Mbi 20 mijë lëndë në gjykata janë parashkruar, dyshohet se shumë u harruan qëllimshëm

Mbi 20 mijë lëndë të profileve të ndryshme nuk kanë arritur asnjëherë të zgjidhen me drejtësi. Ato janë parashkruar pasi sistemi i drejtësisë nuk ka arritur t’i gjykojë duke mos i marrur në shqyrtim fare e lën dë të tjera kanë dështuar duke mos arritur kapjen e kryerësve të këtyre veprave

Në mesin e gjithë këtij grumbulli lëndësh të gjykuara apo të “harruara” është edhe ajo për ish-kreun e Kaçanikut, Xhabir Zharku, i cili pavarësisht që u gjet fajtor për veprat penale detyrim dhe armëmbajtje pa leje, jetoi i qetë në Suedi deri në ditën kur lënda e tij pushoi, raporton KTV.

Betim Musliu, nga Instituti i Kosovës për Drejtësi, thotë se nga monitorimi i procesit gjyqësor për korrupsion rezulton se rastet e profilit të larte amnistohen në forma të ndryshme legale.

Për Musliun, arsyet për parashkrimin e lëndëve, sidomos të atyre që prekin politikanët, janë tipike korruptive.

Shoqëria Civile thotë se përgjegjësia në rastin konkret të Xhabir Zharkut por edhe në rastet tjera, si të Leme Xhemës e të arratisurve të tjerë, është e gjithë zinxhirit që kap policinë e deri te gjyqësori.

Ata janë të mendimit se qëllimshëm bëhen shumë “fizkultura juridike” nga gjykatësit në mënyrë që t’i mundësohet ikjes së vuajtjes së dënimit për krimin e kryer.

Me ndryshimet që parashihen të bëhen në Kodin Penal të Kosovës parashihet edhe zgjatja e parashkrimit të ekzekutimit të dënimeve.

Kuota e parashkrimit të dënimit me burgim prej 3 vjetësh do të rritet nga 5 në 10 vjet, vepra penale e dënuar me 5 vjet nuk do të mund të parashkruhet pa u bërë trefishi i saj – 15 vjet. Kur dënimi është i përjetshëm, parashkrimi i ekzekutimit të tij mund të bëhet pas 30 vjetësh.

Kodi i ri Penal parasheh po ashtu edhe rritjen e kohës së parashkrimit për dënimet me burgim 1 vit që do të jetë 6 vjet, derisa dënimi me kusht prej 1 viti nuk do të mund të parashkruhet pa u bërë 4 vjet.
Të njëjtat kohë janë përcaktuar edhe për parashkrimin e ndjekjes penale.

Vogel: Liderët serbë t’i tregojnë popullit se Kosovën e kanë humbur para 20 vitesh

Hulumtuesi nga Qendra për Studime të Politikave Evropiane në Bruksel (CEPS), Toby Vogel, ka thënë se Samiti BE-Ballkan në Sofje, i projektuar si “Selaniku 2”, ishte shumë zhgënjyes, sepse në thelb nuk erdhi te riafrimimi i perspektivës për anëtarësimin e vendeve të Ballkanit në BE. Duke folur për çësjtjen e Kosovës ai tha se “udhëheqësit serbë përfundimisht duhet tu tregojnë qytetarëve serbë se Beogradi e ka humbur kontrollin mbi Kosovën 20 vjet më parë”

Vogel tha për Radion Evropa e Lirë se presidenti francez Emmanuel Macron “hodhi një kovë me ujë të ftohtë” në aspiratat evropiane të vendeve kandidate nga Ballkani, me deklaratën se BE-ja duhet së pari të kryejë reformat e brendshme para se të pranojë anëtarë të rinj.

Më tej Vogel theksoi se është zhgënjyese që shkaku i Kosovës në samit nuk mori pjesë kryeministri i Spanjës dhe se “e gjithë kjo tregon se BE-ja nuk ka rikonfirmuar fuqishëm angazhimin e tyre për zgjerimin në Ballkan”, përcjell Telegrafi.

Sipas tij, anëtarësimi në BE apo procesi i pranimit nuk është një mekanizëm për zgjidhjen e konflikteve dypalëshe.

Në pyetjen se në Beograd kanë frikë se kusht për anëtarësimin e Serbisë në BE është njohja formale e Kosovës, kurse cilido politikan në Serbi këtë vështirë se do të jetë në gjendje ta “gëlltisë” këtë pilulë të hidhur në një ardhme, Vogel mendon se është obligative që Serbia formalisht ta njeh Kosovën për tu anëtarësuar në BE.

Megjithatë, sipas tij, ajo duhet të pranojë një marrëveshje ligjërisht të detyrueshme brenda kornizës të së drejtës ndërkombëtare, që do t’i mundësojnë Serbisë dhe Kosovës de facto marrëdhënie shtetërore, diplomatike dhe të tjera.

“Kjo nuk do të ishte një njohje formale e pavarësisë së Kosovës nga Beogradi, por afër saj. Për shembull, dy Gjermanitë kishin marrëdhënie të ngjashëm me ato shtetërore, por pa njohje reciproke. Unë mendoj se këto çështje janë pak a shumë semantike”, tha ai.

“Udhëheqësit serbë përfundimisht duhet tu drejtohen qytetarëve serbë dhe t’ua thonë atë që ata tashmë e dinë. Dhe kjo është se Beogradi e ka humbur kontrollin mbi Kosovën 20 vjet më parë, kryesisht për shkak të dhunës së autoriteteve serbe , e cila shkaktoi rezistencën e shqiptarëve”, shtoi ai.

Ai tha se “pasi Serbia humbi kontrollin mbi Kosovën, ishte e pashmangshme që ajo shpalli pavarësinë dhjetë vjet më parë”.

Sipas tij, tani është koha për ta njohur këtë realitet. “Kur kjo të ndodhë, Serbia dhe Kosova do të mund t’i afrohen BE-së”, tha Vogel.

BE-ja ofron shumë mundësi, por Kosova s’ka kapacitete

Bashkimi Evropian po ofron mundësi të mëdha për zhvillimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor, në këtë mes edhe për Kosovën, por këto mundësi, sidomos në aspektin ekonomik duhet ditur të shfrytëzohen, thonë analistë nga fusha ekonomike

Gjatë kësaj jave në Sofje të Bullgarisë është mbajtur Samiti i Bashkimit Evropian për vendet e Ballkanit Perëndimor ku përmes një deklarate të përbashkët është konfirmuar përkushtimi dhe vendosmëria për të ardhmen evropiane të rajonit.

Ky samit ka nxjerrë si përfundim edhe përkushtimin për thellimin e bashkëpunimit në fusha të ndryshme, siç është edhe aspekti ekonomik.

Profesor Gazmend Qorraj, ligjërues i lëndës Ekonomia e Kosovës dhe Bashkimi Evropian në Fakultetin Ekonomik, thotë për Radion Evropa e Lirë që Kosova të përfitojë nga mjetet dhe mundësitë që ofron Bashkimi Evropian, duhet t’i ngrisë kapacitet e saj.

“Konsideroj që çdo samit i Bashkimit Evropian që mbahet për Ballkanin Perëndimor është i mirëseardhur sepse dërgon mesazhe që Bashkimi Evropian ka plane për Ballkanin Perëndimor. Aty ka premtime edhe për zhvillim, për investime në infrastrukturë e projekte të ndryshme, por një problem është sesa ne do të dimë t’i shfrytëzojmë ato mjete dhe ato mundësi që ofron Bashkimi Evropian”, thotë Qorraj.

Bashkimi Evropian përmes Marrëveshjes së Stabilizim Asocimit (MSA), thotë Qorraj, ka afruar mundësi për tregti të lirë, por Kosova sipas tij, duhet të analizojë se çfarë benefite ka pasur nga ato që deri më tani i ka ofruar BE-ja.

Ai thotë se Kosova nuk ka përfituar shumë nga MSA-ja dhe ky është një mesazh që duhet të punohet më shumë. “Kosova duhet t’i ngrisë kapacitete. Nëse nuk kemi bërë sa duhet deri më tani t’i ngritim kapacitet dhe të përftojmë nga Samiti i Bashkimit Evropian që u mbajt gjatë kësaj jave ne Sofje. Është një mesazh i rëndësishëm për të ardhmen për ato që ofrohen tash e tutje nga BE-ja”, thotë Qorraj.

Në kuadër të Samitit të Bashkimin Evropian për vendet e Ballkanit Perëndimor të mbajtur në Sofje, ishin organizuar forume të ndryshme ekonomike. Në forumin “Perspektiva e investimeve – Ballkani Perëndimor”, ishte pjesëmarrës edhe ministri i Zhvillimit Ekonomik në Qeverinë e Kosovës, Valdrin Lluka.

