Siria: Po e zotërove, duhet ta rregulosh, ndaj merre me qira!

Nga Thomas L. Friedman

Dy javë më parë, duke qëndruar në kufirin Sirian-Izraelit në lartësitë e Golanit, shkrova një editorial që pohonte se ky front ishte zona “e dytë më e rrezikshme” e luftës në botë sot për sot – pas Gadishullit Korean. “I nderuar, dua ta rishikoj deklaratën dhe të ndryshoj atë editorial”.

Duke parë ceremoninë e hapjes së Olimpiadës së Dimrit, ku atletët e Koresë së Veriut dhe të Jugut marshuan javën e kaluar në stadium së bashku në një festë dashurie; dhe duke parë gjithashtu se Izraeli ka qëlluar një avion iranian në Siri, duke bombarduar një bazë iraniane në Siri dhe duke humbur një nga F-16 të saj nga një raketë siriane; dhe pasi aeroplanët amerikanë vranë një numër të kontraktorëve rusë, të cilët u afruan shumë me forcat tona në Siri, tani mendoj se fronti Siri-Izrael-Liban është këndi më i rrezikshëm në botë.

Ku tjetër mund të gjeni trupa ose këshilltarë sirianë, rusë, amerikanë, iranianë dhe turq, të cilët ndodhen në terren dhe në ajër – së bashku me mercenarë shiitë pro-iranianë nga Iraku, Libani, Pakistani dhe Afganistani; luftëtarë kurdë pro-SHBA-ve nga Siria veriore; mbetjet e ISIS; rebelë të ndryshëm pro-saudit dhe pro-jordanez anti-sirian, dhe – nuk po e fabrikoj këtë – “kontraktorë” të regjimit pro-sirian Kozakë ortodoks rusë, të cilët shkuan në Siri për të mbrojtur Nënën Rusi nga “barbarët e çmendur” – të gjithë këto duke u fërkuar njëri kundër tjetrit?

Siç vuri në dukje The Washington Post, “Në hapësirën e një javë të vetme javën e kaluar, Rusia, Turqia, Irani dhe Izraeli humbën aviona nën zjarr armiqësor” në Siri.

Termi “powder keg” u shpik për këtë vend. Dhe termi “fushë beteje 3-D” as që pasqyron dot kompleksitetin e saj. Është një fushë beteje shumëdimensionale që kërkon një kompjuter kuantik për të identifikuar numrin e panumërt të aktorëve, aleancat në ndryshim e sipër dhe linjat e konfliktit.

Por nëse kjo histori është ngulitur mbi ju dhe ju ka lënë të hutuar se cila duhet të jetë politika e SHBA-së, më lejoni të përpiqem ta zgjidhe këtë unë për ju.

Lajmi i keq dhe lajmi i mirë për luftën në Siri është se të gjitha palët e përfshira udhëhiqen nga një rregull i hekurt: Nuk duhet ta “zotërosh” këtë luftë. Ky është versioni më i mirë i marrhs nën qira të luftës. Secila palë dëshiron të maksimizojë interesat e saj dhe të minimizojë ndikimin e rivalëve të saj duke vënë në rrezik disa nga ushtarët e vet dhe duke luftuar për qëllimet e saj nëpërmjet fuqisë ajrore, mercenarëve dhe rebelëve lokalë.

Të gjithë e kanë mësuar – Rusia nga Afganistani, Irani nga lufta Iran-Irak, Izraeli nga Libani i Jugut dhe SHBA nga Iraku dhe Afganistani – se publiku i tyre nuk do të tolerojë një numër të madh të qeseve me trupa të vdekur që do të luftonin çdo lloj lufte tokësore në Lindjen e Mesme .

Vladimir Putin dëshiron të jetë në gjendje të tregojë rusëve se “Rusia është kthyer” si një superfuqi dhe se ai është mbreti i Sirisë – por ai nuk po vë në rrezik ushtarë rusë. Në vend të kësaj, Putini po përdor Iranin për të siguruar forca tokësore dhe për të marrë kontraktorë, si ato kozakë nga një kompani private ruse e quajtur Wagner, për të luftuar dhe për të vdekur – si dhjetra të tillë u vranë ditë më parë në një sulm ajror të SHBA-ve – në terren.

Irani, i cili sapo dëshmoi një kryengritje nga vetë populli i saj, duke kërkuar që Teherani të shpenzojë paratë e veta në vend, jo në Siri, po nënkontrakton luftën tokësore që Rusia kontraktoi Iranit ndaj satelitëve iranianë – Hezbollahut dhe mercenarëve të ndryshëm shiitë nga Iraku, Pakistani dhe Afganistani . Në këtë mënyrë, Irani mund të kontrollojë Damaskun dhe ta përdorë Sirinë si një bazë të largët për të ushtruar presion mbi Izraelin.

Forcat Speciale të SHBA-ve janë duke armatosur dhe këshilluar luftëtarët kurdë nga Siria veriore për të kryer luftën tokësore kundër ISIS. Turqia po përdor rebelët sunitë për të luftuar të njëjtët kurdë. Arabia Saudite, Katari dhe Jordania përdorin të gjithë rebelët sunitë të ndryshëm për të luftuar forcat pro-iraniane të regjimit shiit dhe Izraeli është duke përdorur forcat e saj ajrore.

Në vitin 2003 kam shkruar një editorial në prag të rrëzimit të Sadam Huseinit, të cilin unë mbështesja, në të cilën paralajmërova: “Rregulli i parë i çdo pushtimi në Irak është rregulli i dyqanit të qeramikës: Nëse e thyen, e zotëron atë. E thyejmë Irakun, zotërojmë Irakun”.

Pra, në Siri sot, rregulli i qëndrueshëm është: “Ti e zotëron atë, ti e rregullon”. Dhe për shkak se askush nuk dëshiron të jetë përgjegjës për rregullimin e Sirisë – një projekt i madh – të gjithë duan të marrin me qira vetëm influencën e tyre atje.

Kjo luftë ka një element të shekullit të 21-të

Por kjo është shqetësuese. Kjo do të thotë që asnjë nga palët lokale nuk ka fuqi të mjaftueshme, burime – ose gatishmëri për të bërë kompromis – për të stabilizuar Sirinë nga poshtë lart, dhe asnjëra nga palët e jashtme nuk është gati të investojë energji dhe burime të mjaftueshme për ta stabilizuar atë nga lart poshtë.

“Lajmi i mirë”, le të themi, është që për shkak të sa më sipër, është më pak e mundshme që ndonjë palë do të sillet në mënyrë të pamatur. Iranianët dhe Hezbollahu më e sigurta është që do të vazhdojnë të ngacmojnë Izraelin, por jo në një shkallë të tillë që izraelitët të bëjnë atë që ata janë në gjendje të bëjnë, gjë që do të shkatërrojë çdo lagje të Hezbollah në Liban dhe të godas atdheun e Iranit me raketa; Izraeli e di se korridori i saj i teknologjisë së lartë përgjatë fushës së saj bregdetare do të shkatërrohej nga raketat iraniane që do të vinin si përgjigje.

Turqit nuk duan një luftë me Amerikën. Amerika nuk dëshiron një luftë me Rusinë dhe rusët thjesht duan të nxjerrin sa më shumë naftë të munden nga Siria dhe ta përdorin atë si një bazë dhe një përforcues ego-je, pa u përplasur me askënd – sepse ata janë shumë më të dobët se sa duken.

Ndoshta, përfundimisht, lojtarët do të lodhen dhe do të krijojnë një marrëveshje për ndarjen e pushtetit në Siri, siç libanezët bënë më 1989 në fund të luftës së tyre civile. Mjerisht, libanezëve iu desh 14 vite që të ndërgjegjësoheshin. Pra, bëhuni gati për shumë më shumë lajme nga Siria./The New York Times – Lexo.al/e.e

Xhubleta ilire dhe gjyshja e Kelmendit

Nga Ndue Dedaj

Vjeshtën e shkuar pyetëm në Vermosh nëse punohej më xhubleta nga gratë artizane të trevës së Malësisë së Madhe dhe na thanë se jo, edhe pse zhvillohet çdo vit “Mis Malësia” në Qafë të Perdolecit, me shpalimin si në legjenda të bukurisë së grave e vajzave malësore shtathedhura, që shndrisin nën kostumet e tyre “hyjnore”, edhe pse turistët e kërkojnë veshjen tradicionale të zonës. Në këtë mënyrë xhubleta rrezikon të zhduket më sot e më nesër. Vetëm në qoftë ruajtur në rekuizitën e teatrit “Migjeni” në Shkodër, apo në ndonjë muze të etnografisë. Gratë e moshuara po i marrin me vete në varr xhubletat e fundit. Ndiqnim një dokumentar televiziv dhe njëra nga gjyshet sojnike të Kelmendit, 90 e ca vjeçe, po i thoshte gazetares se xhubletën e kishte sjellë me pajën e saj të nusërisë, shtatëdhjetë vite më parë dhe do ta merrte me vete veshur ditën që do të përcillej për tek të shumtit. Po na ikën pa e kupturar një thesar me origjinë ilire dhe nuk e ndalojmë dot. Sa nga ngarkesa emotive e psikologjike e bartëseve të këtyre veshjeve, sa nga indiferenca e institucioneve të shtetit për ta ndaluar “groposjen” e kësaj pasurie unikale, duke ua blerë ato gjysheve me çmimin e shtrenjtë të kostumeve firmato, me të cilat janë të veshur zyrtarët e këtij vendi.

Sipas specialistëve të fushës, xhubleta përfaqeson veshjen me të hershme në Shqipëri, por njëherësh edhe tipologjinë e veshjes më të vjetër në botë, ende e gjallë në kullën malësore shqiptare. Ajo sjell mesazhet e qytetërimit ilir që përmes saj mbërrin deri në ditët tona. Xhubleta, “me fundin në formë kambane të valëzuar”, e thurur me fije ari, është një veshje princërore, në një botë alpine ekzotike e baritore. Në ngjyrën e saj të zezë sikur është ngurtësuar lashtësia epike e kreshtave, ndërthuar me motive plot ngjyra e simbole të veçanta, në harmoni me kostumin e kësulën e bardhë të burrit. Por xhubleta që vjen nga prehistoria është në fundin e saj ekzistencial. Në Malësinë e Madhe njerëzit kanë ikur në emigracion gjer në Amerikë dhe nuk janë më artizanet e dikurshme që e kishin këtë zanat shtëpi për shtëpi, e as veglat e nevojshme për punimin e saj. Vajzat dhe gratë e reja nuk e njohin teknikën e endjes, qendisjes e stolisjes së xhubletës si një copë “bjeshkë” e hedhur mbi trupin e tyre.

Të njëjtin merak shprehnin dhe dy vëllezër lahutarë kelmendas të zbritur në fshatrat e Lezhës, se rrezikohet të zhduket edhe lahuta, ata i punonin vetë ato, ngaqë nuk janë më zejtarët e dikurshëm. Ngjet kështu dhe me shumë vegla muzikore të tjera të traditës, si fyelli, sharkia, zumaret etj. Mjeshtrit e shquar të punimit të filigramit në Prizren, nga e ka marrë përhapjen kjo zeje dhe në Gjakovë, Pejë, Prishtinë etj., njëherësh e zhvilluar dhe në Shkodër e Ulqin, e mbartur prej shqiptarëve gjer në Kroaci e më tej në Europë, shprehen me shqetësim se po shuhet kjo traditë e çmuar e punimit të stolive dhe sendeve të arit, me gjasë e lashtë qysh prej kohës së Pirustëve.

Zhdukja e së vjetrës ndodh si pa e kuptuar nga ritmet e shpejta moderne të zhvillimit, por dhe nga interesi i paktë që tregohet për trashëgiminë. Kur nisi të ndërtohej Veliera në Durrës pati shumë reagim qytetar dhe specialistësh të monumenteve, se ajo po ngrihej mbi një pjesë të vjetër nëntokësore (arkeologjike) të qytetit të lashtë të Durrahut. Mirëpo sa objekte të tjera, të një rëndësie më të madhe apo më te vogël, janë sakrifikuar e mbuluar nën tokë për hir të së resë. Para dhjetë vitesh është shkruar me shqetësim se autostrada Durrës – Morinë po rrafshonte disa nga kullat e zonës së Mirditës, brigjeve të lumit Fani i Madh, ndër të tjera dy kulla monumentale disashekullore në fshatin Mashtërkor dhe një kullë më e vogël e “ngulur” në gur në fshatin Bisakë, si një eshtër e zgjatur nga shkëmbi i bardhë dekorativ. Të gjitha mundësitë kanë qenë që të shmangej prishja e tyre duke e devijuar aksin e rrugës. Dikush mund të thotë, po çfarë u bë për tre kulla, kur ka treqind të tjera?

