet osmane ishte dramatik. Inflacioni bëri sistemin e timarit- të zotërimit të tokës – gjithnjë më të paqëndrueshëm. Megjithëse mbajtësit e timarit, kalorësit, jetonin jashtë tokës, ata kishin shpenzime që lidheshin me tokën e tyre dhe me pajisjet ushtarake, të cilat ata nuk ishin në gjithnjë në gjendje për t’i përmbushur. Shumë nga ata refuzonin të shkonin në fushata; të tjerët i braktisën pronat e tyre dhe filluan të formojnë grupe banditësh, që plaçkitnin fshatarët dhe pronarët e tokave në fshatra. Trupave jeniçere të urbanizuara, për t’ ua mundësuar kushtet për ekzistencë, u lejohej ushtrimi i ndonjë profesioni civil si zejtar ose tregtar, duke e fshirë linjën e ashpër që ekzistonte më parë mes klasave të ushtarit dhe rajasë. Disa jeniçerë siguronin emërime edhe si nënpunës financiarë, ku ata kishin mundësi të manipulonin me regjistrat e timareve në dobi të tyre, duke i dhënë tokë vetvetes apo rajasë të cilët i paguanin ata për ato privilegje.(25)

Shteti qendror u përball, gjithashtu, me një krizë fiskale në fund të shekullit të gjashtëmbëdhjetë. Futja në përdorim e armëve të zjarrit bëri që kalorësia, e cila ishte shtylla kurrizore e ushtrisë osmane në shekullin e pesëmbëdhjetë, të jetë e vjetruar. Shteti duhej të zgjeronte me shpejtësi këmbësorinë në llogari të kalorësisë; numri i jeniçerëve ishte rritur nga 5 000 në 38 000 në mes të vitit 1527 dhe 1609, dhe pastaj në 67 500, më 1669. Përveç kësaj, regjimi filloi t’i rekrutojë fshatarët pa tokë, të njohur si sekban, si musketarë në baza të përkohshme.(26) Ndryshe nga forcat e vjetra të kalorësisë, të cilat vetëmbaheshin, këto forca të reja të këmbësorisë duhej të pajiseshin me armë moderne dhe t’u bëheshin pagat me para. Qeveria kishte dëshpërimisht nevojë për t’i kthyer të ardhurat e saj nga pagesa në natyrë në atë në para, të cilat merrenin si bazë për transaksionet në ekonomi, në përgjithësi.

Numri i kalorësve ishte zvogëluar për aq sa ishte rritur ai i këmbësorisë dhe timaret e braktisura tashmë u shndërruan në prona me qira, që u jepenin ndërmarrësve civil privat. Kjo lejoi që taksat të mblidheshin në para nga mbledhësit e taksave, të cilët rekrutoheshin jashtë klasës ushtarake (asker). Kufizimet e mëparshme për shfrytëzimit të fshatarësisë u zbutën për shkak se regjimi filloi të kërkojë dëshpërimisht të ardhura.(27) Duke pasur parasysh këto shtrëngime të ashpra fiskale, ato ndoshta ishin te pashmangshme për shkak se rregullat e brendshme që rregullonin sistemin e skllavërisë ushtarake do të shembëshin. Ne pamë në rastin e memlukëve se rregullat pengonin skllavo-ushtarët që statusi dhe resurset e tyre të kalonin te fëmijët e tyre, ishte vështirë të zbatohenin këto rregulla, pasi që ishin kundër realiteteve të caktuara të natyrës njerëzore. Sistemi origjinal osman ishte edhe më i ashpër, duke e potencuar beqarinë midis jeniçerëve dhe duke i ndaluar ata që të kenë familje. Ekzistonte trysni e vazhdueshme brenda institucionit që të zbutën këto rregulla. Meqenëse regjimi përballohej me presionin financiar në rritje, ajo edhe ndodhi.

Procesi filloi nën sundimin e Selimit të Zymtë (1512-1520) dhe të Sulejmanin të Madhërishëm (1520-1566), i cili ishte i pari që i lejoi jeniçerët të martohen dhe të kenë familje. Atëherë jeniçerët i ushtruan trysni gjykatës që të lejojë që bijtë e tyre të hynë në shërbimin ushtarak. Kjo ndodhi nën Selimin II (1566-1574), kur edhe u krijua një kuotë për bijtë e jeniçerëve. Sulltan Murati IV hoqi zyrtarisht devshirmen si një sistem rekrutimi në vitin 1638, thjesht duke konfirmuar gjendjen ekzituese, në të cilën jeniçerët i plotësonin radhët e tyre me djemtë e tyre. Me të vërtetë, disa nga raja tani u lejuan të hynë në klasën ushtarake.(28) Avancimi bazohej gjithnjë në lidhjet personale në kuadër të sistemit shtetëror dhe jo në rregulla, me të cilat patrimonializmi, kishte qenë më parë i kufizuar vetëm në nivelet më të larta të politikanëve të pallatit.(29)