Sipas një njoftimi të kësaj ministrie, Lluka ka prezantuar mundësitë që Kosova ofron në sektorë të ndryshëm, me fokus në energji, miniera dhe teknologji informative.

Lluka ka vlerësuar se integrimi i një tregu të përbashkët energjetik, mbetet sfida kryesore në vend.

“Kosova, duke qenë në mes të vendeve të Ballkanit Perëndimor, ka luajtur rol kryesor në lidhjen në mes vendeve. Investimet në infrastrukturë rrugore, hekurudhore dhe tash në telekomunikacion që Kosova ka realizuar dhe është duke realizuar, e bëjnë rajonin më të ndërlidhur dhe më atraktiv për investime të huaja”, ka thënë Lluka.

Ndërkohë, profesor Gazmend Qorraj thotë se është një lajm i mirë kur premtohet për Ballkanin, por sipas tij, duhet ndarë në mënyrë individuale procesin.

“Të gjithë vendet e Ballkanit kanë liberalizmin e vizave, e Kosova është i vetmi vend në Ballkan që nuk e ka dhe kjo është pengesë kryesore për bizneset dhe të gjitha kategoritë tjera. Po ashtu, pengesë është aftësia e limituar konkurruese e bizneseve që e pamundëson qasjen më të mirë në tregjet evropiane”.

“Mesazhi im është qe në t’i shikojmë gjërat individualisht, jo të themi është një lajm i mirë për Ballkanin dhe ai vlen edhe për neve. Problemi është se aty përftojnë edhe në mënyrë individuale, pra nuk do të thotë që të gjithë përftojnë njëjtë. Përfitojnë ata të cilat kanë institucione më efikase dhe i qasen në mënyrë më serioze procesit”, thotë Qorraj.

Në Samitin në Sofje është mbajtur edhe Forumi Ekonomik Botërorë në të cilin takim Kosova është përfaqësuar nga zëvendëskryeministri, njëhërësh ministri i Punëve të Jashtme, Behgjet Pacolli. Ai kishte theksuar se bashkëpunimi rajonal në Ballkanin Perëndimor është çelës për shfrytëzimin e potencialit ekonomik të rajonit.

Megjithatë, sipas tij, mosmarrëveshjet bilaterale në nivel politik mbesin ende pengesë. Mekanizmat ndërkombëtarë e kanë parë bashkëpunimin rajonal si një domosdoshmëri, për stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.

Vazhdimisht Bashkimi Evropian i ka kërkuar vendeve të Ballkanit Perëndimor që të zhvillojnë projekte të përbashkëta, me standarde evropiane, në fushën e infrastrukturës rrugore, hekurudhore por edhe doganore, me qëllim të lehtësimit të qarkullimit të njerëzve dhe mallrave.

Pse fyejnë e shajnë Kadri Veseli e Xhavit Haliti

Së fundi, në parlamentin e Kosovës kanë shpërthyer debate të ashpra në mes deputetëve. Për dallim nga e kaluara, ku kryetari i Kuvendit, Kadri Veseli, ishte i vetmi që fyente e madje nuk hezitonte edhe të shante deputetët, një gjë të tillë tashmë po e bën edhe zëvendësi i tij nga radhët e PDK-së, Xhavit Haliti

Madje Haliti ka shkuar edhe më larg. Pas debatit të ashpër me fjalë fyese dhe sharje ditën e enjte me deputetin e LDK-së, Arben Gashi, në seancën e së premtes, Haliti ka tentuar ta sulmojë edhe fizikisht Gashin, ku me ndërhyrjen e deputetëve u evitua përleshja mes dy deputetëve.

Por cila është arsyeja që Veseli dhe Haliti po eskalojnë gjatë seancave parlamentare? Pse Veseli dhe Haliti po e degradojnë edhe më shumë tempullin e demokracisë në vendin tonë?

Lidhur me këtë, për gazetën “Bota sot”, ka folur analisti dhe njohësi i zhvillimeve politike, Haki Abazi. Sipas Abazit, prapa nervozes dhe eskalimit të Veselit dhe Halitit, fshihet ajo se të dy këta, së bashku me presidentin Thaçi, akuzohen rëndë për një sërë krimesh.

“Parlamenti i Kosovës është i mbushur me njerëz me të kaluar të dyshimtë. Njerëz që akuzohen për krime, vrasje, plagosje dhe për krim ekonomik, nxitje të krimeve dhe me nivel shumë të ulët të edukatës dhe kulturës. Fatkeqësi është që Veseli dhe Haliti janë njerëzit kryesor të personaliteteve publike që janë akuzuar se bashku me Presidentin”, thotë Abazi.

Ai më tej, tregon arsyen që Veseli dhe Haliti po shpërthejnë në nervozë kohëve të fundit.

“Këta po ashtu kanë udhëhequr bllokimin e proceseve gjyqësore duke qenë se janë po ashtu pjesë e strukturave që nëpërmjet përgjimeve të EULEX, janë njerëzit që kanë vendosur për njerëzit në gjykata, prokurori dhe këshill gjyqësor. Kjo si duket tani po i bën këta njerëz të ndjehen shumë nervoz ose të gjithë pushtetshëm dhe reagimet e tyre janë jo institucionale dhe ofenduese. Kjo praktikë është vendosur që një kohë dhe po vazhdon, por sigurisht që do ju vie fundi, sepse ka një limit se sa durohen këto forma të trajtimit të institucioneve dhe publikut”, shprehet për gazetën “Bota sot”, Haki Abazi.

Analisti Abazi, thekson se kjo praktikë jo profesionale është sjellë nga Shqipëria.

“Ajo që duhet thënë se këta individ kanë sjellë praktikat me jo profesionale dhe sjelljen e ligë nga Shqipëria, që do të thotë se nuk është se kritika është sjellë nga Shqipëria, por sjellja dhe denigrimi i institucioneve ka sjellur deri tek përplasja kur atyre duhet thënë në fytyrë se nuk ka Kosova dhe institucionet nuk janë pronë e tyre private”.

“Kjo ka bërë që debati gjithashtu të degradojë në pozicione ekstreme, ata duke përdorur gjuhë fyese, ndërsa pjesa tjetër duke tentuar që të përgjigjen dhe mbrojnë institucionet me gjuhen që ata e kuptojnë dhe nuk mendojnë që njerëzit po frikësohen nga arroganca e tyre”, përfundon Haki Abazi, analist dhe njohës i zhvillimeve politike.

Erdogani në Sarajevë premton investime multi-miliardëshe

Presidenti turk, Recep Tayyip Erdogan, i cili të dielën do t’i drejtohet përkrahësve të tij nga e mbarë Evropa në Sarajevë para zgjedhjeve të 24 qershorit, ka premtuar investim multi-miliardësh në autostradën kyçe që lidh Beogradin dhe Sarajevën

Erdogani arriti në kryeqytetin boshnjak në atë që zyrtarisht ishte përshkruar si vizitë pune, por ngjarja kryesore do të jetë fjalimi i tij para mijëra turqve që kanë arritur në Sarajevë nga vende të Evropës Perëndimore që kanë ndaluar tubimet politike në tokën e tyre, raporton Reuters.

Ministrat e Transportit të Bosnjës dhe Turqisë nënshkruan një dokument qëllimi për ndërtimin e autostradës që lidh dy kryeqytetet ballkanase, projekt ky që llogaritet se do të kushtojë 3 miliardë euro, por që deri më tani ka qenë i bllokuar nga serbët e Bosnjës, të cilët kundërshtojnë shtegun e rrugës.

Erdogani tha se pret që ministrat do të pajtohet për detajet teknike deri në verë, kur do të hapen tenderët për ndërtimin e seksioneve rrugore. Ai shtoi se një projekt i tillë i madh do të duhet të përfshijë kredi nga banka turke Exim, transmeton Koha.net.

Mijëra turq kanë ardhur nga Gjermania, Holanda dhe Austria por edhe nga Ballkani e Bosnja. Organizatorët thanë se presin që në tubim të vijnë deri në 15 mijë njerëz.

“Turqia është mëmëdheu ynë”, ka thënë Coskun Celiloglu, një student maqedonas me prejardhje turke. “Erdhëm në Sarajevë vetëm për një ditë për të përkrahur shpëtimtarin tonë Erdogan”.

Policia siguroi rrugët dhe mbushën sallën “Zetra Olympic”, ku përkrahësit e Erdoganit valëvitnin flamujt turq dhe boshnjakë.

“Nëse mijëra njerëz që vijnë nga vende të ndryshme të Evropës nuk mund të takojnë liderin e tyre që dëshirojnë ta dëgjojnë, kjo nuk do të ishte e drejtë për mua. Prandaj do t’i takojmë ata këtu”, tha Erdogani në një konferencë për media.