Diku tjetër dhe mund të rrafshohen, por jo në një fshat nga më të bukurit e Veriut, i identifikuar si fshat i kullave, të cilat ishin ngrehina të skalitura në gur, si Kulla e Skanës, e përmendur si punishte armësh dhe baruti qysh në kohën e Skënderbeut. Nëse nuk do të ishte ecur në “vrap”, në emër të ndërtimit një orë e më parë të Rrugës së Kombit, ndoshta sot ato kulla do t’i kishte marrë në mbrojtje UNESCO, apo do të ishte zbatuar ndonjë projekt i BE-së për zhvillimin e turizmit kulturor. Me shfytyrimin e këtij fshati nga autostrada, Oroshit i është hequr “oborri” piktoresk, ku do të mblidhëshin turistët, për t’u ngjitur pastaj me teleferik apo fuoristrada në Malin e Shenjtë në bjeshkë. E kemi ngritur zërin dhe asokohe, drejpërdrejt, por kush ua ka ngenë mediave nga ata që marrin vendimet lart për rrugët, hidrocentralet, hotelet etj.

Shqipëria ka një përvojë të hidhur më shumë se njëshekullore të grabitjes së relikteve të rralla arkeologjike, etnografike, religjioze etj. Asaj i është grabitur dhe ari më së njëherë, por duhet thënë se nëse ari i vjedhur të lë të varfër si vend e si popull, këto thesare të trashëgimisë kulturore të lënë pa histori. Nga lart vazhdohet ende me shkresa, duke kërkuar informacion në bazë, se cilët janë munumentet e kulturës të rregjistruar dhe cilët duhet të shpallen të rinj?! Sikur monumentet të ishin diçka që shtohen çdo vit! Për mendimin tonë është koha për një qasje të specializuar ndaj monumenteve të harruara, që kanë ardhur deri tani pa u përfshirë në databezin kombëtar, me identifikimin në vend të tyre nga specialistë të mirëfilltë të trashëgimisë, që zor se mund t’i kenë vetë bashki si Puka, Tropoja, Skrapari, Erseka, Delvina etj.

Ministria e Kulturës, në bashkëpunim me donatorët e huaj, i ka bërë në parametra europianë sinjalistikat në terren dhe guidat shqip-anglisht të disa qytezave antike apo kalave kryesore, çka do të thotë se përvoja tashmë është, mjafton pak më shumë përkushtim dhe sidomos një buxhet i përcaktuar për hartografimin dhe mbrojtjen e monumenteve, lë të themi të vogla, nëpër kreshtat e maleve, pa harruar dhe gjeomonumentet, të cilat mund të skedohen në bashkëpunim me gjeografët, specialistët e Agjensisë së Zonave të Mbrojtura etj. Edhe për të shmangur ndërtimet e hidrocentraleve etj., por dhe se turistët i “gjuajnë” ato për të veçantën që paraqesin.

Nëse qeveria, bashkitë, Ministria e Kulturës, Instituti i Monumenteve dhe drejtoritë rajonale të trashëgimisë kulturore nuk veprojnë shpejt, me përgjegjësi dhe një strategji kombëtare më të frytshme, sosja dhe bjerrja e trashëgimisë ende të pambrojtur është e pashmangshme. S’mund të rrimë pa e kthyer kryet dhe njëherë nga ajo gjyshja që ka vendosur ta marrë me vete xhubletën e vjetër, duke e bërë të “vdekur” që tani, bile qysh se e ka sjellë në kullë bashkë me “fishëkun në pajë”. Pyetja është e hapur për të gjithë, kulturologët, zyrtarët, familjarët: çfarë mund të bëjmë që të mos na ikin nën tokë xhubletat e fundit? Kullat e fundit? Lahutat e fundit?…

Post scriptum: Kur mësuesi iu dha detyrë nxënësve që të shihnin në arkat e gjysheve për t’u njohur me sendet e vjetra të granisë, njëri nga nxënësit nxitoi të thoshte se do të shihte në internet!? Apo nuk është kthyer kjo në modë për detyrat e shtëpisë?! Por mësuesi ngulmoi që nxënësit t’i gjurmonin në terren reliktet e vjetra dhe jo në rrugën më të shkurtër, që është ajo e Google-s, jo gjithnjë më e këshillueshmja, sidomos në këso rastesh. Mesazhi ishte përtej një detyre shkollore…

“Kosovën e bëmë, tash duhet t’i bëjmë kosovarët”

Nga Anna Di Lellio

Krenaria për pavarësinë politike të Kosovës mund të ekzistojë përkrah vetë-identifikimit të njerëzve si shqiptarë. Në fund të fundit, ndoshta nuk ka edhe aq shumë rëndësi.
“Italinë e bëmë, tash duhet t’i bëjmë italianët”. Kështu është një thënie e famshme nga intelektuali dhe politikani Masimo Daxeljo (Massimo D’Azeglio) menjëherë pas formimit të shtetit italian në vitin 1860. Ishte thirrje për të krijuar bashkim kombëtar mes ndasive gjuhësore, kulturore dhe historike që e kanë përçarë gadishullin italian në një varg grupesh lokale grindavece.

Nuk kishte asgjë të veçantë në thirrjen e Daxeljos pasiqë në shekullin e nëntëmbëdhjetë po krijoheshin shtet-kombe tjera si rrjedhojë e vullnetit kolektiv, por që kërkonin përdorimin e të gjitha mjeteve – nga simbolet institucionale dhe festimet te edukimi publik, ndër të tjerash – për të krijuar ndjenjë besnikërie ndaj sistemit të ri politik.

Ajo thirrja e vjetër – dhe ajo shtysë – më ra në mend teksa reflektoja për përvjetorin e dhjetë të pavarësisë së Kosovës. Festova në rrugët e Prishtinës më 17 shkurt 2008, dhe më kujtohet se si ajri ishte pa dyshim i akullt, por plot mundësi.

Vite më vonë, Kosova është shtet, por ku janë kosovarët? S’është pyetje e re kjo, në fakt e paraprin pavarësinë, edhe pse në fillim është parashtruar si pyetje e brendshme ndër shqiptarë. Më kujtohet që kam lexuar përgjigje të ndryshme në Java, të përjavshmen e Migjen Kelmendit më 2012.

Si e huaj e posaardhur, m’u duk i pakuptueshëm debati për ‘nuancat e shqiptarisë’ që tradhtohej nga ata që prinin drejt ndërtimit të një identiteti kosovar. Më është dashur të lexoj dhe të diskutoj tutje për ta vlerësuar thellësinë e ndjenjave kombëtare shqiptare dhe rëndësinë e emërimeve.

Sidoqoftë, pyetja se kush janë kosovarët mbetet, por ndoshta duhet të rishprehet në terme më pak abstrakte pasiqë Kosova tashmë ka institucione të pavarura. Çfarë mund të bëjë shteti i Kosovës për “t’i bërë kosovarët”? Dhe çfarë saktësisht do të thotë kjo?

Lidhur me rastin e Italisë, a mundi shteti t’i bëjë italianët? Më shumë se njëqind e pesëdhjetë vjet kanë kaluar, dhe përgjigjja ende është, sipas stilit të Facebook-ut: “it’s complicated”. Duke u përpjekur t’i luftojë ndasitë, Italisë i është dashur t’i mposhtë banditët jugorë dhe bojkotin e fortë ndaj Kishës Katolike; pastaj, ajo iu nënshtrua një rendi të pështirë fashist me qëllim mundjen e komunizmit, por përfundoi në një luftë shkatërrimtare, e lidhur me regjimin më të urryer në historinë e njerëzimit, nazistët; dhe si demokraci e re iu desh t’i shtypë forcat kundërshtuese të minoriteteve gjermanofolëse të veriut. Tani, pas gjithë kësaj, bashkimi kombëtar rrezikohet nga një lëvizje reaksionare separatiste që flet një dialekt që s’kuptohet fare nga pjesa tjetër e italianëve.

Sigurisht që Kosova ka pengesa më të mëdha për t’i bërë kosovarët. Vetë kushtetuta e saj, e cila nuk buron nga vullneti i popullit por më tepër rezultat i negociatave ndërkombëtare, njeh ndasitë etnike nga ana institucionale. Kjo e ndërlikon bashkimin. Minoritetet që janë integruar tradicionalisht, sikur pjesëtarët e komunitetit turk, janë bërë më të dallueshëm si mbajtës të fuqisë administrative në Mamushë ku janë shumicë demografike. Për minoritetin serb, më të madhin prej të gjithëve, Kosova nuk ekziston si shtet, edhe pse përfaqësuesit e tyre ulen në Kuvendin e Kosovës dhe ministrat e tyre marrin pjesë në takimet e qeverisë.

Nëse të qenit pjesë e shtetit s’do të thotë të jesh pjesëtar i komunitetit kombëtar, çfarë do të nevojitej për ta arritur atë rezultat? Është pyetje e vështirë, dhe shumë njerëz nuk kanë përgjigje, së paku derisa konflikti mes shqiptarëve dhe serbëve të zgjidhet, kur Kosova do të bënte mirë ta rishkruajë kushtetutën për t’i zbutur, e jo për t’i ringjallur, dallimet etnike.

Sa i përket shumicës shqiptare, ky nuk është vendi për ta rikthyer debatin që ka ndodhur në Java para shumë vjetësh. Dallimi mes përkrahësve të identitetit kosovar dhe atyre që duan ta quajnë veten shqiptarë është më pak i ashpër. Tregues që krenaria për pavarësinë politike të Kosovës mund të ekzistojë përkrah vetë-identifikimit si shqiptar janë talentet e reja si Rita Ora dhe Dua Lipa, apo kampionia e xhudos Majlinda Kelmendi që kanë gjasa t’i valëvisin që të dy flamurët. Në fund të fundit, ndoshta nuk ka edhe aq shumë rëndësi.

Por nëse kthehemi prapë te rasti i Italisë, pavarësisht separatistëve veriorë, italianët prapëseprapë ekzistojnë. Krahas të gjithave, shteti italian e bëri kombin italian. Sidoqoftë, çfarë nuk është bërë është një tip i posaçëm i bashkimit kombëtar – diçka ndryshe nga harmonizimi i ndasive rajonale dhe politike, të cilat ndoshta kurrë s’do të zhduken, dhe shpresoj që në një demokraci gjithmonë do ta kenë mënyrën për t’u shprehur.

Bërja e Italisë nuk ka arritur t’i shërojë italianët nga ato që udhëheqësit nacionalistë e idealistë të së kaluarës i kanë parë si cilësitë më të këqija të popullit, ndoshta të të gjithë njerëzve, dhe shkaku i vërtetë i ndasive: egoizmi, pandershmëria, mungesa e disiplinës. Në fakt, çfarë ka ndodhur është se të këqijat e njerëzve e kanë infektuar shtetin italian, i cili ka qenë jofunksional dhe është i korruptuar për një kohë të gjatë.

Lart shkrova se shteti i ri i Kosovës është i paaftë për nga kushtetuta t’i integrojë të gjithë popujt e vet. As nuk e ka zgjidhur “pyetjen e vjetër shqiptare”. Por çfarë sa i përket mundësisë për të krijuar bashkim moral, së paku në shumicën e saj.

Sipas një mendimi të përhapur, edhe në vend edhe jashtë, shteti i Kosovës nuk ka performuar aq mirë deri më tash. Përkundrazi, ajo akuzohet të jetë keqfunksionale dhe e korruptuar, që nënkupton se është infektuar me të këqijat e njerëzve të saj. Por e vërteta është se jo gjithkush është i pandershëm dhe vetjak, dhe ka energji dhe potenciale të stërmëdha në shoqëri, siç ka shkruar edhe Hana Marku në këtë gazetë, për ndryshime shoqërore dhe institucionale. Sidoqoftë, ndryshimi i vërtetë do të ndodhë vetëm kur një udhëheqësi e re dhe morale arrin t’i bashkojë njerëzit që e quajnë veten kosovarë.

Marrë nga BIRN

10 vjet vetmi

Nga Kimete Berisha

– Te ‘rrethi’ ish dashur të valvitet çanta e Anita Haradinaj, se ajo çantë kushton 2000 euro më ‘shtrenjtë’ se flamuri kombëtar, që pak me pas durim m’u shty me shitësin n’aksham pasar ta lë në dorë me 2 euro.
Që thoshte, i shkreti, Dritëro Agolli, ‘leckë është flamuri’.

– Çanta e Anitës e tregon standardin e Republikës së Kosovës, dhe aftësinë e gruas së Rambos se si me rrogën 600 euro (kurrë pa shku n’punë), mund ta blejë ‘gospoxha’ çantën 2,000 euro.