Ashtu si te memlukët në Burxhi, lidhjet morale të jeniçerëve ndaj sulltanit u dobësuan pasi që ata u preokupuan me vetëmirëqenien e tyre dhe të familjes të tyre dhe filluan të veprojnë mu si një grup interesi tjetër. Disiplina u prish dhe jeniçerët filluan të bëjnë trazira të rregullta në kryeqytet me kërkesat për për pagesat e prapambetura ose protesta për shkak që pagesa ishte bërë ne para të imta nënçmuese. Sikur dhe mamlukët, ata zhvilluan lidhjet në ekonominë civile, duke pëvetësuar tregti apo interese tregtare, ose duke nxjerrë qiratë nga timaret e braktisura, të cilat filluan t’i kontrollojnë.(30)

Shumë historianë e kanë kundërshtuar idenë që osmanët ishin në rënie të pashmagshme që nga fillimi i shekullit të shtatëmbëdhjetë e tutje. Regjimi, në të vërtetë, qëndroi për treqind vjet të tjera, deri në lindjen e Lëvizjes xhonturke, në vitin 1908. Osmanët mund të shfaqnin energji të habitshme, sikur atë nën veziratin e qyprilinjve në gjysmën e dytë të shekullit të shtatëmbëdhjetë, kur u rivendos rendi në mënyrë të vendosur në të gjitha krahinat qendrore të perandorisë dhe rifilloi ekspansioni në Mesdhe me pushtimin e Kretës dhe me një tentim tjetër të sulmit të Vjenës, më 1683.(31) Por, kjo ringjallje u vetëpërmbyt. Ngritja e dinastisë Sefevide në Persi solli një luftë të zgjatur, e cila tingëllonte mjaft fort si sunitët-kundër-shiitëve dhe inkurajoi zbatimin e një sunizmi orthodoks në tërë Perandorinë dhe kjo shkaktoi mbyllje nga idetë e reja që vinin nga jashtë. Osmanët e panë veten gjithnjë e më të paaftë për të vazhduar me risitë teknologjike dhe organizative të shpikura nga perandoritë evropiene fqinje, dhe kështu, dekadë pas dekade qenë detyruar t’u lëshonin atyre territoret. Edhe në këtë gjendje,Turqia arriti t’u shkaktojë disfatë britanikëve në Galipoli dhe mbeti lojtar i madh në politikën evropiane në shekullin e njëzetë.

TRASHËGIMIA OSMANE

Osmanlinjtë ishin regjimi larg më sukseshmi i paraqitur ndonjëherë në botën myslimane. Ata ishin në gjendje ta përqendronin pushtetin në një shkallë të paparë në rajon në bazë të institucioneve që ata i krijuan. Ata bënë në një periudhë kohore shumë të shkurtër kalimin nga një shoqëri tribale në një shoqëri të nivelit shtetëror dhe pastaj zhvilluan institucionet shtetërore që inkorporonin disa karakteristika tejet moderne. Ata krijuan një burokraci të centralizuar dhe ushtri, e cila qëndronte mbi një bazë të rekrutimit të kufizuar të të huajve, që zgjedheshin dhe avanconin sipas kritereve impersonale të meritave. Ky sistem ishte i aftë të kapërcejë pengesat e vendosura nga organizimi fisnor i shoqërive të Lindjes së Mesme.

Ndërkaq, për habi, osmanët krijuan një sistem të administratës provinciale që mund ta kontrollonin nga qendra. Nëpërmjet të këtij sistemi ata ishin në gjendje të impononin një seri relativisht të uniformuar të rregullave që përcaktonin punimet e ekonomisë ditë-për-ditë dhe të ruanin paqen në të gjithë atë perendorie të madhe. Osmanët nuk lejuan shfaqjen e një fisnikërie lokale të gjakut të rrënjosur, që do të fragmentonte pushtetin politik, siç ndodhi në feudalizmin evrapian. Për këtë arsye, sulltanët nuk kanë kërkuar kurrë fuqi nga aristokracia, siç bënin monarkët evropianë të kohës se hershme moderne. Institucionet osmane ishin shumë më të sofistikuara se ato në shumë shtete bashkëkohore evropiane në shekullin e pesëmbëdhjetë.