Një ditë para vizitës së tij, agjencia shtetërore turke e lajmeve “Anadolu” raportoi se ka informata nga agjencitë e inteligjencës për një tentim potencial për vrasjen e Erdoganit derisa ai do të qëndrojë në Ballkan.

I pyetur për këtë raport, Erdogani tha: “E dëgjova këtë lajm dhe në të vërtetë, për këtë arsye jam këtu”, duke shtuar se informata ka ardhur nga Agjencia Turke e Inteligjencës. “Kërcënime dhe operacione të tilla nuk mund të na zhvendosin neve nga kjo rrugë”.

Diaspora në Prizren: Mos na shihni vetëm si xhep por edhe si potencial intelektual

Konferenca katërditore “Diaspora Flet”, që po zhvillohet këto ditë në Kosovë, sot realizoi aktivitetin e saj të fundit, përbrenda të cilit u realizua udhëtim i shumë pjesëmarrësve profesionistë nga diaspora në tri komuna të Kosovës, atë të Mitrovicës, Prizrenit dhe Kamenicës

Në Komunën e Prizrenit, afro 20 pjesëmarrës të konferencës u pritën në takim nga kryetari i komunës Mytaher Haskuka dhe deputetja në Parlamentin e Kosovës nga Prizreni, Drita Millaku.

Sipas njoftimit për media, gjatë takimit diku 2 orësh, pjesëmarrësit nga diaspora dhe kryetari i Prizrenit shkëmbyen ide, projekte konkrete për fusha të ndryshme bashkëpunimi në mes tyre, por edhe shprehen shqetësimet e tyre në lidhje me procedurat burokratike që institucionet vënë para investuesve të jashtëm.

Përfaqësues nga diaspora kërkuan nga Haskuka që të punojë në drejtim të ofrimit të të drejtave për diasporën dhe t’u ofrojë atyre mundësi për të investuar ngase vendet ku jetojnë ka interesim për këtë.

Hilmi Gashi, që kryesoi grupin e diasporës, dhe është po ashtu anëtar i Task Forcës së Germin nga Zvicra tha se diaspora ka potencial për të kontribuuar dhe kjo është dëshmuar edhe gjatë katër ditëve të konferencës “Diaspora Flet”.

“Mos na shihni vetëm si xhep por edhe si potencial intelektual dhe na jepni të drejtën të votojmë e të bëhemi edhe kontribuues”, tha Gashi.

Kryetari Haskuka ndërkaq njoftoi përfaqësuesit e diasporës për projektet industriale dhe projekte tjera që Prizreni po punon të implementojë dhe ku ai sheh mundësi për bashkëpunim me diasporën.

“Në janar vitit të ardhshëm do të hapet edhe parku gjermano-kosovar për inovacion e ku ka 40 hektarë tokë e diku 40-50 ndërtesa që do të hynë në punë Prizrenit për zhvillimin ekonomik”, tregoi Haskuka në mes tjerash, duke përmendur se Prizreni ka nevojë për ekspertizën e diasporës.

Në këtë drejtim Mark Culaj, Inxhinier i Elektronikës, i cili është kthyer nga Italia në Kosovë, i ofrojë kryetarit ekspertizë falas për pesë projekte industriale.

Tutje, Skënder Perpepaj, biznesmen nga diaspora, i cili jeton në Mbretërinë e Bashkuar, theksoj rëndësinë e rolit të diasporës në hapjen e tregut në botë për produktet vendore. “Ne si diasporë jemi të gatshëm të kontribuojmë në projekte konkrete, veçanërisht në promovimin dhe hapjen e mundësive për produkte vendore në tregjet e vendeve ku ne jetojmë”, tha ai.

Gjatë diskutimit u bisedua po ashtu për projekte që lidhen me avancimin e pozitës së gruas në Prizren, shkollimin e të rinjve, binjakëzimin me qytete tjera në botë si dhe projekte për kategoritë e grupeve shoqërore të cenueshme si të moshuarit dhe personat me aftësi të kufizuar.

Përveç komunës së Prizrenit, në ditën e katërt të konferencës, grupe me përfaqësues të profesionistëve nga diaspora shqiptare, po takojnë edhe kryetarët e dy komunanve tjera të Kosovës, Qëndron Kastratin kryetarin e Kamenicës dhe Agim Bahtirin kryetarin e Mitrovicës.

Ndryshe, konferenca Diaspor Flet organizohet nga organizata jo-qeveritare GERMIN, në kuadër nismës për Dialogun e Strukturuar për të Drejtat e Diasporës.

Faveyrial: Gjuha shqipe ka një begati dhe shumëllojshmëri që e kalon mjaft gjuhën e Aristofanit

Gjithçka që ne mund të bëjmë, është të rrëmojmë vetë në sa më shumë histori të mundshme, duke ia lënë të tjerëve, më me fat, barrën që të plotësojnë nismën tone. Mund të sjellë habi, gjithashtu, fakti se, në vend që të kufizohemi në atë çka sot quhet Shqipëri, ne këtu kemi përfshirë historinë e Maqedonasve. Shkaku për këtë është se, sipas Strabonit, Maqedonasit dhe Shqiptarët e Epirit, përbënin një popull të vetëm. Në të vërtetë, Straboni i Sinopit, i cili duket se ka vizituar këto vende, thotë se:

“Shqiptarët dhe Maqedonasit flisnin të njëjtën gjuhë, kishin të njëjtat sjellje në zakonet e tyre, i prisnin flokët në të njëjtën mënyrë, dhe se ata kishin mjaft gjëra të tjera të përbashkëta, deri në atë masë, sa janë të shumtë ata që e kuptojnë Maqedoninë deri në Korkyrë (Korfuz)…”.

Sot Grekët thonë se janë e njëjta racë me Maqedonasit. Kryeministri i mbretit Gjergj arriti deri aty sa të pretendojë se: -”Greqia lidhet me Maqedoninë për nga njëjtësia e racës dhe e traditave historike”. (Qarkore e 10 tetorit 1885).Por, zotit Delijani a nuk i kujtohet Demosteni kur i cilëson Maqedonasit si barbarë, dhe Filipin e Tretë mbret të barbarëve? Aq më tepër është e vërtetë se, për sytë e Grekëve të lashtë, Maqedonasit ishin një racë e huaj. Sa iu përket Bullgaro-Sllavëve, ne do t’i përmendim shumë herë, dhe kjo fillimisht për të kujtuar rrethanat kur ata kanë zëvendësuar në Maqedoni dhe Myzi racën shqiptaro-romane, dhe më pas, mbrojtjen me të cilën ata kishin përfshirë, qoftë. Metropolin Ilir, qoftë popujt përkatës në të. Zanafilla galo-keltike e Perandorisë Otomane, në të cilën Shqipëria përbën sot tre krahina të mëdhe ose vilajete, do kishte nevojë për hollësi më të mëdha. Por, këtu, ne kemi arritur të përmbledhim veç një studim të gjatë të bërë më parë, dhe që ne mund ta shtypim diku tjetër. Gjykimi që ne kemi sjellë për Serbët, dhe në veçanti për të mirënjohurin Dushan, duket i ashpër.

Por, na u desh ta gjykojmë këtë të ashtuquajtur burrë të shquar, jo sipas rrëfimeve serbe, por, sipas veprave, sipas zakonit të tij, sipas mikpritësit të tij Kantakuzen, dhe, më së fundi, sipas raporteve të legatëve, që me sjelljen e tij i bënte të vinin nga Roma, dhe që ai i kthente, më pas, jo ndershmërisht. Dijetarët kanë pretenduar se, një e treta e gjuhës shqipe është me rrënjë latine, një e treta greke, dhe një e treta ilire. Por, në vend që të nxjerrim prej shqiptarëve fjalë të huazuara nga gjuhët latine dhe greke, a mos do të ishte më mirë ti shihnim ato të huazuara prej latinëve dhe grekëve nga gjuha pellazgjike, e cila kalon, në mënyrë të pakundërshtueshme, si gjuha e parë e ardhur në Itali dhe në Greqi, dhe të cilën shqiptarët e përcjellin natyrshëm si e vetmja gjuhë e ruajtur deri në ditët tona? Le të pranojmë se shqipja është e varfër, domethënë, ajo nuk është e kultivuar. Por, po t’i hiqnim gjuhëve më të kultivuara fjalët shkencore të huazuara nga të tjerat, si do të katandiseshin ato?