– Thonë që ka thënë Zoti, se njerëzit e këqij jetojnë gjatë. Aq gjatë, sa një shekull. Prandaj, na mbyti mërzia…
s’ka njeri normal që sot nuk e ndjen veten ‘gotë e zbrazur’ në këtë vend, të pushtuar nga llumi i shoqërisë, të udhëhequr nga niveli më i ultë i mundshëm që ekziston mbi këtë dhé.

– Kurrë më keq dhe më e shpërfytyruar, më e dhunuar, më e shëmtuar, më e ndyrë, më e varfër se sa tani nuk ka qenë Kosova.
Si gotë e zbrazur ndjehem edhe unë sot e përditë ç’prej se Rambo dhe 120 hajdutat e tij i bën nderime me një minutë heshtje vrasësit të fëmijëve shqiptarë, Oliver Ivanovicit…

Çka mund të bëj një njeri më keq se kjo që ka bërë Ramush Haradinaj!

– Kur vjen puna deri këtu, sa ta kemi luksin të flasim për dashuri, si sot në ‘ditën e të dashuruarve’, duhet të tregojmë të vërtetën se sa shumë urrehemi o Zot.

S’dua të flas për dashurinë, mbasi që ka ardh puna deri këtu sa sot nuk i njoh dy njerëz që kalon dita pa e lënduar dhe pa e fyer njëri-tjetrin, më së paku një herë në ditë, a po do me fjalë, a po do me vepra, a po do me heshtje, a po do me stupc.

– Dashuria është armiku ynë më i madh. Sepse, nuk e lëmë të na pushtojë e të na bëj njerëz normal.

– Ne ia plasim zemrën njëri-tjetrit, kurrë pa pushu. Këta jemi ne. Dhe nuk ngihemi derisa të sigurohemi se veç kacia ka mbetur pa e kryer punën e ‘saj’.

– Prandaj, më egër duhemi, sesa urrehemi.

– E këtillë, e cekët, e thjeshtë, injorante dhe e ndyrë sa s’ka ishte edhe korrespodenca intime në kuvendin shqiptar, në mes shtetases shqiptare GD dhe atij djalit me buzë të kuqe.
Të tilla janë sekretet, të ndyra dhe të turpshme, prandaj mbahen fshehtë.

Gratë e mira nuk kanë sekrete.

Gratë shqiptare, agresive siç janë, deri në atë shkallë sa në këtë korrespodencë seksuale nuk dihej cili ishte mashkull aty.

Shtetasja shqiptare assesi të bindej se si ndodhi që ajo, heeeej asaj i ndodhi, të shfrytëzohet dhe të braktiset nga një djalë 10 vjet më i ri.
Kot bundat, pelerinar e fustanat me kallana, s’bëjnë punë mëngët e qëndisura me detaje aq të shumta sa tavanet e katedraleve të Venedikut, e flokët strofull nga llaku i pakompromis TAFF që nuk e lë as ajrin të hyjë mes llokmave të saj të ngrira.

Të lë, për besë të lënë gjinja, mashkulli më i keq ta ftoh jetën, dhe besa ta shkatërron pjesën e mbetur të jetës, e cila të kalon duke kërkuar arsye tjera se pse të çoi përtej diellit një mashkull i keq, duke e pasur ti arsyen si zonjë para hundës, që është gjithmonë e njejta arsye pse të mashtrojnë dhe të tradhtojnë njerëzit, thjesht veç pse s’të duan.

– Të gjitha luftërat i fitojnë vajzat e urta dhe të buta. Kurrë deri sot, asnjë grua e ‘shtirë’, e rrezikshme dhe arrogante, që flet shumë dhe me zë të lartë, nuk gjeti prehje, paqe e dashuri në këtë jetë.

– Është normale të flasësh për jetën private të dikujt (kur bëhet publike), aq sa është normale të shikosh seriale, shtyrë nga kureshtja kush me kë e bën e kush me kë ndahet. Kjo është natyra jonë. Tema mbi të cilën u shkrua bota dhe jeta sillet rreth ushkurit. S’ke çka bën.
Boll e ka që nuk ia bëjnë si te ‘E bija e Rajanit’, me ngreh zhag prej zhelesh jashtë nga katundi.

– Nuk kisha dashur të rilindesha përsëri, kurrë, por nëse s’do të pyetem, si kësaj here, do të zgjedhja ta dua vetëm veten, kurrë pa sakrifikuar as një qime të flokut për asgjë dhe për askënd. Të provosh të bëhesh skajshmërisht vetjak- kjo do të ishte lumturia.

– Kur e pashë flamurin kombëtar duke e larguar policia me urdhër të Ramushit nga ‘rrethi’, ashtu siç as krimineli Sllobodan Millpsheviç nuk e ka larguar, e ndjeva barkun kur m’u rrotullua.
S’mbet rrëfim i të burgosurve politik që s’mu kujtua, sidomos i njërit prej tyre që në qelinë e Goli Otokut, kishte fjetur me minj e me gjarpërinj, në terrin e vetmisë së madhe, për atë flamur me shqiponjën e hamamit të Hyrës.

– Kush jetoi më bukur, më gjatë, më me lavd dhe më mirë: Ai që u kalb në burg për flamurin, apo ai që tha ‘leckë është flamuri’!

– A ia ka marrë anën e keqja të mirës!
A po e mund djalli-Zotin!
E pse gjithë kjo vuajtje për njerëzit që s’e bëjnë kabull haramin, djersën e huaj, tradhtinë, kurvërinë, spiunazhin, krimin…

A janë këta njerëz të shëmtuar ndëshkimi ynë!

– Pse asnjë të mirë në këtë vend nuk e arrin duke qenë i ndershëm.

– E luta sot një shoqe ‘eja shkojmë në kishën e Llapushnikut e ndezim nga një qiri e lutemi’ ose afrohemi te naj teqe, del ku të del…
eeee Kim, më tha, lëre krejt, Krishti e di si jemi, me dasht na ndihmon…edhe pa e lutur.
Zoti më shumë po i plotëson dëshirat dhe kërkesat e njerëzve të këqij.

– A nuk thatë ju se asgjë, bash asgjë, as e keqja dhe padrejtësia më e madhe, s’ndodh pa lejen e Zotit.

– Kadri Veseli e shfrytëzoi gjendjen e Adem Demaçit për t’ia dhënë dhuratë flamurin për të cilin askush s’ka luftuar dhe s’ka bërë burg, prandaj askush s’ndjen dhimbje për të, që do të thotë, s’ndjen dashni.

– Dashuri është te ndjesh dhembje të shpirtit, e jo lezet për dikë. Vetëm dikush që të dhimbsesh-e do.
Çdo gjë është dhimbje, e dashuria është dhimbja supreme.

– Për ironi, në faqen e djathtë të bacës shiheshin disa njolla të kuqe, gjak.

– Kosova gjithkah dhe gjithkund ia ka gjetur vendin flamurit të Serbisë por nuk ka lënë vend për flamurin kombëtar.

Shko në Graçanicë largoje flamurin e Serbisë, n’guxofshë.
Ata s’janë si ne, ata të përgjakin!

– Jo flamurin, por Ramush Haradinaj nuk lë t’zezë pa bë për pushtet. Nuk i tregojnë që s’ka shqiptar që nuk ndjehet i mërzitur dhe i pashpresë në këtë vend.
S’njoh njeri që nuk e urren me shpirt e që nuk e shan me fis e me farë.

– 10 vjet vetmi.

Shtet vetëm për ata që kanë vjedhur, shkatërruar, privatizuar, uzurpuar, vrarë, falsifikuar, kurvëruar, korruptuar.
Të izoluat, edhe më të varfër, dyfish të lënduar, të frikësuar, të pamundur dhe të parrugëdalje.

10 vjet pa drejtësi.

Pavarësinë e Kosovës nuk e gëzoi populli që edhe pas 10 vjetësh mbetet më i varfëri në Evropë, por e gëzuan bandat krimnale dhe mafia politike.

– Neverinë ndaj qeverisë Haradinaj e bën kaq të madhe edhe pafuqia e opozitës. S’kanë ndjerëzit ku t’i varin shpresat.

LDK pa kokë, e imiton kryetarin e saj të sëmurë, e gjithë partia sillen si pacientë të shtrirë për toke, dhjetë ditë heshtin e një ditë flasin pak, dhe bëjnë aq shumë gabime sa e duartrokasin edhe gjestin e ultë të Kryeministrit me flamurin kombëtar, në vend se ta shfrytëzojë rastin ta sulmojnë e ta bëj tokë.

– Edhe sikur LDK s’do të kishte arsye ta sulmonte qeverinë Haradinaj, duhet t’i shpikë ato arsye dhe ta shfrytëzojë në maksimum neverinë qytetare ndaj kësaj qeverie, më të dështuarën, më injoranten dhe më antikombëtaren që ka njohur deri sot Kosova.

– E Albin Kurti ka filluar të zbutet. Kjo nuk na pëlqen. Po lejon ta ‘zbusë’ frika nga vetmia dhe izolimi. Dhe ‘zbutja’ as nuk po i ka hije. Dikujt nuk i ka hije urtësia.
Albini nuk po e fsheh nevojën për të zbritur nga ‘qielli’ e për t’u bërë ‘njëri nga ata’ që e fyen dhe e mashtruan.
Njeriu i ‘madh’ dhe serioz nuk shpreh nevojë publike për njerëz të ligë e të ultë që të flasin pas shpinës dhe të mashtrojnë, sepse kështu tregon se sa i vetmuar dhe i humbur ndjehet anipse nuk është.

P.S. Kur dola nga puna dhe u nisa për në shtëpi, u tesha me një djalë që mbante një pako letre në dorë me të cilën kishte shpërndarë gjithë ditën karanfila të kuq falas. Më shikoi në sy, deshi të ma dhurojë karanfilin e fundit për sot, por kur shikoi në pako, e gjeti një të vetëm të thyer në mes 🌹.

S’ka gjë i thashë. S’e dua.
Karanfila u dhurohen edhe të vdekurve.

Dosja e tyre, pra, e të dyve, ka një përdallim të madh

Nga Bedri Islami

Ka disa ditë, që pas lajmit të vendimit për ekstradimin e Izet Haxhisë drejt Shqipërisë, që media të ndryshme kanë ngritur hamendje të ndryshme: përse u bë pikërisht tani dhe a është ky një vendim politik i gjyqësorit turk, tezë që e mbështet edhe vetë Izet Haxhia; a do të ketë kompromis mes Haxhisë dhe prokurorisë, më saktë shtetit shqiptar, për deponimin e tij; a është ky sinjali i hapjes së dosjes Berisha, duke patur si dëshmi pikërisht njërin ndër më të afërtit e tij, shoqëruesin e parë; a ka lidhje ekstradimi i financierit të bandës Habilaj me rikthimin e Haxhisë, i pari për të mbyllur një dosje të nxehtë dhe i dyti për të hapur një dosje edhe më të nxehtë; në fund të fundit, ajo që është më thelbësore, sa qëndrojnë akuzat e Izet Haxhisë dhe sa mund të merren ato parasysh?

Ka shumë gjëra në zhvillimet mes dy njerëzve që ishin aq të afërt, sa e kishin vënë jetën e tyre në duart e tjetrit, dhe që, fillimisht u bënë aq të largët dhe më pas u kthyen në armiq të njëri-tjetrit.

Ndodh, jo rrallë, që liderë apo figura të njohura të politikës, të kenë kundër vetes njerëz të afërt, që u kanë shërbyer besnikërisht dhe kanë qenë në gjendje të ecin edhe mbi krimin për të qenë besnikë deri në vdekje. Me Berishën kjo ka ndodhur me të gjithë pasuesit e tij të afërt; edhe me ata që sot shfaqen si mbështetësit e tij të zjarrtë. Ka ndodhur me Zogajn, Cekën, ky i fundit kërkonte me ngulm që të hetohej Berisha si agjent serb; ka ngjarë me Çupin, në kohën kur nuk ishte më kryeredaktor i RD-së, me Imamin, Pollon, ky e denigroi politikisht e financiarisht idhullin e tij, në instancat më të larta Atlantike, sidomos në Bruksel, ku gjeti një mike të tij, Doris Pack; me Shehun, Baletën, nga e gjithë opozita e sotme Baleta ishte deputeti që dërmoi fillesat e greqizimit të vendit tonë; Vrionin, Koplikun, Rulin, Pashkon e ndjerë, që e pësoi më pas, përplasjet e Azem Hajdarit me Berishën ishin, po ashtu, tribunale, deri në kërcënimin e hapur se “unë kam qenë Njëshi dhe njëshi di shumë gjëra”. Pra, thuajse të gjithë. Dhe u kthyen përsëri në vathën e tij. Izet Haxhia është njëri prej tyre, as i pari dhe as i fundit. Por, më denoncuesi dhe më këmbëngulësi në denoncimin e tij.