Në lidhje me aftësinë e tyre për të centralizuar pushtetin dhe për të dominuar mbi shoqërinë të cilën e kryesonte, shteti osman në kulmin e fuqisë së tij ishte shumë më afër shtetit të Perendorisë kineze, sesa shteteve bashkëkohore evropiane, apo me cilindo shtet nga shtetet indigjene Hindu, të krijuara në nënkontinentin indian. Njësoj si edhe në Kinë, ka pasur relativisht pak grupe të organizuara shoqërore të pavarura nga shteti. Nuk kishte, siç nënvizonte, Makiavelli, fisnikëri të lashtë të gjakut, nuk kishte qytete të pavarura komerciale me kushtetutat e tyre, me milicinë dhe sistemet e drejtësisë. Për dallim nga India, fshatrat nuk ishin të organizuara në pajtueshmëri me rregullat e lashta sociale religjioze.

Një fushë e vetme në të cilën shteti osman dhe paraardhësit e tij arabë ndryshonin nga Kina ishte ekzistimi i një njësie të ligjvënies fetare, të pakten teorikisht, e pavarur nga shteti. Se sa e kufizonte kjo centralizimin e pushtetit shtetëror, varej në fund të fundit, nga shkalla ne të cilën autoriteti fetar ishte vetë i institucionalizua. (Kjo eshtë një temë në të cilën unë do t’i kthehem në diskutimin e origjinës së sundimit të ligjit në kaptinën 21.)

Institucioni i skllavërisë ushtarake, që ishte vënë në thelbin e pushtetit osman, përfaqësonte një qorrsokak në lidhje me zhvillimet globale politike. Ai ishte i motivuar nga shqetësimet e njëjta, që i çuan kinezët të shpikin sistemin mandarin të provimit për të hyrë në burokraci. Sot, ekuivalentët funsionalë të sitemit kinez janë zavendësuar me këkesat për hyrje në birokracinë moderne evropiane dhe aziatike, sikurse edhe testet më të përgjithshme të kualifikimit, sikur është testi i zotësisë në Shtetet e Bashkuara ose bakallariati në Francë. Përkundrazi, skllavëria ushtarake u zhduk si një institucion nga politika botërore dhe nuk la asnjë gjurmë. Askush jashtë botës myslimane nuk ka konsideruar kurrë të ligjshëm robërimin e të huajve dhe pastaj ngritjen e tyre në pozita të larta të pushtetit. Në të vërtetë, skllavëria nuk ishte problem; ky institucion konsiderohej i ligjshëm në Perëndim. Siç e dimë të gjithë, deri edhe thellë në shekullin e nëntëmëdhjetë, s’i ka ndodhur kurrë asnjë evropiani apo amerikani që t’i bëjnë skllavërit e tyre zyrtarë të larte të qeverisë.

Ndërsa sistemi skllavo-ushtarak shërbeu si si bazë për rritje të shpejtë të osmanëve në pushtet nga shekulli i katërmbëdhjetë deri në shekullin e gjashtëmbëdhjetë, ai ishte subjekt i kontraditave të brendshme dhe nuk mundi të mbijetojë në kushtet e jashtme, qe ndryshonin dhe me të cilat përballohej perendoria në fund të shekullit të gjashtëmbëdhjetë. Osmanët nuk zhvilluan një kapitalizëm indigjen të aftë për të rritur prodhimin e qëndrueshëm në periudha të gjata, dhe kështu ata bëheshin të varur nga rritje ekstensive e nevojës për resurse fiskale. Dështimet e politikës ekonomike dhe të jashtme ushqenin njëra – tjetrën dhe bënin të pamundur ekzistencën e institucioneve të tyre indigjene, si edhe të pamundur mbajtjen e tyre.

Mbijetesa e tyre në shekullin e njëzetë shpjegohet me adoptimin e institucioneve perëndimore nga sulltanët reformatorë, dhe në fund, nga xhonturqit. Kjo nuk ishte e mjaftueshme për të mbajtur regjimin, dhe Republika e Turqisë, që pasoi, ishte e bazuar në parime krejtësisht të ndryshme institucionale./Përktheu: Mr. Shemsi Ajvazi