Çështja kthehet pra kështu: -Shqiptarët, a i kanë ata, po apo jo, fjalët për të cilat deri këtu kanë patur nevojë, -dhe gjuha e tyre a përshtatet, po apo jo, në formimin e fjalëve të nevojshme për lëvrimin e shkencave në Shqipëri? I nderuari z.Dozon, ish konsull i Francës në Janinë, dëshmia e të cilit ka një peshë të rëndësishme, dhe i cili, për mbledhjen e këngëve, gramatikën dhe fjalorin e tij, padyshim ka meritë të madhe për Shqipërinë, pohon se: –”në raportin fonetik gjuha shqipe ka një begati dhe shumëllojshmëri që e kalon mjaft gjuhën e Aristofanit”.

Si mundet që kleri grek të mos jetë i fajshëm, kur ka penguar, dhe ende pengon në ditët e sotme, lëvrimin e kësaj gjuhe kaq të bukur!

Grekët mburren se letërsia e tyre ka filluar me Homerin. Po Homeri vetë, nga cila shkollë greke ka dalë? Nga cilat shkolla është formuar? Përpara shkollave greke, pra, ka pasur shkolla pellazgjike, dhe një literaturë të madhe dhe të përkryer, e cila ka qënë themeli i letërsisë greke, ashtu si ndërtimet ciklopike kanë shërbyer si themel për ngrehinat e përkohëshme të ngritura prej Grekëve të lashtë. Cilado qoftë vlera e letërsisë greke, brezat pasardhës do t’i qortojnë padyshim të gjithë shqiptarët që e lëvrojnë atë duke shpërfillur letërsisë e vet, dhe të gjithë shqiptarët e pasur që themelojnë shkolla për grekët, në vend që t’i ngrenë ato për bashkatdhetarët e tyre. Në përurimin e Zhapionit (21 korrik1885), Zhapa i ri, foli për “ndjenja me të vërtetë humanitare” të themeluesit, xhaxhait të tij. Por, sa ka pasur ai ndjenja patriotike veç ndjenjave humanitare? Qysh atëhere, çfarë ka bërë Zhapa i Labovës (Përmet)? Ai, thjeshtë, ka dhënë më tepër një shembull të shëmtuar.

Padyshim që grekët e kanë duartrokitur. Por, Shqiptarëve të vërtetë a nuk u është dashur të rënkojnë prej kësaj? Mjerisht, Zhapa nuk është i vetmi. I mirënjohuri Kristaq Zografi ka bërë dhe shumë të tjera. Diçka e çuditshme kur ata, e të tjerë si ata, besojnë se nderohen, ndërkohë që mbulohen me një turp nga më të përçmuarit, pasi Shqipëria është vendi më i prapambetur i Europës nga pikëpamja arsimore, dhe ndoshta, e vetmja në botën e popujve jo barbarë, e cila nuk ka letërsinë e saj kombëtare.

“Historia e Shqipërisë”

Jean-Claude Faveyrial

Origjinali i punuar e botuar 1884-1889

Kina blenë Evropën

Për më shumë se një dekadë, liderët e korporatave dhe të politikës në Kinë, i janë drejtuar korporatave në të gjithë botën, me një sasi të palimituar të parave. Sipas një analize të agjencisë mediatike në SHBA, “Bloomberg“, Kina ka blerë aktive europiane që arrijnë të paktën 318 miliardë dollarë, në 10 vitet e fundit. Gjatë kësaj periudhe, Europa ka pasur 45% më shumë aktivitete të lidhura me Kinën se sa Shtetet e Bashkuara

Volumi dhe karakteristikat e këtyre investimeve, që variojnë nga infrastruktura e rëndësishme në Europën Lindore dhe Jugore e deri te kompanitë e teknologjisë së lartë në perëndim, kanë nxitur shqetësime në nivel të Bashkimit Europian. Liderë si kancelarja gjermane, Angela Merkel, dhe presidenti francez, Emmanuel Macron, kanë bërë thirrje për një strategji të përbashkët që të frenojnë përhapjen e shpejtë të Kinës në Europë, gjë që është përballur me kundërshti nga vendet periferike.

Sipas të dhënave mbi 678 marrëveshje korporative në 30 vende që prej vitit 2008, te të cilat kushtet financiare janë publikuar, kompanitë kineze, private dhe të mbështetura nga shteti, janë përfshirë në ujdi që arrijnë vlerën e 255 miliardë dollarëve në të gjithë kontinentin. Në këto marrëveshje, 360 kompani janë marrë në zotërim, përfshirë prodhuesin italian të gomave, “Pirelli“. Ndërkohë, entet kineze zotërojnë pjesërisht apo plotësisht të paktën 4 aeroporte, 6 porte detare dhe 13 ekipe profesioniste të futbollit. Megjithatë, të dhënat e disponueshme “fshehin” përmasën e vërtetë të ambicieve të Kinës në Europë.

Sipas “Bloomberg“, ekzistojnë 355 shkrirje, investime apo sipërmarrje të përbashkëta, kushtet e të cilave nuk janë shpalosur. Ndër këto është edhe blerja e aksioneve në vlerën e 9 miliardë dollarëve të “Daimler“, prodhuesin e “Mercedes-Benz“, nga kompania kineze, “Geely Holding“. Duke e ndarë në kategori, firmat kineze kanë zotërime kryesisht në: skuadra futbolli, aeroporte, porte detarë, nxjerrjen e naftës, energjinë e rinovueshme, centrale bërthamore dhe prona të paluajtshme. Blerjet janë më të dukshme në Britani, ku firmat kineze zotërojnë 7 ekipe futbolli dhe një numër të madh të pronave të paluajtshme në qendrën financiare të Londrës.

Ku është përqendruar paraja kineze

Viti më i rëndësishëm për arritjen e ujdive nga firmat kineze në Europë është 2016-a, ku Korporata Kombëtare e Kimikateve në Kinë, e njohur si “ChemChina“, lajmëroi se do të blejë prodhuesin zviceran të pesticideve, “Syngenta“, për 46.3 miliardë dollarë. Duke përjashtuar peshën e madhe që zë blerja e “Syngenta“, ekziston një trend rritës në vitet e fundit, në mbi 20 miliardë dollarë çdo vit, pas 2014-ës. Duke përfshirë vetëm marrëveshjet, kushtet financiare të të cilave janë publikuar, mesatarja është dukshëm më e ulët.

Më shumë se gjysma e totalit të investimeve është përqëndruar në 5 ekonomitë më të mëdha të Europës, ndërkohë që kinezët kanë marrë pjesë në marrëveshje prej 70 miliardë dollarë vetëm në Mbretërinë e Bashkuar. Megjithatë, janë vendet periferike ku Kina ka ndërmarrë disa nga investimet më strategjike, si blerja e portit të Pireut në Greqi. Ekziston një ndasi në vendet europiane mbi hapjen ndaj investimeve kineze. Gjermania, Franca dhe Italia kanë bërë thirrje për një mekanizëm të mbikëqyrjes së këtyre investimeve për të gjithë Bashkimin Europian, ndërsa Greqia, Portugalia dhe Qipro, kanë treguar qasje skeptike mbi këtë lëvizje, duke argumentuar se do të cënonte aftësinë e vendeve të tyre për të tërhequr kapitalin.

Në Shtetet e Bashkuara dhe Australi ekziston një mekanizëm i tillë, që shpjegon se pse Europa po “fiton” pjesën më të madhe të investimeve kineze. Edhe pse blerjet variojnë nga pronat tregtare në Londër, kompanitë e teknologjisë në Gjermani, si prodhuesi i robotëve, “Kuka AG“, e deri te prodhuesit skandinavë të makinave si “Volvo“, investimet kineze janë përqëndruar në disa industri kryesore.

Sipas “Bloomberg“, industritë ku përqendrimi është më i dukshëm janë: financat, energjia tradicionale, ndërtimi dhe ushqimi. “Fosun International“, mori pjesë në një nga marrëveshjet më të mëdha të privatizimeve në Portugali, duke blerë 80% të njësisë së sigurimeve të bankës së dytë më të madhe në vend, “Caixa Geral de Depositos“, në vitin 2014. Në 2013-ën, Korporata Kombëtare e Naftës në Kinë, bleu aksione në vlerën e 4 miliardë dollarëve në njësinë e Afrikës Lindore të gjigantit italian të energjisë, “Eni“. Konglomerati kinez, “HNA“, që zotëron edhe një pjesë të “Deutsche Bank“, pagoi 2.8 miliardë dollarë për ofruesin e shërbimit të mirëmbajtjes së aeroporteve, “Swissport International“. Një tjetër blerje që ndan qasjen kineze në kategori, është marrëveshja prej 1.2 miliardë dollarë e “Bright Food Group“ në vitin 2012, për kompaninë e drithërave në Britani, “Weetabix“.