Izet Haxhia është njeriu që ka qëndruar më gjatë se të tjerët pranë Berishës. Edhe kur të tjerët janë rebeluar ndaj tij, ai ka qenë aty, jo vetëm si një shoqërues i zakonshëm dhe shefi i truprojave të tij, por edhe ndëshkues i rebelëve dhe ka luajtur me të vërtetat dhe jetën e të tjerëve. Dëshmia e tij, sado e vonuar, për zgjidhjet me forcën e dajakut të problemeve politike, është njëra nga ato që të shpërfaqura përmes njeriut të dorës së parë, tregon se si është rritur dhe se si ka qeverisur një forcë politike, e cila bëri të tjerët të aspirojnë për një vend modern dhe europian. Zakonisht rebelimi ndaj Berishës ka ardhur pas thyerjes së parë, ndërsa tek Izet Haxhia shumë vonë, por, si duket, e pakthyeshme.

Nuk e kam takuar kurrë. Kur ai ishte truprojtës i Berishës, unë isha në “Zërin e Popullit”; pra në dy kahe shumë të ndryshme. Nëse nuk do të isha larguar nga Shqipëria në fundin e vitit 1992 ishte krejt e mundur që të isha njëri ndër të rrahurit prej tij. Por, në të vërtetë, për të kam dëgjuar shumë vonë, në grushtin e shtetit të vitit 1998, kur përsëri ishim në dy kahe të ndryshme, më saktë, të kundërta. Ai ishte bërë sëbashku me një grusht renegatësh të “qeverisë” Bukoshi, shumica e të cilëve kishin dezertuar nga zona operative e Dukagjinit dhe ishin të njohur si pjesë e KOS, Shërbimi i zbulimit ushtarak serb; unë isha pjesë e një lëvize të armatosur çlirimtare.

Pas gjyqit kundër tij, të cilin e kisha pritur si një vazhdim lufte brenda të të njëjtit lloj, ai kishte humbur nga vëmendja e shumëkujt, pra, edhe nga e imja. Dënimi i tij me 25 vite burg, pikërisht për vrasjen e Azem Hajdarit, kur ai, një ditë më pas, me arkivolin e këtij të fundit sulmonte qeverinë dhe pushtonte kryeministrinë, ishte absurd, aq më tepër se denoncimi i tij vinte nga e njëjta seli që ai, me vëllezërit e tij, e kishin mbrojtur në vitin e mbrapshtë 1997 dhe e kishin kthyer në një depo të armatosur.

Izat Haxhinë nuk e kam takuar kurrë. Do të kisha shumë dëshirë ta takoja. Jo vetëm tani, por edhe para shumë viteve. Në fakt, duke e takuar atë, do të takoja një pjesë të fillimit të historisë së fundit, përmes syrit të një dëshmitari kurajoz dhe që kishte guximin të dilte mbi veten. Kjo ndodh rrallë. Ndoshta në rastet e pakta. Ka pasur e ka gjithfarë “rebelësh” ndaj atyre që u kanë shërbyer apo kanë qenë ndihmës të tyre. Duke u rebeluar, sidomos pas akshamit, ata ngrenë veten. Jo vetëm në Shqipëri. Liderët , zakonisht, tradhtohen ose ndaj tyre rebelohen njerëzit e afërt. Milazim Krasniqi, dikur ndihmësi më i afërt i Rugovës, kur iku nga ai, bëri një dëshmi të habitshme politike. Krejtësisht e kundërta e asaj që ishte thënë deri asaj kohe. Fatmir Limaj dhe Jakup Krasniqi, dy miq të mi, rebelimin më të madh e kanë ndaj Hashim Thaçit dhe Kadri Veselit, megjithëse ngritja e tyre në politikë erdhi përmes tyre. Por, të gjithë, duke u rebeluar, ngrenë veten, ndoshta edhe ku nuk e meritojnë.

Me Izet Haxhinë ndodh ndryshe. Duke bërë denoncimin e Berishës, ai fundos edhe pjesë të vetvetes. E bën këtë sinqerisht, me ndjenjën e fajit, por edhe i revoltuar. Nëse ai do të kishte përballë Berishën, ndoshta do i kishte thënë edhe më shumë, por edhe ajo që është dëshmuar, nga një dorë e parë, është shumë. Më tepër se shumë për të pasur një dosje të madhe, të hapur, të trajnuar ndershmërisht dhe pa asnjë pasvijë politike.

Izet Haxhisë i shkrova një ditë, duke i treguar se do të kisha dëshirë ta takoja. Doja ta njihja, por edhe të mësoja se cili ishte momenti kyç, fillestar, më i theksuari kur filloi prishja, më saktë, thyerja e madhe mes tij dhe Berishës. Kishte qenë një thyerje e pabarabartë: i pari ishte truproje, njeri me një detyrë të caktuar, nga ato që shohin e nuk shohin, dëgjojnë e nuk dëgjojnë, janë e nuk janë; ndërsa tjetri ishte i pari i vendit, president, kryeministër, zot e rob, gjithçka në këtë vend. Doja të dija se cili ishte momenti kur ai i kishte thënë vetes me bindje se në staturën e Berishës nuk kishte para vetes një atdhetar, por një renegat të dorës së parë, atdheshitës, i cili, për hir të pushtetit është i gatshëm të mbyllet në një dhomë hoteli zviceran për orë të tëra me një eksponent të lartë serb; të mendojë të sulmojë ambasadën amerikane, të bëjë puç dhe përmes grushtit të shtetit të qeverisë përsëri; të kërkojë bombardimin e zonave të rebeluara ndaj tij.

Të gjitha këto i përjeton Izet Haxhia, e megjithatë, ai vazhdon të jetë përsëri krahu i armatosur i Berishës. Që nga dita e parë deri tek ndarja.

Ndërsa është për shumë vite njeriu më i besuar i Berishës, është ndërkohë edhe njeriu që është shitur më lehtësisht e më barbarisht prej tij. Është situr jo vetëm ai, por të gjithë vëllezërit e tij. Ndoshta pa asnjë të dhënë ose duke ngritur një piramidë faktesh të rreme, të cilat dërguan drejt burgut vëllezërit Haxhia.

Kam menduar gjithnjë se ndarja e tyre ka ardhur nga një fjalë që ai e përmendi në njërin nga reagimet e fundit të tij: besëthyerja. Të rritur të dy në një vend ku besa trajtohet si institucion dhe jashtë saj jo i leçitur, Izet Haxhia e ka ndjerë besëthyerjen menjëherë kur ai mund të bëhej i rrezikshëm për klanin Berisha. E ndjen veten të shitur nga njeriu për të cilin mund të bënte gjithçka dhe, në fakt, bëri shumëçka. Kjo thyerje, megjithëse e vonët, ka qenë më e fuqishme se gjithçka ai ka parë në rreth 7 vite pranë Berishës. Ndërsa ka qenë i gatshëm ta falë atë, edhe për veprime monstruoze, nuk e ka falur pikërisht për thyerjen e këtij institucioni. I nisur me besë drejt tij, ai, kur mund të bëhej dëshmues i një rrethane të re, faktit se ishte urdhëruar të sulmonte ambasadën amerikane dhe nuk e kishte sulmuar, ndjen se besa po kthehet në antibesë. Me shumë fije që lëviznin nëpër duart e tij, të cilat nganjëherë ishin meskine, si humbja e një valixheje me këpucë e zonjës së parë të kohës berishiane, apo një çek 10 mijë dollarësh dhuratë, dalëngadalë rrezikshmëria e tij po bëhej e pranishme. Ndaj edhe e leçitën, duke e dërguar drejt burgimit të gjatë.

Dosja e tyre, pra, e të dyve, ka një përdallim të madh. I pari, Izet Haxhia, nuk fsheh dot as ato që mund ta çonin drejt një dënimi të ri, që kësaj here nuk do të ishte politik: bëmat nën hyqmin presidencial. I dyti, Berisha, në mbrojtjen e tij gjen vetëm një alibi: Izet Haxhia është një i dënuar dhe si i tillë nuk duhet besuar. Asgjë tjetër në këtë përballje mes dy njerëzve që e njohin mirë njëri tjetrin.

I pari është i besueshëm, sepse është i vetëdënuar përmes dëshmisë, i dyti, si zakonisht nuk mund të besohet, sepse, edhe për gjëra që më pas dolën të sakta, ai ka mohuar, si për takimin e tij me dorën e djathtë të Millosheviçit, kryeministrin e Malit të Zi, kontrabandën e naftës dhe të armëve, takimin e Gazidedes me Arkanin, etj. I pari është i besueshëm, pasi sjell në vëmendje ngjarje me një saktësi të habitshme; i dyti mashtron deri për emrin e baxhanakut të tij. I pari nuk ka drojën e vetëdënimit përmes fakteve; Berisha fsheh edhe të dhëna të saktësuara , si për shembull dijeninë e tij për Gërdecin dhe rolin e të birit në këtë masakër. Izet Haxhia e di se si ndodhi vrasja e Azem Hajdarit, të cilin nuk e madhëron, nuk e trajton si hero, por si një kontrabandist i zakonshëm politik, që, kur lihej jashtë derës kërcënonte dhe se, kur mendonte se po i hapej porta qeveritare ngazëllehej; i dyti, pasi planifikon një ngjarje të rëndë dhe e kishte mallkuar në vite Hajdarin, befas, pas vrasjes së përdorur si një ash rrethimesh të kështjellave, e ngre në piedestal dhe rënkon para varrit të tij.

Nuk e besoj se një ditë do të ketë një përballje mes tyre në sallën e gjyqit. Sistemi ynë i drejtësisë , prej shumë kohësh, do të duhej të ishte tronditur nga deklaratat e Izet Haxhisë dhe duhej të kishte rendur drejt tij për të marrë dëshmitë serioze dhe për ta trajtuar atë, ose si një dëshmues i rëndësishëm, ose si një renegat i lënë jashtë derës. Nuk bëri as njërën e as tjetrën, e si duket, nuk do e bëjë edhe në të ardhmen. Por droja nga ai ndjehet në të gjithë familjen ish kryeministrore. Nëse do të vijë një ditë e ballafaqimit mes tyre, kjo do të jetë ditë e bekuar për drejtësinë, pavarësisht se nga do të rëndojë peshorja e saj. Do të jetë njëra nga fillesat e seriozitetit të drejtësisë, por që, jam i bindur, do të ketë një të pafajshëm tjetër, Izet Haxhinë në çështjen Hajdari.

Njërën nga ditët e intervistave të Izetit tek DITA, të cilat ishin tronditëse dhe befasuese deri në thelbin e tyre, unë i shkrova dhe e falënderova si një njeri i zakonshëm për dëshmitë e tij, të cilat, si e cilësova, janë edhe vetëdënuese.

Më ktheu shumë shpejt përgjigje dhe, edhe një herë, më habiti sinqeriteti i tij. I kërkoj ndjesë për publikimin e një pjese të përgjigjes së tij, por po e sjell si vazhdë e një njeriu që ka bërë purifikimin e tij dhe kërkon që kjo të ndodhë edhe më tej.

Të bësh katarsisin tënd nuk është vonë kurrë.

Më shkruante:

“Edhe unë të falënderoj. Në radhë të parë për kontributin që ke dhënë në organizimin e drejtimin e LPK-së, fakt që më ka habitur e, kuptohet, gëzuar. Sepse, edhe ti e di, or mik, që ne u ushqyem me një propagandë të inspiruar nga Beogradi, dhe, përcjellë tek ne në Shqipëri nga veglat e tyre që, të majtët, apo “enveristët”, si i quanin, sidomos në Kosovë, ishin bashkëpunëtorë të serbit e punonin për të. Koha tregoi se “enveristët” e Kosovës ishin bërthama dhe promotori i fillimit të rezistencës dhe luftës çlirimtare… dhe ata, që shiteshin si patriotë e atdhetarë në Kosovë e në Shqipëri, ishin, më së paku sabotatorë të kësaj lufte. Besoj se kemi ardhur në një pikë kur duhen ndarë një herë e mirë gjërat. Megjithëse shumë të ngatërruara nga ana e agjenturave të huaja, e sidomos asaj serbe, se kush janë tradhtarët e bashkëpunëtorët e armiqve tanë, në mesin tonë, e sidomos në politikën tonë.