Fusnotat:
Niccolo Machiavelli, The Prince,trans, Harvey C. Mansfield ( Chicago: University of Chicago Press, 1985), pp.17-18
On early Ottoman history, see Inalcik, The Ottoman Empire, pp.5-8.
Ibid.,p.107; Metin Kunt, The Sultan’s Servants: The Transformation of Ottoman Provincial Government,1550-1650 (New York: Columbia University Press,1983), pp.9-13.
Knut,Sultan’s Servants, pp. 14-15.
Karen Barkey, Bandits and Bureaucrats: The Ottoman Route to State Centralization (Ithaka: Cornell University Press, 1994), 0.36.
Kunt,Sultan’s Servants, p. 24.
Barkey, Bandits and Bureaucrats, p. 36.
Inalcik, The Ottoman Empire, p.109.
Ibid.,pp.114-15.
McNeil,Europ’s Steppe Frontier, pp. 38-40.
Libyer, The Government of the Ottoman Empire, pp.66-70.
Knut,Sultan’s Servants,Pp.31-32.
Itzkowitz,Ottoman Empire and Islamic Tradition, pp.58-59.
Inalcik,The Ottoman Empire, p.65.
Barkey, Bandits and Bureaucrats, p. 28.
Inalcik, The Ottoman Empire, p.66
17. Itzkowitz, Ottoman Empire, p.88.
18. McNeill, Europe’s Steppe Frontieer, p.32.
19. Inalcik, The Ottoman Empire, p. 59.
20. Ibid., p. 60.
21.Max Weber,Economy and Society, vo l.2, pp.1025-26
22. Itzowitz, Ottoman Empire, p. 59.
23. McNeill, Europe’s Steppe Frontier, 42.
24. Jack Goldstone, Revolution and Rebellion in the Early Modern World (Berkeley: University of California Press, 1991), pp.355-62;Barkey, Bandits and Bureaucrats, pp. 51-52.
25. Itzkowitz, Ottoman Empire, pp.89-90; Goldstone,Revolution and Rebellion, pp. 363-64.
26. Itzkowitz, Ottoman Empire, pp. 92-93.
27. Goldstone, Revolution and Rebellion, pp.365-66.
28. McNeill, Europe’s Frontier, pp. 60-61.
29. Barkey, Bandits and Bureaucratz.
30. Itzkowitz, Ottoman Empire, pp. 91-92.
31. McNeill, Europe’s Steppe Frontier, pp. 133-34.

Nuk mbetën larg falangave të dikurshme, edhe këta të sotmit

Nga Shemsi Syla

Ne,ish të burgosurit politik, nën Jugosllavinë fashiste, nuk kishim dilema se edhe mund t’u ktheheshim nënave e baballarëve tanë në arkivole, siç u kthyen dhjetra e qindra veprimtarë e atdhetarë, mu ne lulen e rinisë,( Fazli Grajqefci, Ahmet Malisheva, Shaban Shala, Zija Shemsiu,Xhemaiji Berisha, Rexhep Bislimi…) të mbytur në torturë nga UDB-ja famëkeqe. Nuk kishim dilema, sepse atë regjim e udhëhiqnin nga lart-poshtë falanga serbe me shërbimin e fshehtë famëkeq serb, veprimet e së cilës përkonin me dhunën shfarosëse të gestapos gjermane dhe te Pinoqetit në Kili…

Por sot, por sot si mund të besonim, si mund ta merrnim me mend, se në Kosovën e “lire”, se këtë shtet të udhëhequr nga Shqiptarë, shumica e të cilëve perjetues të asaj dhune, përjetues të atij regjimi,më vonë luftetarë për liri dhe udhëheqes të luftës, të instalojne mjetin e dhunës prapë kundër rinisë shqiptare, thjesht për të ruajtur interesat personale të ngritura nga djersa e gjaku i këtij populli dhe duke u shëndërruar në kuislingë të vendit.

Nuk mbeten larg falangave të dikurshme, edhe keta te sotmit, po vazhdojnë njesoj me rininë shqiptare, duke e burgosur, torturuar, vrarë e duke ua sjellur,si dikur, prinderve në arkivol, vetëm e vetëm se ata ngrisin lart zërin e mbytur të lirisë, vetëm e vetëm pse janë shpirti i guximit e i ndjenjës atdhetare, vetëm e vetëm se janë ndërgjegja e kombit, vetëm e vetëm pse atdheun e kanë më afër se jetën. Kanë harruar këta të mjerë se mallkimi i nanave është i rëndë, herët apo vonë ai mallkim do i zë, ashtu siç i zuri mallkimi i nënave të Fazliut, Shabanit, Ahmetit, Zijaut e të tjerëve, regjimin fashist, të dhunës e të torturës.

Edhe mallkimi i nënës së Astritit sot, nuk do i lë pa i zënë hordhitë e reja të dhunës dhe terrorit. Ndërsa si dikur, ku zëri i fuqishëm i Fazliut, Shabanit,Zijaut, Ahmetit, Rexhepit,Xhemajlit, e shumë të tjerëve u bë kushtrim për brezat, zëri i Astritit sot, është zëri i ndërgjegjës për të vazhduar dhe forcuar idealin revolucionar të rinisë shqiptare deri në fitore…

Astriti, heroi ynë më i ri, është gjaku në trupat tanë, ai për çdo ditë do e ushqejë shpirtin kryengritës. Rrjedha e tij nuk do ndalet kurrë, për asnjë minut, për asnjë orë, për asnjë ditë, për asnjë javë, për asnjë muaj, për asnjë vit, ai nuk do të ndalet për jetë të jetëve…