Firmat kryesore janë të mbështetura nga shteti

Në total, më shumë se 670 ente kineze kanë investuar në Europë që prej vitit 2008. Prej tyre, më shumë se 100 janë kompani të mbështetura nga shteti, që në mënyrë kolektive kanë ndërmarrë transaksione prej të paktën 162 miliardë dollarë, apo 63% të vlerës totale të këtyre ujdive. Por, linja mes ndërmarrjeve shtetërore dhe private është më pak transparente në Kinë se sa në Europë. Grupi “Cosco“, që po sfidon dominimin e Europës në transportin detar të mallrave, përbëhet nga degë të tregtuara në publik të kompanisë shtetërore, “Ocean Shipping Group“. Kjo e fundit ka blerë aksione dhe operon në porte nga Bosfori e deri në Detin Baltik.

Tetë nga dhjetë blerësit më të mëdhenj janë kompani të mbështetura nga shteti. Ndër kompanitë shtetërore me prezencën më të madhe në blerjet në Europë janë: Korporata Kombëtare e Kimikateve e Kinës, Korporata e Investimeve e Kinës, Korporata e Aluminit dhe “Avic Capital“.

Kompanitë kineze kanë shprehur interes në shumë marrëveshje europiane që nuk janë lajmëruar ende në mënyrë zyrtare. Sipas të dhënave të Këshillit Europian mbi Marrëdhëniet e Jashtme (ECRF), këto përfshijnë; ndërtimin e reaktorëve bërthamorë në Rumani dhe Bullgari, blerjen e një terminali të konteinerëve në Kroaci, ndërtimin e një porti në Suedi, marrjen në zotërim të prodhuesit çek të makinave, “Skoda”, krijimin e një prodhuesi të naftës dhe gazit në Irlandë, një operator të energjisë elektrike në Gjermani, ofrimin e financimit për një urë në Kroaci si dhe një linjë hekurudhore mes Budapestit dhe Beogradit.

“Dy duar janë për një krye” – përplasja mes profesorëve në Fakultetin e Bujqësisë

Pushimi i lehonisë së profesoreshës në Fakultetin e Bujqësisë dhe Veterinarisë, Blerta Mehmeti, ka bërë që disa profesorë brenda këtij fakulteti të përplasen deri në kërcënime e ofendime mes tyre për mbajtjen e orëve të saj. Kësaj i kishte paraprirë një marrëveshje mes Blerta Mehmetit dhe profesorit Skender Muji, për mbajtjen e disa orëve të saj, pasi ajo e kishte kërkuar një gjë të tillë për shkak të ngarkesës së madhe

Në një ankesë të cilën e ka siguruar Gazeta Insajderi, profesori Skender Muji ka bërë ankesë në Këshillin Etik të Universitetit ndaj dy profesorëve të këtij fakulteti, Afrim Hamidi dhe Driton Sylejmani. Në këtë ankesë profesor Muji pretendon se ata e kanë kërcënuar, diskriminuar, fyer e njollosur.

Përmes ankesës, Muji ka treguar ngjarjen se si ka ardhur deri te kërcënimi ndaj tij. Sipas tij, krejt kjo nisi disa muaj pas dakordimit mes tij dhe Blerta Mehmetit për mbajtjen e orëve të saj, për të cilën gjë Muji thotë se ishte informuar edhe shefja e departamentit, Alltene Kryeziu dhe prodekani për mësim, Mentor Thaqi. Muji thotë se pas disa muajve të mbajtjes së orëve të Blertës, kjo e fundit i kishte telefonuar atij duke i thënë se ka marrë kërcënim prej profesorëve Afrim Hamidi dhe Driton Sylejmani.

“Më 24.04.2018 në mëngjes rreth orës 8:13 minuta më merr në telefon shumë e shqetësuar nga telefonatat e marrura nga profesorët e lartcekur. Sipas saj, nga të apostrofuarit është kërcënuar në lidhje me mbajtjen e orëve të mësimit në lëndën Mikrobiologji duke e akuzuar se ‘pse më ka lënë mua të vazhdoj me orët e mbetura edhe 4 cilke të ligjëratave’”, thuhet në ankesën e Skender Mujit drejtuar Këshillit Etik të Universitetit.

Pas kësaj, Muji e kërkon prodekanin për mësim, Mentor Thaqi, për t’ia rrëfyer rastin. E kishte kërkuar disa herë në zyrën e tij, por thotë të mos e ketë gjetur. Disa ditë më vonë ndodhi takimi. Megjithatë, takimi nuk kishte shkuar edhe aq mirë. Aty ishin paraqitur dy profesorët për të cilët Muji pretendon se e kanë kërcënuar Blerta Mehmetin përmes telefonit.

“Pas kryerjes së provimeve shkova edhe njëherë në dekanat dhe për fat të mirë e takova prodekanin për mësim prof. Mentor Thaqi, i tregova që e kisha kërkuar disa herë dhe fillova të shprehi indinjatën time me sjelljen e kolegëve të lartshënuar. Në bisedë e sipër, prof. Afrim Hamidi e hap derën e zyrës dhe me sheh se jam duke biseduar me prodekanin për mësim, Mentor Thaqi, e mbylli derën dhe u largua”, thuhet në ankesën e profesorit Muji.

Por, pak minuta më vonë, profesori Driton Sylejmani kishte hyrë në zyrën e prodekanit Thaqi duke e kërcënuar atë, pretendon Muji. “Papritmas, pas 2-3 minutave në zyrë hyn prof. Driton Sylejmani pa asnjë paralajmërim duke ndërhyrë në bisedën tonë në mënyrë arbitrare dhe me drejtohet me fjalët ‘Kush je ti?’, ‘Çka po don?’, ‘Kush po mendon se je këtu?’”, ka shtuar ai.

Driton Sylejmani është profesor i asocuar i Veterinarisë dhe bartës i lëndës Mikrobiologji, për të cilën ishin përplasur profesorët. Profesor Muji thotë t’ia ketë bërë me dije Dritonit se nuk është aty për të biseduar me të, por me prodekanin Mentor Thaqi. Sipas tij, biseda kishte vazhduar e tillë. Më pas Muji e lëshon zyrën. Pas daljes së korridor, Muji thotë ta ketë takuar prof. Afrim Hamidin, prej të cilit thotë se marrë fjalë fyese.

“Pasi prodekani për mësim nuk ndërhyri, e ndërpreva bisedën dhe u nisa të dal nga zyra dhe papritmas në paradhomë të zyrës e shohë prof. Afrim Hamidin duke pritur aty i cili filloi menjëherë me fjalë fyese jashtë çdo etike dhe respekti profesional dhe njerëzor”, ka shtuar Skender Muji.

Profesori Afrim Hamidi është profesor i rregullt i Mjekësisë Veterinare, dhe njëkohësisht mban pozitën e prodekanit në Fakultetin e Bujqësisë dhe Veterinarisë. Muji thotë se fjalosjen me Dritonin e kishte vazhduar edhe në korridor, i cili, sipas tij, i kishte thënë se të martën do ta shohë se kush e mban ligjëratën.

“Unë kërkova nga prodekani Mentor Thaqi që të ndërhyjë dhe ta rregulloj këtë çështje në mënyrë që mos të ndodh ndonjë e papritur apo skandal para studentëve dhe ta ruajmë imazhin e fakultetit”, ka shkruar Muji në ankesën drejtuar Këshillit të Etikës së Universitetit të Prishtinës.

“Dy duar janë për një krye”, u kishte thënë Muji profesorëve në korridor.

Gazeta Insajderi ka kërkuar sqarim nga prodekani për mësim, Mentor Thaqi, në zyrën e të cilit kishte ndodhur kjo përplasje, por ende nuk ka kthyer përgjigje. Gjithashtu, gazeta ka kërkuar përgjigje edhe nga dy profesorët e apostrofuar – Afrim Hamidi dhe Driton Sylejmani, por ende nuk kanë dhënë përgjigje në pyetjet e gazetës.

Në letrën e Mujit ishte përmendur edhe Shefja e Departamentit, Alltane Kryeziu se gjoja ajo ka qenë në dijeni të kësaj marrëveshjeje për orët, por këtë e ka mohuar ajo.

“Rasti për të cilin keni siguruar është e vërtetë që ka ndodhë në mes profesorëve në fjalë. Ndërsa sa i përket meje unë nuk kam qenë asnjëherë (aspak) e informuar rreth mbajtjes së orëve. Kështu që, nuk kisha dashur që të përfshihet emri im rreth kësaj ndodhie sepse nuk jam konsultuar fare nga askush”, ka thënë Kryeziu në një përgjigje për Insajderin.

“Mbajtja e orëve nuk është përgjegjësi e imja por është përgjegjësi e Menaxhmentit të Fakultetit, dhe për këtë arsye nuk më përket mua të merrem rreth angazhimit për orët e mbajtura të mësimit”, ka shtuar ajo.