Edhe unë kam dëshirë t’ju takoj sepse edhe për ty dhe për mua rëndësi ka Shqipëria dhe bërja e një shteti të gjithë shqiptarëve, bindjet politike i kemi kapërcyer me kohë. Të uroj shëndet në radhë të parë e suksese në misionin tuaj patriotik“.

I kam lexuar me vëmendje të gjithë dëshmitë e tij. Kam pasur dyshimet e mia, hamendjet, lëkundjet. I jam kthyer përsëri e përsëri. Kam ardhur në bindjen se mes dy njerëzve, dikur të përbashkët e tashmë të kundërt, qëndron jo vetëm besëthyerja, jo vetëm çështja Hajdari, ku është shumë e mundshme që i pafajshmi të jetë i dënuar dhe fajtori të jetë ende në politikë, por më tepër se kaq:

Përplasja mes tyre ka të bëjë mbi gjithçka me zhgënjimin e një njeriu që shihte misionarin dhe gjeti një kusar politik, i cili, i gatshëm të shiste gjithçka, mund ta shpinte këtë vend drejt fundosjes.

Këtë e thotë vetë ai dhe unë, ndryshe nga fillimi i kësaj përplasje, kam nisur ta besoj.

/Dita

Çamëria dënohet me vdekje

Nga: Enkel DEMI

Duhet thënë që Shqipëria ende nuk e ka pranuar të heqë përdorimin e emrit “Çamëri” në tekset shkollore të historisë dhe gjeografisë. Por, ministri i Jashtëm, Ditmir Bushati dhe kryeministri Edi Rama e kanë marrë në konsideratë këtë alternativë që kënaq marrëzinë greke. Në të gjitha qasjet e tyre në publik, ata janë shprehur për “territore shqiptare” në Greqi dhe jo për Çamërinë, duke bërë një matje të opinionit. I vetmi politikan që vuri alarmin për këtë punë ishte Shpëtim Idrizi, i cili tha disa ditë më parë se ta harrojnë ata që duan të sajojnë një gjë të këtillë.

Meqë shqiptarët nuk shquhen për ndjenja të larta patriotike, veç kur luan Kombëtarja, është e mira të bëhet një shpjegim i thjeshtë. Të mos përdorësh emrin “Çamëri”, është të shuash një histori që vjen nga lashtësia. Krahina e ka marrë emrin nga lumi Thiam, i cili në të folmen e shqiptarëve bëhet “çam”. Në këtë krahinë, ku gjendet lumi Thiam (sot lumi Kalama) dhe lumi Akheron (sot lumi i Gliqisë ose lumi i Frarit) janë thurrur mitet e lashtësisë. Atje gjendet Orakulli i Dodonës (shih studimet e profesor Arsim Spahiut) që shihet si paraprirësi i Olimpit. Lumi Akheron është lumi që dërgon shpirtrat në ferr, ndërsa Homeri është lindur dhe rritur pikërisht në këtë krahinë të pellazgëve, ilirëve dhe shqiptarëve. Aty janë thurrur legjendat, përrallat, mitet, këngët dhe vallet.

Sipas Greqisë tani duhet t’u themi fëmijëve që vallja e Osman Takës është e territoreve shqiptare në Greqi. “Tumankuqja” e territoreve shqiptare në Greqi, suljotët janë të territoreve shqiptare në Greqi. Duhet t’u themi që Sami Frashëri në veprën e tij “Fjalor i përgjithshëm i historisë dhe gjeografisë”, botuar në Stamboll në vitin 1889, nuk foli për Thesprotinë/Çamërinë, por për territore shqiptare në Greqi. Hasan Tahsini nuk lindi në Ninat të Çamërisë, por në territore shqiptare në Shqipëri, meqë bashkë me Konispolin gjeneral Telini na e la në Shqipëri. Dhimitër Pasko, ose si e njohim Mitrush Kuteli është shkrimtar me rrënjë nga territoret shqiptare në Greqi, Koli Idromeno, arkitekti, piktori, fotografi i Shkodrës nuk duhet thënë që i ka rrënjët në Çamëri, sepse duhet shpjeguar që ashtu si Princesa Dora D’Istria ose Elena Gjika janë nga territoret shqiptare në Greqi.

I bie sikur nesër mos të themi Dibër e Madhe, por territor shqiptar në Maqedoni ose dje mos të thonim Dardani (Kosovë), por territor shqiptar në Jugosllavi.

E parashtruar kështu të del përpara një çmenduri e çartur, por që në Ballkan përherë mbin dhe merret seriozisht.

Edi Rama dhe Ditmir Bushati e kanë jetike ftesën e negociatave për në Bashkimin Europian për ekzistencën e tyre në pushtet. Si gjithë udhëheqësit shqiptarë të derisotëm që qeverisin keq e mos më keq, edhe ata kanë vetëm një rrugë shpëtimi, ta kërkojnë këtë të drejtë me të lypur. Meqë janë të pazotët të ndërtojnë një sistem të besueshëm demokratik, me rregulla të qarta të tregut të lirë, ata po kërkojnë të avisin me Europën republikën më kriminale të korrupsionit, trafikut të drogës, vrasjes dhe pasigurisë, duke vënë kujën e lypjes. Kaq ia kanë kuptuar dhe fqinjët tanë, grekë, të cilët ua kanë shtrënguar lakun në fyt, ndaj u kanë çelur derën gjithëfarësoj pazareve që për Shqipërinë nuk janë tradhëti, por eleminim kombëtar, ku skuadra e pushkatimit përbëhet nga vetë qeveria e Tiranës.

Sërish nga një letër e zotit Kotzias drejtuar Parlamentit grek mësojmë se Çështja Çame është hapur në tryezën e bisedimeve, por jo për ta zgjidhur, por për ta zhdukur nga faqja e dheut. Këta tanët nuk e kanë pranuar deri tani, por nuk është vështirë të thyhen, përderisa për këtë propozim të frikshëm nuk kanë thënë gjysëm fjale dhe kanë heshtur si hesht i vdekuri në varr, aty ku duan të groposin Çamërinë./27.al

Si i tradhtoi BE-ja Ahtisaarin dhe Kosovën

Nga Agustin Palokaj

Deklaratat e pavarësisë për nga natyra e tyre janë unilaterale: Një entitet shpall pavarësinë e vet. Shpallja e Pavarësisë së Kosovës është më së paku unilaterale, sepse u bë krejtësisht në koordinim me bashkësinë ndërkombëtare. Prej negociatave e deri tek shpallja e Pavarësisë gjithçka iu përshtat nevojave të BE-së dhe roleve që planifikoheshin për të. Por, në fund BE-ja e tradhtoi Ahtisaarin, duke mos pasur unitet për të mbështetur propozimin e tij, dhe tradhtoi edhe Kosovën duke mbetur neutrale ndaj statusit. Në këtë mënyrë BE-ja nuk ka si ta trajtojë Kosovën njësoj sikurse shtetet e tjera të rajonit dhe nuk i ndihmon as Serbisë së cilës ia lë përshtypjen se ende mund të gjejnë një zgjidhje tjetër që nuk është pavarësi e Kosovës. Një paqartësi e tillë vazhdon edhe dhjetë vjet nga shpallja e Pavarësisë së Kosovës

Ishte pranvera e vitit 2007, vetëm disa ditë pasi ishte bërë publike e ashtuquajtura Pakoja e Ahtisaarit, që më saktësisht ishte propozimi gjithëpërfshirës për statusin e Kosovës. Në qytetin e bukur gjerman, Bremen, ishin mbledhur në një takim joformal ministrat e jashtëm të vendeve anëtare të Bashkimit Evropian, i cili në atë kohë kishte 27 anëtarë.

Pritej që me kryesimin e ministrit të atëhershëm gjerman, Frank Walter Steinmayer, me rolin aktiv të përfaqësuesit të lartë, Javier Solana, këto shtete të dëshmojnë unitet lidhur me problemin i cili e mundonte aq shumë Evropën dhe zgjidhja e së cilit do të përmbyllte fazën e shpërbërjes së ish- Jugosllavisë. Në Bremen të Gjermanisë më 30 mars 2007 pritej që BE-ja qoftë dhe nga një takim joformal i njohur me emërtimin “Gymnich” të shprehte unitet lidhur me Kosovën. Një gjë e tillë pritej edhe duke u bazuar në fuqinë që ka Gjermania. Por kjo nuk ndodhi. BE-ja edhe atëherë, sikur që mundohet edhe sot, luante me fjalë për të manipuluar opinionin.

Dolën në konferencë për shtyp presidenti i sotëm i Gjermanisë, Steinmayer, krahas Javier Solanës, dhe u thanë gazetarëve se kanë pasur një diskutim të hapur, konstruktiv dhe të frytshëm. Dhe, si konkluzion i tyre ishte se “të gjitha vendet e BE-së janë unike në mbështetje të përpjekjeve të Martti Ahtisaarit”. Ku ishte manipulimi? Ishte tek fjala “përpjekje”. Sepse Ahtisaari nuk bënte më përpjekje. Ai i kishte kryer ato. Procesi i ndërmjetësuar nga ai kishte përfunduar dhe ai kishte bërë publike pakon e tij me propozimin për pavarësinë e Kosovës nën mbikëqyrje ndërkombëtare. Pra, BE-ja pritej të deklarohej se është unike në mbështetje të propozimit të Ahtisaarit e jo të shpëtojë fytyrën duke mbështetur “përpjekjet e tij”.

Të vërtetën që kishte ndodhur në takim gazetarëve ua kishte zbuluar një ministër i Jashtëm i një vendi të vogël, i cili kishte dalë nga takimi para se ai të përfundonte për të folur për media. Këtë e bënte zakonisht, sepse kur përfundonin takimet interesi i gazetarëve për të ishte më i vogël. Dhe ai ministër u kishte thënë gazetarëve se në takim nuk ka pasur unitet, se shumica e shteteve mbështesin propozimin e Ahtisaarit për pavarësinë e Kosovës ndërkombëtarisht të mbikëqyrur, porse ka shtete si Sllovakia, Greqia, Qiproja dhe Rumania që mbështesin Rusinë në interpretimet e tyre.

Kur mediat gjermane shkruan për dështim të takimit, Steinmayer i zemëruar në konferencë për gazetarë një ditë më vonë tha se kanë porositur disa kolegë “që të kenë kujdes kur flasin për gazetarë”. Në fakt, pas shumë vjetësh, nga diplomatët dëgjuam se ministrat në fund të takimit ishin marrë vesh që para mediave të aktronin unitetin e BE-së, edhe pse e dinin se ai nuk ekzistonte. Që atëherë gjithçka ka shkuar keq në sjelljen e BE-së ndaj statusit të Kosovës.

Ndasitë kishin dalë në shesh edhe më qartë një ditë pasi Kosova shpalli Pavarësinë. Ministri i Jashtëm i Spanjës, Miguel Moratinos, duke shkelur një marrëveshje mes shteteve që askush të mos dalë me deklarata publike pa u miratuar “deklarata e përbashkët e Këshillit të BE-së”, erdhi më herët në ndërtesën e Këshillit në Bruksel dhe gazetarëve u tha se “shpallja e Pavarësisë e Kosovës është shkelje drastike e së drejtës ndërkombëtare”, dhe pastaj vazhdoi ta krahasonte atë me ndërhyrjen amerikane në Irak dhe kështu prishi tërë atmosferën edhe para se të niste takimi. Deklarata e përbashkët doli si diçka krejt e paqartë, siç janë të paqarta edhe komunikatat e BE-së edhe sot, kur bëhet fjalë për Kosovën. BE-ja nuk pati qëndrim të përbashkët fare për statusin e Kosovës. Madje edhe në pjesën e deklaratës ku i referohet faktit se Kuvendi i Kosovës ka shpallur Rezolutën për pavarësi, nuk “merr në dijeni” shpalljen e Pavarësisë, por “merr në dijeni” obligimet që ka marrë Kosova për të mbrojtur pakicat dhe për prani ndërkombëtare.

Për dallim nga deklaratat në rastet e tjera, kur ndonjë shtet ka shpallur pavarësi, si në rastin e Malit të Zi, ku u bëhet ftesë vendeve anëtare që me shtetin e ri të “vendosin raporte si me shtetet sovrane sipas ligjeve nacionale dhe ndërkombëtare”, një thirrje e tillë për Kosovën mungoi.