Edhe Afrim Hamidi kishte ushtruar ankesë për kërcënim ndaj tij

Profesori Afrim Hamidi emri i të cilit ishte apostrofuar në ankesën e Skender Mujit, ishte ankuar me pretendime të ngjashme – për fyerje dhe kërcënim në vendim e punës nga Skender Muji.

Ankesa e tij ishte bërë më 27 prill dhe i ishte drejtuar rektorit të UP-së, Marjan Dema. Profesor Hamidi në ankesën të cilën e ka siguruar Gazeta Insajderi, pretendon se Skender Muji në gjendje të dehur kishte shkuar ta takojë atë për të biseduar rreth mbajtjes së orëve të Blerta Mehmetit.

“Skender Muji, i cili së pari në gjendje shumë të dehur dhe me tone të larta filloi të bërtas dhe akuzojë pa asnjë arsye dhe në kulmin e kësaj mua personalisht më ka fyer nënën dhe është kërcënuar se në ligjëratën e ardhshme nuk ka njëri që do ta ndalojë në mbajtjen e mësimit dhe është kërcënuar se kjo do të përfundojë me një kufomë duke iu drejtuar prof. Driton Sylejmanit”, thuhet në ankesën e profesor Hamidit.

Ai e ka akuzuar Mujin se marrëveshjen për mbajtjen e orëve e ka bërë në mënyrë interne. Madje thotë se Muji nuk ka as thirrje për ta ligjëruar atë lëndë.

“Kjo lëndë në këtë semestër ishte paraparë të mbahej nga kolegia znj. Blerta Mehmeti por ajo për arsye të kalimit në pushim të lehonisë kishte bërë një marrëveshje interne që kolegu z. Skender Muji të mbajë mësimin pa informuar dekanin dhe prodekanët përkatës”, thuhet në ankesën e Hamidit kundër Mujit.

Insajderi ka kontaktuar edhe me profesorin Skender Muji, për të marrë më shumë detaje rreth rastit. Por ai ka sugjeruar që të kontaktohet dekani i Fakultetit të Bujqësisë dhe Veterinarisë, Skender Kaçiu.

“Ju lutem kontaktoni dekanin e fakultetit, unë nuk kam asnjë koment, për të gjitha ju informon dekani Skender Kaçiu”, thuhet në përgjigjen e Mujit për Insajderin.

Kurse Kaçiu e ka konfirmuar rastin për Insajderin, duke thënë se janë tejkaluar këto probleme.

“Është e vërtetë se ka ndodh një fjalosjeje nё mes tё disa kolegёve tanë qё mё vonë ka prodhuar edhe disa reagime tё momentit nga tё dy anët (ankesa në Këshillin e Etikës tё UP). Unë i kam takuar të gjithë të apostrofuarit në këto ankesa dhe janë tejkaluar mosmarrëveshjet që kanë ekzistuar”, ka thënë dekani i fakultetit, Skender Kaçiu.

Ndërkaq, për Insajderin ka folur edhe Blerta Mehmeti, orët e të cilës u bënë shkak i përplasjes mes profesorëve. “Lidhur me rastin e lartpërmendur ne kemi arritur marrëveshje dhe çështja është zgjidhur”, ka thënë Mehmeti.

Meqë ankesa e Afrim Hamidit dhe e Skender Mujit ishin drejtuar në Rektorat, Insajderi ka kërkuar të dijë më shumë për këtë rast nga Rektorati për masat që janë ndërmarrë, por nuk kanë kthyer përgjigje.

Profesorët: Nuk është rasti i parë që Afrim Hamidi shkakton probleme

Në një ankesë të Departamentit të Bioteknologjisë dhe Zooteknikës në Fakultetin e Bujqësisë, të cilën e ka siguruar Gazeta Insajderi, thuhet se nuk është hera e parë që profesor Afrim Hamidi shkakton telashe të tilla.

“Pas njoftimit nga prof. Skender Muji rreth ndodhjes së këtij incidenti, më ç’rast anëtarët e Departamentit të indinjuar nga kjo ngjarje shprehim shqetësimin ndaj profesorëve të lartpërmendur, sidomos prof. Afrim Hamidi (prodekan FBV), meqenëse ky nuk është incidenti i parë që ai ka shkaktuar në raport edhe me profesorët tjerë”, thuhet ndër tjera në ankesën drejtuar Këshillit Etik të UP-së që mban nënshkrimin e tetë profesorëve të Departamentit.

“Ne jemi të sigurt se ka edhe profesorë dhe punëtorë të tjerë brenda Fakultetit që kanë pasur konflikte dhe mosmarrëveshje të njëjta me prof. Afrim Hamidin”. Kjo ankesë është dorëzuar më 16 maj të këtij viti./Insajderi.com

Evropa dhe turqit: Qytetërimi i Perandorisë Osmane

Bernard Lewis shkruan së rënia e Kostandinopojës nuk qe “fitore e barbarizmit, por më shumë e një qytetërimi tjetër dhe jo mediokër”. Artikulli është botuar në tetor të vitit 1953. Botohet në përkujtim të ndarjes së tij nga jeta më 19 maj, në moshën 101 vjeçare

Këtë vit turqit po festojnë përvjetorin e 500-të të pushtimit të tyre të Kostandinopojës. Sundimi turk në Europë filloi pothuajse një shekull më parë dhe u vendos fuqishëm në kohën që pushtimi i qytetit perandorak rrumbullakoi dominionet turke dhe e bëri Kostandinopojën edhe njëherë akoma kryeqytetin e një perandorie të madhe. Por përvjetori mund të shërbejë si një rast për disa reflektime lidhur me vendin e Perandorisë Osmane në historinë e Europës dhe të botës.

Për shumicën e europianëve, humbja e Kostandinopojës është një katastrofë e madhe historike, një humbje e kristianizmit e cila nuk është riparuar kurrë. Pavarësisht marrëdhënieve të tashme miqësore midis Turqisë dhe Perëndimit, ekziston akoma një rezervë mosbesimi dhe bile nganjëherë armiqësie, me rrënjë të thella në të kaluarën kristiane europiane. Për shumicën e europianoperëndimorëve të kënduar, fjalët “turk” dhe “Turqi” kanë asociacione komplekse emocionale, të ngjyrosur nga shekuj armiqësie; dhe për europianolindorët panorama tradicionale e pushtuesit turk është bërë pjesë e folklorit kombëtar. Ky imazh perëndimor i turqve ka mjaft burime. I pari nga këto është frika, e ngulitur në mendjen perëndimore gjatë periudhës së gjatë kur turqit po hynin në zemër të Europës dhe dukej se kërcënonin vetë ekzistencën e kristianizmit. Richard Knolles, kronisti elisabethian i turqve, shprehte ndjenjat e Europës kur fliste për turkun si “terrorin aktual të botës”. Edhe në Islandën e largët, njerëzit luteshin që të shpëtonin nga “dinakëria e Papës dhe terrori i turkut”. Që e fundit nuk qe frikë e kotë u tregua nga sulmi i piratëve turk në Islandë në vitin 1627, kur disa qindra të burgosur u dërguan në Algjer.

Kjo ndjenjë frikë u shtua nga armiqësia fetare midis kristianizmit dhe islamit, që i përket pushtimeve të para arabo – myslimane, të cilat kishin hequr provincat kristiane të Sirisë, Egjiptit, Afrikës Veriore dhe Spanjës nga Perëndimi dhe i kishin inkorporuar ato në botën islamike. Përplasja u rinovua nga kundërsulmi kristian në Mesdheun Perëndimor e kryqëzatat dhe sërish nga ofensiva e re myslimane e ndërmarrë ndaj Europës prej turqve osmanë. Edhe shekullarizimi i Europës nga Rilindja kohë më vonë nuk e pakëson seriozisht këtë armiqësi ndaj islamit. Por urrejtja fetare zakonisht jeton më shumë se besimi fetar. Udhëtarët perëndimorë në Turqi, të cilët qenë burimi më i madh i informacionit për botën perëndimore, me pak përjashtime i përforcuan këto paragjykime. Shumicës prej tyre i mungonte perceptueshmëria dhe imagjinata për të kuptuar se cilësitë e mira familjare që ata vlerësonin në shtëpi mungonin në Turqi, atje qenë të pranishme ato të një lloji të ndryshëm. Ata nuk kuptonin se ky qe një qytetërim tjetër, me etikën e tij dhe standardet dhe vlerat e tij. Në kohëra më të vonshme, armiqësia perëndimore ndaj turkut u zgjat nga entuziazmi i filohelenëve të cilët në admirimin e tyre të drejtë për Greqinë i bënë më pak se drejtësi turkut, duke parë tek ai vetëm shkatërruesin brutal të lirive të Hellas-it dhe duke harruar fjalët e famshme të dinjitarit bizantin Lucas Notaras: “Është më mirë të shikosh në qytet pushtetin e çallmës turke sesa atë të rasos latine”.

Në kohën tonë, është shtuar një burim tjetër keqinformimi. Qysh nga përhapja e nacionalizmit në Ballkan dhe në Lindjen e Afërt, më shumë një duzinë shtetesh janë krijuar nga gërmadhat e Perandorisë Osmane, secili me legjendat e veta kombëtare të çlirimit dhe llojin e tij të historiografisë kombëtare. Si shumica e popujve të çliruar, shtetet ballkanike dhe me pas ato arabe tentuan që t’ia vishnin të gjithë defektet dhe mangësitë e shoqërive të tyre sundimit të keq të mjeshtërave të rënë perandorakë. Më të artikuluar në termat perëndimore sesa turqit, aya ia kanë arritur që të bindin shumicën e vëzhguesve perëndimorë për të vërtetën e versionit të tyre të historisë.

Mund të jetë shpresuar që rigjallërimi i të mësuarit në Europë dhe rritja e historisë shkencore do të kishin sjellë më shumë pikëpamje të paanshme dhe një qëndrim më pak paragjykues. Por në fakt nuk ka qenë kështu. Paragjykimi, si shpesh, është gllabëruar nga injoranca. Megjithëse është gjerësisht e pranuar se njeriu nuk e shkruan historinë franceze pa ndonjë referim në burimet franceze, europianoperëndimorët vazhdojnë që të shkruajnë historinë turke – të riemëruar Çështja Lindore – pa asnjë referencë në atë çka vetë turqit kanë për të thënë lidhur me të. Por burimet turke ekzistojnë në sasi të mëdha – histori, kronika, dokumenta arkivore me miliona, shumica e të cilave janë botuar. Nuk ka më asnjë nevojë për t’i shikuar turqit vetëm nëpërmjet syve të rivalëve dhe armiqve të tyre.

Ky qëndrim negativ ndaj turqve, megjithëse predominues, nuk është i vetmi. Ekziston gjithashtu edhe ajo që dikush mund ta quajë një legjendë pozitive të turkut në Europë – dhe këtu nuk po flas për konsideratat politike dhe ushtarake që herëpasëhere i shtyjnë liderët europianë të darkojnë me turkun, megjithëse me lugë të gjatë. Perëndimi ka një legjendë romantike apo heroike të turkut, e cila sërish ka origjina të ndryshme. Nganjëherë ajo ka qenë doktrina perëndimore e “të egrit fisnik” – me turkun që luan gjithmonë këtë rol. Nganjëherë turku, ashtu si popujt e tjerë ekzotikë, është përdorur si një mjet për koment social në Perëndim; nganjëherë, gjithashtu, është një mjet kundërshtie antikristian apo më specifikisht antikatolik, njëlloj sikur polemistët protestantë të shekullit të XVI-të krahasuan tolerancën turke me represionin katolik. Nganjëherë, një apo tjetër grup kombëtar apo social në Perëndim përjetoi apo imagjinoi një ndjenjë afiniteti me turqit. I tillë për shembull që miti panturanian i avancuar nga disa intelektualë hungarezë, të cilët kërkuan një aleancë hungaro – turke kundër kërcënimit të përbashkët të pansllavizmit. I tillë qe gjithashtu qëndrimi i disa elementëve midis klasave sunduese angleze, të cilët shikonin tek myslimani osman një xhentëlmen prej kishte të vendosur dhe tek kristiani osman një jokonformist rebel. Në përgjithësi, ekzistojnë dy prototipe turku në legjendën perëndimore, njëri i shprehur me fjalën “i urryer”, tjetri me fjalën “xhentëlmen”. Të dy kanë të bëjnë pak me Turqinë e vërtetë. Në atë çka vijon, unë propozoj që të shqyrtoj disa prej akuzave specifike të ngritura kundër turqve ose më mirë disa prej defekteve të supozuara të tyre, ekzistenca e të cilave në heshtje pranohet si aksiomatike, dhe për të parë sesa larg janë ato të justifikuara nga një shqyrtim i paanshëm i dëshmive.

Një supozim i rëndomtë është se turku qe një barbar brutal pa kulturë. Por turqit osmanë kanë një letërsi të pasur, që shkon prapa në shekullin e XIII-të në Turqi dhe akoma me herët midis popujve turq lindorë të Azisë Qendrore. Ndoshta jo në nivelin e letërsive të mëparshme myslimane në arabisht dhe persisht, ka akoma shumë nga ajo që është shumë më tepër se vlerë lokale, veçanërisht në traditën e madhe të shkrimit historik. Historiografia osmane nuk konsiston thjesht në anale, por në histori të vërtetë, nganjëherë duke arritur bile një cilësi epike. Kjo letërsi është pak e njohur në Perëndim, por ky vështirë se është faji i turqve. Më lehtësisht të sigurueshme për vizitorët e huaj janë lavditë e artit dhe arkitekturës osmane – xhamitë e mrekullueshme që akoma hijeshojnë Turqinë dhe shtetet pasuese; miniaturat, punët metalike dhe produktet e arteve industriale dhe dekorative. Jo më pak e rëndësishme nga këto është arti karakteristik i kaligrafist, shpesh i nënvlerësuar apo i keqkuptuar nga vëzhguesit perëndimorë, por në gjendje të arrijë një nivel të lartë vetëshprehjeje artistike. Kultura turke, sic do të shpresonte njeriu, është kryesisht islamike dhe osmani i arsimuar ishte familjar me klasikët arabë dhe persë siç qenë bashkëkohësit e tij perëndimorë me ato të Greqisë dhe Romës.

Megjithatë, një interes në qytetërimin perëndimor, megjithëse shumë i kufizuar, nuk mungoi tërësisht. Mehmet Pushtuesi kishte një njohje të greqishtes dhe një bibliotekë me libra grekë. Enturazhi i tij përfshinte humanistin italian Ciriaco Pizzocolli of Ancona dhe humanistin grek Critoboulos. Ky i fundit – i cili ishte biografi i Mehmetit – përmend interesin e tij në gërmadhat dhe reliket greke, dhe kur përshkruan mrekullimin e Mehmedit në Partenon, arrin t’i dhurojë atij titullin e “filohelenit”. Pas marrjes së Kostandinopojës, Mehmedi duhet ta mbante premtimin e bërë trupave të tij për t’u dhuruar tri ditë të lira në qytetin e pushtuar, por shkrimtarët grekë dhe perëndimorë konfirmojnë se ditën e katërt ai mori masa për të mbrojtur dorëshkrime, ndërtesa dhe relike. Disa studiues thonë se pushtimi turk i Kostandinopojës qe më pak shkatërrimtar se ai i kryqëzatave perëndimore në vitin 1204.

Një fjalë e përdorur shpesh për të përshkruar Perandorinë Osmane është “copë copë” dhe ekziston një përshtypje e përgjithshme se qeveria osmane qe gjithmonë e paaftë, e korruptuar dhe e mefshtë. Megjithatë, dokumenta të panumërta në arkivat e Stambollit tregojnë se deri në shekullin e XVI-të perandoria qeverisej nga një strukturë burokratike e përpunuar, jashtëzakonisht e kujdesshme në detyrën e saj të administrimit të një perandorie të madhe. Vetëm një seri regjistrash, në mbi 1000 vëllime, përmban një regjistrim për qytete, fshatra, popullsi dhe të ardhura për të gjithë Perandorinë nga Budapesti nga Bagdad. 50000 e më shumë regjistra të lidhura dhe miliona letra, ende të ruajtura në arkivat turke, tregojnë se cilatdo që mund të kenë qenë defektet e administratës osmane, ajo që në periudhat e fillimit dhe të mesme aspak “copë copë”.

Kundër akuzës së shkatërrueshmërisë që shpesh bëhet kundër sundimit turk, mund të përmendet e njëjta dëshmi. Regjistrat tregojnë një rritje në popullsi dhe në begati në shumicën e zonave pas pushtimit, të cilën udhëtarët – aspak dëshmitarë miqësorë – e konfirmojnë. Në territoret arabe, sundimi osman solli paqe e siguri pas tmerrit të rëndë të sundimit të vonshëm mamluk. Edhe në Ballkan, qeveria osmane solli unitet e siguri në vend të konflikteve dhe kaosit të mëparshëm. Në luftërat e pushtimit, një pjesë e madhe e aristokracisë latifondiste u shkatërrua dhe pasuritë e tyre të pazot u inkorporuan në sistemin feudal osman dhe ju dhuruan ushtarëve osmanë. Nën rendin osman, mbajtësi i këtyre pronave preokupohej vetëm me të ardhurat dhe nuk kishte të drejta sinjorie. Për pasojë, fshatarët gëzonin liri shumë më të madhe në fermat e tyre sesa më parë, ndërsa veprimi i ligjit osman e parandalonte njëherazi copëzimin e përqëndrimin e pronësisë mbi tokën. Kjo siguri dhe begati, e dhënë një bujqësie fshatare nga një qeveri e cila kisha trashëguar besnikërinë vjetër të detyruar nga popujt ballkanikë ndaj fronit perandorak bizantin, bëri shumë për t’i pajtuar ata me defektet e tjera të sundimit osman dhe shpjegojnë në një masë të madhe qetësinë e gjatë që mbretëroi në Ballkan deri në futjen shpërthyese të ideve nacionaliste nga Perëndimi. Edhe Kostandinopojës, pushtimi osman i solli një begati të re, teksa qyteti u transformua nga një fosil në kryeqytetin e lulëzuar të një perandorie të madhe.