Deklaratat e pavarësisë për nga natyra e tyre janë unilaterale: Një entitet shpall pavarësinë e vet. Shpallja e Pavarësisë së Kosovës është më së paku unilaterale, sepse u bë krejtësisht në koordinim me bashkësinë ndërkombëtare, pas një procesi ndërkombëtar ku ishin përfshirë tri organizatat kryesore ndërkombëtare (OKB,BE dhe NATO) me pjesëmarrje aktive edhe të fuqive të mëdha, si Rusia dhe SHBA-ja. Prej negociatave e deri tek shpallja e Pavarësisë gjithçka iu përshtat nevojave të BE-së dhe roleve që planifikoheshin për të. Por, në fund BE-ja tradhtoi Ahtisaarin, duke mos pasur unitet për të mbështetur propozimin e tij, dhe tradhtoi edhe Kosovën duke mbetur neutrale ndaj statusit. Kosova deri më sot i ka përmbushur obligimet nga Pakoja e Ahtisaarit, ndërsa BE-ja pos që ka bërë eksperimente me praninë e saj në Kosovë, jo edhe aq të suksesshme, nuk ka lëvizur nga vendi sa u përket obligimeve politike. Në këtë mënyrë BE-ja nuk ka si ta trajtojë Kosovën njësoj sikur shtetet e tjera të rajonit dhe nuk i ndihmon as Serbisë së cilës ia lë përshtypjen se ende mund të gjejnë një zgjidhje tjetër që nuk është pavarësi e Kosovës. Një paqartësi e tillë vazhdon dhe dhjetë vjet nga shpallja e Pavarësisë së Kosovës.

Dhjetë vjet prej shpalljes së Pavarësisë së Kosovës ende numërojmë shtetet të cilat e kanë njohur këtë pavarësi. Ky numërim nuk do të ishte aq i rëndësishëm sikur mungesa e njohjeve nga disa shtete të mos paraqiste pengesa serioze, shpesh edhe të pakapërcyeshme për faktorizimin ndërkombëtar të Kosovës dhe për realizimin e aspiratave të saja të integrimit në organizmat ndërkombëtarë.

Në dy organizatat euroatlantike që Kosova synon një ditë të anëtarësohet, NATO-ja dhe Bashkimi Evropian, nuk ndihmon shumë fakti se Kosovën e kanë njohur pothuajse të gjitha shtetet anëtare (në NATO 24 prej 28, ndërsa në BE 23 prej 28) pasi në çështjet që kanë të bëjnë me procesin e integrimit në BE, e në rastin e NATO-s në të gjitha çështjet vendoset me konsensus. Kjo u pa javën e shkuar edhe në tekstin e një strategjie të zgjerimit që miratoi Komisioni Evropian, ku Kosova, për shkak të kërkesës së Spanjës, përmendet ndryshe nga shtetet e tjera të rajonit. Madje fitohet përshtypja se më aktive janë shtetet që nuk e kanë njohur Kosovën sesa ato që e kanë njohur. BE-ja ia përmend Kosovës emrin me fusnotë, ndërsa NATO-as heziton madje edhe emrin t’ia përmendë Kosovës dhe kur përmend liderët politikë ata i përmend me emra e jo me funksione që kanë.

Pa njohje nga të gjitha vendet anëtare të NATO-s dhe të BE-së Kosova nuk mund të anëtarësohet në këto organizata.

Kroacia dhe Sllovenia, dy shtetet e para që janë pavarësuar në fillim të shpërbërjes së ish-Jugosllavisë, dhe pavarësinë kishin shpallur pa u koordinuar me askënd në bashkësinë ndërkombëtare, dhe pa pajtimin e Beogradit si kryeqytet të shtetit nga i cili pavarësoheshin, kanë shënuar 26-vjetorin e njohjes së tyre nga Bashkimi Evropian që njihet në këto shtete, dhe si “ditën e njohjes ndërkombëtare”. Si fenomen përmendet një fakt shumë pak i njohur se janë ende 14 shtete në botë të cilat nuk e kanë njohur Kroacinë si shtet dhe nuk kanë lidhur marrëdhënie diplomatike. Edhe më interesant është se shumica e atyre shteteve që nuk e kanë njohur Kroacinë e kanë njohur Kosovën. Si për shembull: Butani, Gjibuti, Liberia, Ishujt Mareshal, Swaziland, Tonga dhe Tuvalu. Për disa nga këto shtete vështirë se do të kishim dëgjuar sikur të mos ishin në listën e vendeve që e kanë njohur Kosovën.

Është fakt se shumica e njohjeve të Kosovës janë bërë falë punës dhe insistimit të shteteve sponsorizuese të Pavarësisë së Kosovës dhe atyre që mbështetën këtë shtetësi që nga fillimi i procesit të caktimit të statusit. Nëse shihet harta e botës me shtetet që e kanë njohur Kosovën, vërehet qartë se fjala është për shtete ku ndikim të madh kanë fuqitë perëndimore, si Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Britania e madhe, Franca dhe Gjermania. Deri diku ka ndihmuar edhe Turqia. Njohjet kanë munguar nga vendet ku kanë ndikim Rusia dhe Spanja. Rusia tek vendet e ish-Bashkimit Sovjetik dhe në disa vende islamike, të cilat kanë qëndrim antiperëndimor, ndërsa Spanja në disa vende të Afrikës së Veriut dhe të Amerikës Latine.

Prandaj është jo vetëm jofalënderuese ndaj atyre që na kanë ndihmuar, por edhe e dëmshme që politikanët nga Kosova të bëjnë gara se kush ka merita për cilën njohje. Ata ose kanë vendosur kontakte formale kur një shtet na ka njohur, pasi puna ishte kryer nga dikush jashtë Kosovës, ose prisnin që të shpallej njohja e pastaj të mundohen të merren meritat për vete. Një sjellje e tillë ka ndikuar edhe në zbehjen e vullnetit tek këto shtete që të vazhdojnë me nivelin e njëjtë të lobingut për njohje me të cilin kishin filluar në fazën e parë të passhpalljes së Pavarësisë, dhe kjo bëri që disa shtete edhe të hamenden përsëri. Nëse shikohen datat se kur cili shtet e ka njohur Kosovën, shihet se procesi me kalimin e kohës është bërë më i ngadalshëm.

Edhe BE-ja, edhe shtetet që e kanë mbështetur Kosovën kanë pasur mundësi që në këta dhjetë vjet të zgjidhin çështjen e subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës.

Rasti më i mirë ka qenë pas shpalljes së mendimit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë. Në verën e vitit 2010 u paraqit ky mendim si një rast i jashtëzakonshëm për të siguruar njohje nga shtetet kyç, sidomos nga ato shtete të BE-së të cilat kundërshtonin pavarësinë e Kosovës duke u bazuar në argumente të së drejtës ndërkombëtare. Më 22 korrik të këtij viti Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, pikërisht duke u përgjigjur në pyetjen e Serbisë, dha mendimin se shpallja e Pavarësisë së Kosovës nuk shkel të drejtën ndërkombëtare e as nuk është në kundërshtim me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

U prit që BE-ja dhe NATO-ja do t’u thonë vendeve të tyre anëtare që nuk e kanë njohur Kosovën që tash ta bëjnë këtë, sepse nuk vlen më argumenti i tyre pasi organi më i thirrur në botë për të interpretuar të drejtën ndërkombëtare u shpreh se shpallja e Pavarësisë nuk është në kundërshtim me normat e kësaj së drejte. Por me përjashtim të Parlamentit Evropian asnjë organizëm tjetër i BE-së apo i NATO-s nuk bën mundim që të rrisë presionin për njohje.

Në vend të kësaj i tërë debati dhe fokusi nga ky mendim pozitiv që dha rast për njohje u bart në organizimin e dialogut mes Kosovës dhe Serbisë. Jo vetëm se u harrua njohja nga ana e 5 shteteve të BE-së, por BE-ja filloi ta konsideronte këtë mosnjohje nga 5 shtete të saja anëtare si një rrethanë të mirë.

Kur liderët e Serbisë nëpër takime në Bruksel ankohen se “BE-ja po i mbështet shqiptarët e Kosovës dhe Pavarësinë”, si argument se nuk është e vërtetë një gjë e tillë nga zyrtarët e BE-së, dëgjojnë se “BE-ja është neutral ndaj statusit dhe nuk e konsideron Kosovën si shtet”. Nga zyrtarët e angazhuar në dialog diplomatëve u thuhet se “fakti se BE-ja është e ndarë në qëndrime rreth statusit është përparësi e jo dobësi e BE-së, sepse kështu ajo është në pozitë të jetë lehtësuesi më i mirë në dialog”.

Rreth kësaj çështjeje shpesh në BE arsyetohen duke thënë se “BE-ja nuk njeh shtete, por kjo është kompetencë e vendeve anëtare”. Por pse atëherë liderët politikë të BE-së së paku nuk japin deklarata politike se do të ishte mirë që të gjitha shtetet ta njihnin Kosovën. Ata deklarohen shpesh për çështje tjera për të cilat nuk ka konsensus në BE dhe pse atëherë hezitojnë që të deklarohen se a do të ishte mirë apo jo të njihet Kosova. Shkak i kësaj është dialogu, sepse në BE kanë frikë se në rast të njohjes së Kosovës nga të gjitha shtetet, atëherë nuk do të mund të ishin ndërmjetësues në mes të “Beogradit dhe Prishtinës”, por eventualisht ndërmjetësues mes dy shteteve sovrane dhe të pavarura.

Mosnjohja e Kosovës nga 5 shtetet e BE-së ia ka vështirësuar Kosovës jetën, ia ka vështirësuar edhe BE-së realizimin e politikës së zgjerimit në rajonin e Ballkanit, e ka bërë BE-në të duket qesharake në skenën ndërkombëtare ku dëshiron të “flasë me një zë” e nuk mund të kenë unitet as rreth një çështjeje kaq të rëndësishme në vetë oborrin e BE-së në Ballkan. Mosnjohja ia ka vështirësuar edhe Serbisë përballjen me realitetin e ri se Kosova është shtet. Këtë privatisht e kanë thënë edhe vetë disa politikanë serbë të cilët, qysh para se të shpallej Pavarësia kishin tërhequr vërejtjen se nëse do të ketë shtete që nuk do ta njohin Kosovën atëherë Serbia kurrsesi nuk mund ta bëjë këtë. Në këtë pikë jemi edhe sot, nëntë vjet pas shpalljes së Pavarësisë. Ndërsa me kalimin e kohës Serbia po inkurajohet duke shpresuar se një ditë do të ndryshojnë rrethanat ndërkombëtare dhe mund të kthejnë situatën në Kosovë në favor të tyre. Kjo ndasi në BE dhe NATO rreth statusit e Kosovës është bërë edhe rrezik potencial për sigurinë dhe stabilitetin në rajon, sepse kuptohet si sinjal se nuk ka përfunduar ende vizatimi i kufijve të shteteve në Ballkan.

Për të ndryshuar një qasje të tillë të paqartë të BE-së dhe NATO-s (në të dyja organizatat janë shtetet e njëjta që kundërshtojnë Pavarësinë, me përjashtim të Qipros, e cila nuk është anëtare e NATO-s por vetëm e BE-së) duhet një vullnet i madh politik nga niveli më i lartë i shteteve anëtare. Me gjithë mirëkuptimin për të gjithë ata që kritikojnë Kosovën për shkak të krimit të organizuar dhe korrupsionit, për trafikime dhe mosfunksionim të rendit dhe ligjit, këto nuk kanë qenë arsyet për të mos e njohur Kosovën për shtetet të cilat nuk e kanë njohur. Thjesht, janë ose frikë nga problemet që kanë brenda në shtetet e tyre, ose ndikimi i Rusisë, ose ndonjë arsye tjetër. Dhjetë vjet është dashur të ishin kohë mjaft e gjatë për ta përmbyllur këtë gjë, por, për fat të keq, duket sikur Serbia po rrit mbështetjen për të vënë në dyshim shumë gjëra që mendohej se janë kryer. Dhe rreziku bëhet edhe më i madh kur fitohet përshtypja se edhe në mesin e liderëve të Kosovës ka të tillë që janë gati të jenë pjesë në këtë lojë.

Momente të vogla fitoreje për Kosovën

Dekada e parë e pavarësisë së Kosovës ka qenë e mbushur me momente kur toka ka lëvizur poshtë këmbëve tona – lehtë për t’u harruar në vendin tonë të prirë për tërmete, por këto na rimëkëmbin dinjitetin tonë

Nga Hana MARKU

Kosova është duke ndryshuar, ndonëse frustrimi ynë kolektiv nganjëherë na bën të duket sikur asgjë s’ka lëvizur përpara. Zgjedhjet e pranverës ishin si një akullnajë kur shkrihet: strukturat e vjetra të fuqisë janë duke u lëkundur dhe është vështirë të hamendet edhe sa gjatë mund ta mbijetojë kjo qeveri debaklin e demarkacionit dhe dialogut mes Kosovës e Serbisë.

Ndonëse Kosova ka mbështetur Ramush Haradinajn kur ai përballej me akuza për krime lufte në Hagë, në mandatin e tij të ri si Kryeministër, kosovarët e përqeshën dhe kritikuan vendimin e tij për t’ia rritur vetes pagën për «të blerë më shumë kravata e këmisha», siç tha ai vet. Pas kësaj deklarate, ai u përshëndet nga qindra kravata të lidhura në gardhin e ndërtesës kryesore të qeverisë së Kosovës.

Në shumë aspekte situata aktuale duket sikur të jetë pjesë e një lufte të vjetër në mes të qytetarëve të pakënaqur dhe politikanëve të korruptuar. Por ne ia kemi borxh vetes që të marrim frymë thellë dhe të shikojmë se si në fakt peizazhi ynë ka ndryshuar. Dekada e parë e pavarësisë së Kosovës ka qenë e mbushur me momente tjera të lëvizjes së tokës nën këmbët tona, gjë lehtë për t’u harruar në vendin tonë të prirë për tërmete:

aktivistët organizuan një Paradë të Krenarisë në tetor 2017, gjë që do të ishte e pamundur vetëm disa gjenerata më herët, e lë më një kaq të bujshme, përplot ngjyra dhe pa marre si parada e parë në Kosovë.

Aktivizmi feminist arriti të çojë në dënim më të madh për Nebih Bytyçin, vrasësin e Zejnepe Berishës dhe u sigurua që emri i saj s’do të harrohej. Pas vite të politizimit të çështjes, pas një rezistence të gërditshme në kuvend dhe sulmit fizik ndaj deputetes Nazlie Bala, të mbijetuarit e dhunës seksuale gjatë luftës më në fund mund të aplikojnë për pensione sociale si viktima civile të luftës.

Për herë të parë, ajri toksik i Prishtinës më në fund e bëri të prekshme shkatërrimin ambiental në Kosovë. Pas pakënaqësive dhe protestave që kërkonin ajër të pastër, parlamenti i Kosovës aprovoi një rezolutë pasi që diskutoi ndotjen, veturat dhe varësinë tonë kombëtare në energji të prodhuar nga qymyri.

Në vitin 2014, studentët e Universitetit të Prishtinës arritën të bënin presion ndaj rektorit të korruptuar Ibrahim Gashi, i cili pastaj dha dorëheqje. Ndonëse mandati i rektorit reformues Ramadan Zejnullahu nuk zgjati shumë, në 2018 profesorët po turpërohen për plagjiaturë dhe madje po i humbin titujt. Deputeti rom Kujtim Paçaku doli në foltoren e parlamentit dhe u bëri thirrje kolegëve të tij shqiptarë të kërkojnë falje për komentet raciste dhe denigruese që i kishin bërë dy zyrtarët e PDK-së, Adem Grabovci dhe Safete Hadërgjonaj.

Po, këto momente janë vetëm momente, asnjëri prej tyre s’kanë sjellë ndryshim permanent. Por megjithatë ata na duhen shumë, nëse për asgjë tjetër për të pohuar dinjitetin tonë kolektiv dhe për të imagjinuar çfarë shoqërie duam të ndërtojmë – nëse jo për veten tonë, atëherë për ata që do të vinë pas nesh.

A mundemi ne, për shembull, ta paramendojmë një udhëtim nacional në të cilin ne jemi partnerë me aleatët tanë perëndimorë, e jo të nënshtruarit e tyre? Izolimi i Kosovës nga pjesa tjetër e botës nuk është një aksident, është zgjedhje politike. Ndonëse shumica e shteteve të BE-së na e kanë njohur shtetësinë, ata nuk na duan askund afër vendeve të tyre. Kjo është më se e qartë. Përtej çështjes se liberalizimit të vizave, kosovarët kanë paguar një çmim të madh njerëzor në reaksionin global kundër emigrantëve: ne duhet t’i kujtojmë mësimet nga tragjedia e lumit Tisa, deportimin e dhunshëm të Leonarda Dibranit dhe krizat e azili-kërkimit në vitet 2014 dhe 2015.

Këto mësime e bëjnë dhimbshëm të qartë se ne nuk jemi të mirëseardhur në familjen europiane, jo me gjithë mend. Të rritemi si komb dhe të pranojmë faktin se miqtë tanë ndërkombëtarë nuk janë duke menduar për neve. Ne jemi vet përgjegjës për fatin tonë kolektiv. Po të pyetesha unë, nuk shoh ndonjë vlerë për të kopjuar një botë perëndimore që dita ditës po dashurohet më shumë në kufij, mure dhe përjashtimin e njerëzve mu sikur ne. Atëherë pyes, pse s’mundemi të paramendojmë diçka më të mirë se anëtarësimi në BE – diçka si siguri, mirëqenie shoqërore, dhe legjitimitet institucional?

Pyetja ime e dytë është se kush do të mund të na udhëhiqte për këtë vendin tjetër? A mund të paramendojnë se si do të dukej ky person? Në vitin 2014, unë shkrova një artikull të rrejshëm për zgjedhjen e Dritës si kryeministre e Kosovës në vitin 2050. Ajo është gjithçka që udhëheqësit tanë aktualë nuk janë dot: modeste, e mëshirshme dhe në gjendje të sakrifikohet. Ky është vizioni im. Cili është i yti?
(kallxo.com)

Çdo popull ka qeverinë që meriton

Nga Dr. Bledar Kurti

Ndër të tjera, fatkeqësisht, shqiptarët vuajnë nga Sindroma e Stokholmit. Për ata të cilët nuk e njohin këtë sindromë, ky është përkufizimi i saj: Sindroma e Stokholmit – tendenca psikologjike e një pengu për t’u lidhur, identifikuar me, të pëlqejë apo të dashurohet me rrëmbyesin e tij.

Zyrtarisht mori këtë emër në vitin 1973, por realisht, sidomos në Shqipëri ka ekzistuar shumë e shumë kohë më parë, kur ne nuk lamë pushtues, mbret, diktator, kryeministër e kryetar partie pa dashur e pa iu lëpirë, ndonëse ne ishim pengjet, dhe ata pengmarrësit.

Shumë pak shqiptarë mund ta kenë vizituar Stokholmin në Suedi, por të gjithë e kanë brenda vetes, pjesë gjenetike të mazokizmit të tyre me pushtetin. Bjerë qeveritë popullit, na gjuaj më fort bërtiste ai; fut kërbaç politika, aq më shumë shtohen votat. Dhe ai termi ekonomiko-politik në njërën dorë karotën e në tjetrën shkopin u shqiptarizua me hunj në të dyja duart.

Sot, më shumë se sa kurrë që pas rrëzimit të atij regjimi sadist, i cili pavarësisht sistemit makabër e torturave çnjerëzore e bëri popullin të qante më shumë se sa për nënën e vet më 11 prill 1985, e që ende kujtohet me mall, vendi ynë i dashur është në ekstazën më të lartë të kësaj sindrome. Shkelet Kushtetuta, qesh populli; mbulohet Shqipëria me hashash, punë e madhe se s’ka më bletë e mjaltë; futi në burg për ca fatura minimale të energjisë elektrike, hallall nëna skafeve e kamionëve që kalojnë detin e kufirin me lëndë narkotike; papunësi dhe depresion ekonomik në çdo familje, mjafton të jeni ju mirë o qeveri! Të jeni ju, pa jemi ne! Dhe qeveria ia plotëson dëshirën popullit dita-ditës, duke aplikuar doktrinën dhe terapinë e shok-ut, duke e elektrifikuar sipas dëshirës me elektrodat ekzekutive, fiskale e ligjore.

Historia na tregon që nuk mund të shtypësh dot një popull i cili nuk ka frikë. Ndaj injektoi frikën e sundo qetë e gjatë. Kjo ka qenë tejet e lehtë të bëhet në Shqipëri, por aspak e lehtë në vendet e tjera të Europës, siç kemi parë së fundmi në Greqi apo Rumani, vende të cilat po të kishin një qeveri si tonën do e kishin rrëzuar në darkë e do e kishin ngrënë për mëngjes.

Sot, ka më pak shpresë se në vitin 1991, dhe nëse do i ofroheshin dokumente qëndrimi e punësimi do largoheshin më shumë shqiptarë se sa u larguan dy dekada e gjysmë më parë. Sot mungon buzëqeshja në fytyrat e shqiptarëve, jo vetëm në skajet më të largëta të vendit por duke filluar që nga Tirana. Shqipëria është shndërruar në kremator të shpresës. Megjithatë, pengmarrësit pluskojnë në flluskën e tyre të realitetit virtual, dhjetëfish më të pasur se sa homologët e tyre në Europë dhe njëqindfish më arrogantë se sa shtetarët e huaj, pasi, në këtë vend populli dashuron me frikë qeverinë, e jo si atje, në vendet e zhvilluara e demokratike, ku është qeveria ajo që ka frikë nga populli.

Në realitetin e prekshëm dhe të dhimbshëm shqiptar varfëria është ulur në çdo tryezë. Nëse e konsideroni këtë shkrim të njëanshëm, bëjini tri pyetje vetes e do gjeni përgjigjen e duhur: 1) A jam unë më mirë ekonomikisht sot sesa para disa vitesh? 2) A njoh unë ndonjë të afërm, mik apo fqinj i cili është i lumtur ekonomikisht? dhe 3) A e kam unë të sigurt rrogën muajin tjetër?

Qeveria propagandon rritje ekonomike, por rritja ekonomike në efekt të qytetarit nuk matet më sipas mënyrës klasike, por sipas nivelit të jetesës së qytetarit. Dhe niveli i jetesës së shqiptarëve sot është i mjerueshëm, sidomos për shtresën e mesme e cila mund të konsiderohet pothuajse e asimiluar për shkak të politikave fiskale dhe të qenit tërësisht jashtë vëmendjes së qeverisë.

Xhorxh Oruell thotë se “varfëria asgjëson të ardhmen”, ndaj e ardhmja e shqiptarëve ka kohë që është zënë në çarkun e halleve të së tanishmes. Jo vetëm prospekti i së ardhmes, por shqiptarët tashmë janë privuar edhe nga vlerat e trashëguara. Prej vitesh të tëra, qeveria ka tunduar si djalli edhe njerëzit më të ndershëm të këtij vendi për shkak të mungesës së punës apo pagave të ulëta. Shqiptarët po vihen çdo ditë përballë tundimit të vjedhjes duke cenuar dinjitetin.

Bluzat e bardha e shtyjnë me mëdyshje dorën e pacientit që i ofron diçka për shërbimin e kryer, sepse me rrogën e një mjeku e sidomos një infermiereje nuk mund të blesh dot as edhe një libër mjekësie e jo më të kesh një jetë normale. Po kështu me mësuesit, autoritetet ligjzbatuese, e profesione të tjera të nderuara të cilët, turp ju pushtetarë e pengmarrës, i tundoni çdo ditë të shkelin vlerat e parimet për shkak të varfërisë ku kanë përfunduar. Falë jush, edhe shtresa e mesme është e detyruar të kurvërojë intelektualisht dhe në shumë raste edhe fizikisht. Këtë djallëzi historike mund të mos e kuptojnë pengjet tuaja sot, por nuk do jua falë kurrë historia nesër.

Nga një vend me ëndrra perëndimore, tashmë ëndrrat e shqiptarëve janë reduktuar në pritshmëritë më minimale të mbijetesës. Krenaria për veten dhe vendin duket si një nocion i largët e i harruar. Për atdheun dhe Mbretëreshën thotë anglezi; Rroftë Franca thotë francezi; Dua të jem një amerikan i mirë thotë amerikani; dhe Aman të kemi shëndet se të tjerat s’kanë rëndësi thotë sot shqiptari. Turp ju pengmarrës, që keni degraduar e helmuar deri në palcë ndërgjegjen e një populli.

Por a mund të kemi një revolucion mendimi? A mund të zgjohemi nga hipnoza e sindromës së Stokholmit? Në fakt, duhen tre breza antropologjikë për të ndryshuar një mentalitet. Një brez antropologjik ka 25 vjet, ndaj duhen 75 vjet në total. Por kjo nëse ndodh me ritme normale. Duke konsideruar që në Shqipëri ecet me ritme të ngadalta, për ta çrrënjosur sindromën e Stokholmit duhen 150 vite. Pra, një shekull e gjysmë mentalitet skllavi.

Asnjeri prej nesh nuk do jetë këtu për ta parë atë ditë të lavdishme të çlirimit të mentalitetit tonë kombëtar, por një gjë është më se e sigurt, që çdo popull ka qeverinë që meriton. Nëse shqiptarët vazhdojnë të jetojnë si pengje atëherë qeveria do jetë pengmarrëse. Por nëse shqiptarët do jenë njerëz të lirë e me kurajë, atëherë qeveria nuk do jetë më padronia por shërbyesja e tyre.