Një tjetër akuzë është ajo e tiranisë. Sigurisht që Sulltani nuk ishte demokrat, por, në fund të fundit, demokracia siç e njohim dhe e praktikojnë ne atë ka lulëzuar vetëm në pak vende dhe në shumicën prej tyre është e vonshme dhe e parakohshme. Sulltani nuk qe një despot i vërtetë, por gardiani suprem i Ligjit të Shenjtë të dhënë nga Zoti të islamit, ndaj të cilit vetë ai ishte subjekt. Është e vërtetë se Ligji i Shenjtë i jepte atij një pushtet pothuajse despotik dhe se kjo nuk siguronte për zbatimin kundër tij, por, në analizë të fundit, Ligji i Shenjtë mbeti baza e strukturës sociale dhe politike të Perandorisë dhe vëzhgohej nga sulltanët, sovraniteti i të cilëve pranohej dhe respektohej nga njerëzit, myslimanë dhe kristianë qofshin, si i drejtë dhe i pashmangshëm.

Dy cilësi të tjera që u janë atribuuar turqve janë fanatizmi dhe jotoleranca. Turqit osmanë në të vërtetë qenë myslimanë fanatikë, të përkushtuar ndaj ruajtjes dhe zgjerimit të shtetit islamik. Por toleranca është një cështje relative. Sipas parimeve të deklaruara nga demokracitë moderne, tolerancë nënkupton mungesë diskriminimi. Në këtë kuptim, osmanët nuk qenë tolerantë, përderisa jomyslimanët nuk qenë të njëjtët civilë dhe socialë si ndjekësit e besimit fetar dominues, por qenë subjekt i një numri pabarazishë ligjore. Por kjo lloj tolerance është e re dhe e pasigurtë, bile edhe në Europë, dhe nuk është më vend që të shikohet për të në Perandorinë e vjetër Osmane. Nëqoftëse e përkufizojmë tolerancën si mungesën, jo të diskriminimit, por të persekutimit, atëhere kurrikulumi osman deri në fundin e shekullit të XIX-të është i shkëlqyer. Preferenca e mirënjohur e grekëve të shekullit të XV-të për sundimin turk në vend të atij frank nuk qe pa arsye. Konfrontimi i kristianizmit dhe i islamit nganjëherë është krahasuar me Luftën e Ftohtë aktuale. Krahasimi është i vlefshëm në shumë pika, por duhet të kujtojmë në bërjen e tij se lëvizja kryesore e refugjatëve në shekujt e XV-të dhe XVI-të qe nga Europa në Turqi dhe jo anasjelltas. Kur sundimi osman në Ballkan mori fund, popujt ballkanikë e rimorën ekzistencën e tyre kombëtare, me besimet fetare, gjuhët dhe kulturat kombëtare të tyre të paprekura. Nuk ka asnjë mysliman sot në Spanjë apo Siçili dhe asnjë folës të arabishtes.

Një shembull i mirë i mënyrës me të cilën udhëtarët dhe diplomatët europianë i keqkuptuan dhe i keqinterpretuan institucionet osmane na jepet nga fjala “raja”. Sipas pjesës më të madhe të udhëtarëve europianë, pasuar nga pjesa më e madhe e historianëve, fjala raja nënkupton bagëti dhe ajo u aplikohej subjekteve kristiane të Portës, qëndrimi grabitqar i së cilës ndaj tyre shprehet tek termi. Në fakt, e folmja osmane deri në mesin e shekullit të XVIII-të e përdorte termin për popullsinë fshatare të Perandorisë, pavarësisht besimit fetar. Kështu, fshatarët myslimanë qenë raja dhe banorët e zonave kristiane nuk qenë të tillë. Vetë fjala vjen nga një rrënjë arabishte, që do të thotë të përtypësh, dhe do të ishte mirë të përkthehej si kope, duke shprehur idenë e mirënjohur baritore të qeverisë, e cila është e rëndomtë në kristianizëm dhe në islam. Ky është një koment kurioz lidhur me modelin e influencës perëndimore ndaj Turqisë, që nga mesi i shekullit të XVIII-të keqinterpretimi perëndimor i termit u kaloi vetë turqve, të cilët filluan ta përdorin dhe nganjëherë edhe ta zbatojnë atë në kuptimin dikur të gabuar perëndimor.

Me rënien e Perandorisë Osmane, disa akuza tradicionale kundër turqve pjesërisht u bënë të justifikuara. Kultura osmane ra në një përsëritje dhe imitim të thjeshtë të modeleve të mëparshëm. Administrata osmane vazhdoi të jetojë deri kur Perandoria vërtet u bë “copë copë”. Dobësia në rritje përballë pushtimit të huaj dhe rebelimit të brendshëm shpesh çuan në shtypje, brutalitet dhe tirani. Dyshimi, urrejtja, frika dhe nganjëherë, mund të shtojmë ne, shembulli i jotolerancës perëndimore e transformuan qëndrimin turk ndaj popujve të nënshtruar.

Por kur e gjitha kjo është thënë dhe bërë, do të argumentohej, turqit janë në mjedis të huaj dhe armiqësor në Europë. Deri shumë vonë ky përshkrim ishte i merituar në mënyrë të pamohueshme, por problemi nuk duhet ekzagjeruar. Nuk qenë barbarët nga stepat e Azisë Qendrore ata që pushtuan Europën juglindore, por një popull mysliman i qytetëruar, dhe islami, pavarësisht konfliktit të tij të gjatë me kristianizmin, ka shumë gjëra të përbashkëta me të. Të ndajnë trashëgiminë herreje të profecisë, zbulimit, monoteizmit etik dhe ligjit hyjnor. Të dy ndanin trashëgiminë heleniste, së cilës islami i ruajti filozofinë dhe shkencën, ndërsa Perëndimi i ruajti letërsinë dhe artin. Islami është shumë më tepër i ngjashëm me Europën në traditat kulturore të tij sesa Orienti i vërtetë, në Indi dhe në Kinë. Por turqit qenë familjarë në një kuptim më të afërt dhe më material. Ata kanë qenë në Anadoll qysh nga shekulli i X-të, duke absorbuar racat e vjetra të gadishullit; në Europë qysh nga shekulli i XIV-të. Në kohën që pushtuan Kostandinopojën, ata qenë përshtatur shumë mirë në Ballkan, përzier me gjakun grek, sllav dhe shqiptar. Meshkuj kristianë nga lindja qenë të rëndësishëm në oborr dhe në ushtri – trupat e jeniçerëve konsistonin ekskluzivisht në të tillë. Mehmet Pushtuesi ishte komod në greqisht dhe në Greqi. Në shumë kuptime, turqit qenë më pak të huaj në Kostandinopojë sesa qenë kristianët perëndimorë.

Sigurisht që humbja e Kostandinopojës qe një humbje për kristianizmin dhe Europën, megjithëse ndoshta jo dhe aq totale sa ishte frika dikur. Nuk është pa domethënie që turqit sot po festojnë përvjetorin e 500-të të fitores së tyre të madhe me kalendarin gregorian dhe jo me atë mysliman. Ajo nuk qe një fitore e barbarizmit, por më shumë i një qytetërimi tjetër dhe jo mediokër. Katër minaret e holla e të gjata që turqit i shtuan Kishës së Shën Sofisë, për kristianin, mund të jenë një përdhosje, por nuk janë shkatërrim.

/Bernard Lewis lindi në vitin 1916 në Stoke Newington të Londrës. Ai është historian orientalist dhe komentator politik. Aktualisht është Cleveland E. Dodge Professor Emeritus i Studimeve të Lindjes së Afërt në Princeton University. Më parë ka dhënë mësim në London School of Oriental and African Studies dhe në University of London. Është i specializuar në historinë e Islamit dhe në ndërveprimin midis islamit e perëndimit dhe është veçanërisht i famshëm në qarqet akademike për veprat e tij lidhur me historinë e Perandorisë Osmane.

Përgatiti: ARMIN TIRANA / Bota.al