Dhe siç ka thënë Tomas Xhefersoni “Qëllimi i qeverisë është të ofrojë siguri dhe lumturi për njerëzit. Qeveria ekziston për interes të qytetarëve e jo qeveritarëve”.

Një model kinez për lidershipin global?

Nga Yanfei Li

Në tetor të vitit 2017, faqja e parë e një gazete franceze shfaqi gjashtë karaktere të mëdha kineze që mund të përktheheshin si “Kina, një superfuqi në rritje” (titulli aktual i artikullit në frëngjisht ishte “Chine: Le Retour De La Grande Puissuance”). Artikulli ishte një hyrje mjaft neutrale ndaj ëndrrës kineze si një alternativë ndaj ëndrrës amerikane. Megjithatë, ajo gjithashtu reflektoi mbi çështjet që shoqërojnë arritjet mbresëlënëse ekonomike dhe sociale të vendit dhe që duket se mund të dëmtojnë ëndrrën kineze. Këto përfshijnë “Great Firewall” të Kinës, që përdoret për të censuruar dhe pjesërisht bllokuar internetin, shtypjen e opinioneve të ndryshme, centralizimin e mëtejshëm të pushtetit të Partisë Komuniste Kineze (CCP) dhe forcimin e sektorëve shtetërorë. Mënyra se si ëndrra kineze është duke u zhvilluar duket e çuditshme nga këndvështrimi i ideologjive perëndimore.

Më 17 tetor 2017, një ditë para hapjes së Kongresit të 19-të Kombëtar të KPP-së, Xinhuanet (një agjenci zyrtare e lajmeve të udhëhequr nga partia) botoi një artikull të titulluar “Demokracia e Ndritur e Kineze Vendos Perëndimin në Hije”. Sipas kësaj artikulli, “demokracia kineze” po rritet, ndërsa ajo perëndimore është në rënie, gjithnjë e mbytur nga krizat dhe kaosi. Dallimi kryesor në modelin kinez të qeverisjes është se “bashkëpunimi dhe sistemi i konsultimeve shumëpartiake të udhëhequr nga KPP” çon në harmoni shoqërore dhe stabilitet politik dhe në këtë mënyrë “siguron politika efikase dhe të zbatuara”.

Ndonëse mund të jetë shumë herët për të gjykuar se cila nga dy artikujt e përmendur më sipër ka të drejtë, shumë sfida themelore që zakonisht ballafaqohen me ekonomitë globale duket se kërkojnë riformësimin e qeverisjes ekonomike dhe sociale të botës. Lëvizjet e Kinës kundër këtyre sfidave bëjnë që vendi të duket më shumë si një udhëheqës global sesa Shtetet e Bashkuara, në tre aspekte kryesore.

Së pari, në frontin ekonomik, sfida kryesore është mungesa e kërkesës agregate (kërkesa totale për të gjitha mallrat dhe shërbimet) botërore që nga viti 2008. Kina u përgjigj në tri mënyra. Së pari, Kina nxiti kërkesën e saj të brendshme agregate përmes niveleve të pashembullta të lehtësimit sasior dhe zgjerimit fiskal – sidomos të ardhur nga bumi i investimeve në infrastrukturë, si dhe flluska në tregun e pronës. Kina gjithashtu bëri thirrje për një globalizim më të thellë dhe, së treti, ndërkombëtarizoi monedhën e saj së bashku me iniciativën e saj Një Rrip një Rrugë. Sa e jashtëzakonshme është kjo? Duhet të theksohet se aktualisht ekonomia e Kinës është vetëm gjysma e madhësisë së Shteteve të Bashkuara në terma të PBB-së, megjithatë rezerva monetare e Kinës M2 ka arritur në 27 trilionë dollarë – gati dy herë më e lartë se M2 e SHBA-ve, e cila po qarkullon në reth 13.6 trilionë dollarë.

Së dyti, në frontin e teknologjisë janë rritur disa fusha të teknologjive të reja, përfshirë inteligjencën artificiale (AI), robotikë, internet of things (IoT), automjete autonome, printime 3-D, nanoteknologji, bioteknologji, shkencë materialesh, ruajtje të avancuar të energjisë dhe informatikë kuantike. Këto zhvillime nënkuptojnë shkatërrim krijues dhe një avantazh të parë në favor të futjes së bizneseve të reja, industrive të reja dhe vendeve të reja të punës. Në këtë drejtim, Kina është përgjigjur me planin zyrtar strategjik “Made in China 2025“, ndërsa ka drejtuar një sasi burimesh që nuk mund të krahasohen nga asnjë vend tjetër për të investuar në këto teknologji. Këto burime përfshijnë fonde bujare jo vetëm për R&D, por edhe formimin e kompanive të teknologjisë së lartë, si dhe blerjen e teknologjive të huaja dhe kompanive të teknologjisë së lartë; rekrutimi i burimeve intelektuale njerëzore vendase dhe globale, p.sh. Programi “Thousand Talents“; dhe sektori shtetëror, i cili mobilizohet nga agjenda të ndryshme të zhvillimit teknologjik kombëtar dhe ministror për të marrë teknologji të përparuar dhe të ngarkuar me fonde të mjaftueshme nga bankat shtetërore kineze.

Për shembull, Kina mobilizon më shumë se 100 miliardë dollarë në vit për investime në teknologjitë e energjisë së rinovueshme. Pra, ajo tani qëndron si një lider global në zhvillimin e energjisë së pastër. Në 2016, qeveria kineze njoftoi planet për të shpenzuar deri në 150 miliardë dollarë për të mbështetur ndërtimin e kapacitetit të saj të brendshëm për të prodhuar patate të skuqura elektronike të përparuara. Mbështetje e ngjashme financimi është zgjeruar edhe në sektorë të ndryshëm të njohur nga qeveria kineze si strategjike, siç janë A.I., aviacioni, motorët e aviacionit dhe materialet e avancuara të lidhura me to. Në fakt, Kina së shpejti do të arrijë Shtetet e Bashkuara si shpenzuesi më i madh në R&D.

Së treti, në frontin social, sfidat përfshijnë popullsinë në plakje, një mjedis të mbingarkuar dhe boshllëqet në rritje në të ardhura dhe pasuri. Investimi në teknologji të reja do të jetë çelësi për gjetjen e zgjidhjeve. Kina nuk po shpenzon shumë vetëm për R&D, por gjithashtu duke kthyer shpejt këto teknologji të fundit në infrastrukturë. Për shembull, Kina ka iniciuar “Sky Net“, i cili monitoron dhe analizon të dhënat video në kohë reale të mbledhura nga më shumë se 20 milionë kamera CCTV në të gjithë vendin, duke ulur normat e krimeve dhe duke monitoruar emergjencat.

Kina gjithashtu po grumbullon fuqinë e IoT dhe database të mëdha në ndërtimin e qyteteve të zgjuara prototipe, të cilat do të jenë në gjendje të menaxhojnë në mënyrë optimale dhe automatike trafikun e qyteteve, rrjetet e shërbimeve, sistemet e energjisë, përgjigjet emergjente dhe madje edhe sistemet e shërbimit mjekësor. Automatizimi i këtyre shërbimeve sociale dhe ndërtimi i tyre në infrastrukturë gjithashtu përmirëson standardin e jetesës për njerëzit në të gjitha nivelet e të ardhurave.

Një rrjet energjetik i zgjuar në mbarë vendin është nën zgjerim dhe përmirësim të vazhdueshëm për të lidhur energjinë e rinovueshme nga rajonet e pasura me burime në perëndim në qendrat e konsumimit të energjisë në pjesën lindore të vendit, që përfshin disa mijëra kilometra. Sistemi hekurudhor me shpejtësi të lartë në Kinë, më i madhi në botë, ka zvogëluar kohën e shpenzuar nga njëra anë e vendit në tjetrën nga ditë në orë. Këto mjete ndihmojnë në reduktimin e ndarjeve mes rajoneve. Si i tillë, investimi masiv dhe i vazhdueshëm në infrastrukturën e orientuar drejt së ardhmes po bëhet çelësi për të adresuar sfidat sociale në siguri, aksesin e shërbimeve sociale dhe pabarazitë e të ardhurave ose ato të zhvillimit.

Ekzistojnë tre arsye pse Kina duket se demonstron udhëheqje në nivel botëror në aspektet e sipërpërmendura. Së pari, popullsia e saj e madhe dhe si rrjedhojë madhësia e tregut është një bekim jo vetëm për shkak të ekonomive të shkallës, por edhe për shkak të aftësisë së saj për të tërhequr sipërmarrësit, teknologjitë dhe burimet më të mira nga e gjithë bota. Hyrja e IHD-ve kineze është bërë më e madhja në vendet në zhvillim, duke arritur 130 miliardë dollarë në 2016, ose 20 për qind të totalit të IHD-ve të marrë nga të gjitha ekonomitë në zhvillim.

Së dyti, institucionet politike dhe shoqërore të Kinës lejojnë që ajo të bëjë dhe të zbatojë vendimet më shpejt dhe në mënyrë më efikase se sa bota perëndimore. Ka kosto, siç është niveli i caktuar i sakrificës së lirisë personale, zhvendosja e detyruar e banorëve urbanë dhe ruralë, potenciali për korrupsion dhe, natyrisht, rreziku moral i sistemeve bankare dhe ndërmarrëse shtetërore. Sidoqoftë, fitimet në një nivel makro, të cilat ilustrohen nga arritjet e renditura më parë, duket se janë shumë më të mëdha se efikasiteti i ulët në mikro-nivelet (domethënë si shpërndahen burimet në nivel firmash, familjare dhe individuale). Ky efikasitet në nivelin makro është arsyeja pse Kina deri më tani ka gëzuar rritjen mesatare më të shpejtë ekonomike gjatë dekadave të fundit.

Së treti, në këtë epokë turbulence, bota, sidomos ajo në zhvillim, ka nevojë për thellimin e globalizimit, nxitje të kërkesës agregate të brendshme, burime të mobilizuara për t’u përgatitur për revolucionin e ri industrial dhe një valë ndërtimi të infrastrukturës. Kina po e vendos veten si një shembull në ndjekjen e këtyre qëllimeve, duke kërkuar gjithashtu përpjekje të koordinuara globalisht për t’i trajtuar së bashku këto sfida. Kjo është ndoshta hijeshia e vërtetë e të ashtuquajturit “modelit kinez”. Dhe kjo bukuri sjell përfitime shtesë, p.sh. eksportuesit e energjisë si Rusia dhe shtetet e Lindjes së Mesme kanë filluar pranimin e juanit kinez për çështje tregtie, ndërsa një numër në rritje i vendeve po përqafojnë iniciativën kineze Një Rrip Një Brez dhe si rrjedhojë investimet kineze në projektet e mëdha të infrastrukturës.

Në fund të fundit, së paku për tani, me udhëheqjen kineze që shfaqet në frontet ekonomike, teknologjike dhe sociale, na pëlqen ose jo, premtimi i zgjidhjeve kineze për sfidat e tanishme ekonomike globale duken realiste. Duke thënë këtë, ne nuk duhet të injorojmë shqetësimet për humbjet në efikasitetin e mikro-nivelit, si dhe sakrificat e mundshme të grupeve sociale të pafavorizuara dhe ato pakicë nën sistemin kinez, i cili thekson mirëqenien dhe përfitimet e kolektivit. Përveç kësaj, bota po pret gjithashtu të shohë se si ekonomia kineze do të bëjë një “ulje të butë” drejt një rrugë të zhvillimit të qëndrueshëm nga një flluskë e pashembullt e nxitur nga likuiditeti dhe pronat.

Sidoqoftë, përderisa nuk ndodh një “ulje e vështirë”, me madhësinë e saj të ekonomisë, rezervën e mjaftueshme të saj të huaj dhe suficitin e vazhdueshëm tregtar, dhe arritjet e saj të vazhdueshme dhe të pakrahasueshme në infrastrukturën vendase për të mbështetur përmirësimin e industrive të saj, ka ende shumë hapësirë politike, sociale dhe ekonomike dhe shumë mjete politike në duart e autoritetit kinez për të manipuluar. Është më mirë për botën që të mos e shohë Kinën të dështojë, sepse edhe nëse modeli kinez është i përshtatshëm vetëm për Kinën, një Kinë e begatë është një lehtësim ndaj vakumit aktual të udhëheqjes në ekonominë globale, ndërkohë që Shtetet e Bashkuara janë të zëna duke parë nga brenda vetës tyre./The Diplomat – Lexo.al/e.e