Filmi i parë për Ilirët, bashkëpunim mes Kroacisë, Sllovenisë, Italisë dhe Kosovës

Edhe një film do të mund ta shohim gjatë vitit të ardhshëm në ekranet e mëdha të kinemave shqiptare. Kështu së paku ka bërë të ditur Fatmir Spahiu, i njohur më mirë si “Oki” i serialit “Kafeneja Jonë”

Ai përmes një mesazhi në llogarinë personale në Facebook ka treguar se produksioni “Buka” do të jetë pjesë e projektit filmik të titulluar “Illyricvm”.

Në një prononcim për Telegrafin, 37-vjeçari ka pohuar se “producentja e filmit është zonja Ankica Tilic, një emër i madh i kinematografisë evropiane kurse regjisor dhe skenarist është Simon Bogojevic Narath”.

Spahiu më tutje ka falënderuar Qendrën Kinematografike të Kosovës për votimin e projektit, i cili do të jetë koproduksion në mes të Kroacisë, Sllovenisë, Italisë dhe Kosovës.

Fatmiri gjithashtu ka shprehur dëshirën që këtij projekti t’i bashkëngjitet edhe shteti shqiptar pasi që bëhet fjalë për një film për paraardhësit tonë. Ndryshe, kasta e aktorëve do të përzgjidhet shumë shpejt pasi që të definohen të gjitha detajet rreth filmit.

Teki Dervishi, unik dhe i papërsëritshëm në letërsinë dhe publicistikën shqiptare

Është viti i shtatë, që kur Kosovës i mungon intelektuali dhe publicisti i saj, më i shquar Teki Dervishi. Ndonëse, mungon fizikisht, jeta dhe vepra e tij ngritet në piedestalin më të lartë nga ata që e njohën dhe e lexuan. Tashmë, letrave shqipe u mungon një dramaturg i mirëfilltë, kurse gazetarisë një gazetar i guximshëm që nuk i trembej syri nga askush. Shtatë vite pas shkuarjes në amshim, miqtë e afërt, ata që e njohën dhe ishin bashkudhëtar të jetës dhe veprës së publicistit Teki Dervishi, ende e kanë të freskët kujtimin për të

Publicisti, poeti, dramaturgu, romansieri, kritiku teatror, intelektuali më i madh shqiptar Teki Dervishi, ka lënë gjurmë të thella në krijimtarinë letrare shqiptare dhe ai cilësohet si prijës i modernitetit të letrave shqipe. Njëherësh, ai ishte edhe drejtor i gazetës kombëtare “Bota sot”, duke qenë kështu përherë në shërbim të së vërtetës dhe në koherencë me ngjarjet që e përcollën vendin.
Shtatë vite pas shkuarjes në amshim, miqtë e afërt, ata që e njohën dhe ishin bashkudhëtar të jetës dhe veprës së publicistit Teki Dervishi, ende e kanë të freskët kujtimin për të.

Publicisti Skender Zogaj, thotë për “Bota sot” se Teki Dervishi, ishte dhe mbetet njëra nga penat më të mprehta dhe më të suksesshme në letërsinë e re moderne, dramaturgjinë dhe gazetarinë shqipe.

Zogaj: Teki Dervishi tërë jetën ka qëndruar si gjeneral

Ai, po ashtu thotë se ka pasur fatin që Teki Dervishin ta njoh nga afër. “Menjëherë pas kthimit të tij nga burgu famëkeq i Goli Otokut, kur përkundër pushtetit që e kishte shpallur armik, një burrë i madh i arsimit dhe atdhetarisë, drejtori Avdyl Kelmendi, guxoi që Tekiut t’ia ofronte ditarin e mësuesit në shkollën fillore “Mustafa Bakija” në katundin Carrallukë. Tekiu ishte një njeri me vlera të veçanta kulturore e arsimore dhe, në kushte e rrethana tepër të vështira, si mësues ishte i ngjashëm me Migjenin dhe u ndesh fuqishëm me mjerimin e kohës. La në Carrallukë shembullin e pishtarit të dritës. Edhe më fuqiplotë Tekiu qëndroi në letërsi e në publicistikë, si poet, dramaturg, romansier, kritik teatror, publicist dhe mbi të gjitha një zë kryengritës që me urtësi e dituri iu kundërvu ligësive të shumta të shoqërisë shqiptare”, thotë Zogaj.

Sipas tij, Tekiu ishte një lule-diell i Kosovës, sepse e kishte të padyshimtë se besimin se Kosova do të ishte fitimtarja, se ardhmëria e saj ishte e ndritshme, mirëpo kishte shumë vërejtje në injorancën shqiptare që ishte njësoj e rrezikshme si okupimi serb.

“Në artin e Tekiut kemi akuzën e thellë ndaj injorancës dhe urrejtjen ndaj pseudo intelektualeve që për interesa personale bëheshin lecka të pushtetit. Si i këtillë Tekiu ka lënë zbrazëti të madhe, sepse shkoi herët dhe kur më së shumti i duhej Kosovës, mirëpo sido që të jetë Teki Dervishi tërë jetën ka qëndruar si gjeneral dhe i tillë ka shkuar në amshim, Teki Dervishi është jo vetëm një nga shkrimtarët më permanent të kohës, por ai njëkohësisht është edhe një të them figurativisht, amzë intelektuale, një mendje që ka gjeneruar ide letrare dhe përmes tyre ka imponuar një perceptim ndryshe të realitetit. Të menduarit ndryshe dhe ekspektimi ndryshe i realitetit ka bërë që të jetë vendimtar në thyerjen e klisheve ideologjikë që kane sunduar jo vetëm në politikë, por edhe në kulturë dhe në të gjitha sferat e jetës shoqërore. Mendimi i tij heretik paraqiste një rrezik permanent për standardet ideologjike të politikës dhe të artit, të cilat ishin nën mbajtjen e mekanizmave shtetërorë. Teki Dervishi, është i vetmi disident që ka arritur të profilizohet në rrethana deprimuese dhe jashtë stereotipave klasore. Të cilat e shquanin “disidencën” tonë politike, e cila ishte vetëm një version komplementar i mendimit zyrtar”, shprehet Zogaj.

Ndërsa, Don Lush Gjergji, përfaqësuesi Ipeshkisë së Kosovës, është një nga personat që njohu për së afërmi shkrimtarin dhe artistin e madh Teki Dervishi.

Don Lush Gjergji: Teki Dervishi, la gjurmë pashlyeshme në kulturën dhe qytetërimin tonë

Ai për gazetën “Bota sot”, thotë se, Teki Dervishi, ka lënë gjurmë të pashlyeshme në kulturën dhe qytetërimin shqiptar duke dhënë vizione dhe vegime të qarta se kush kemi qenë, kush jemi dhe kush duhet dhe mund të jemi. “Teki Dervishi ishte një mik, një shok e mbi të gjitha një krijues i mirëfilltë i kulturës dhe qytetërimit tonë Iliro-Arbroro-Shqiptar, ndërroi jetë dhe shpejt shkoi në amshim, por la gjurmë të pashlyeshme në kulturën dhe qytetërimin tonë, sepse në jetën dhe veprën e tij, si në aspektin njerëzor e aq më tepër në aspektin kulturor dhe letrar na begatoi dhe na pasuroi duke na dhënë vizione dhe vegime të qarta, se kush kemi qenë, kush jemi dhe kush duhet dhe mund të jemi”, thotë Don Lush Gjergji.

Sipas tij, Teki Dervishi meriton falënderime të mëdha për shërbimin që ia bëri popullit në aspektin kulturor e publicistik. “Në këtë përvjetor e kujtoj me nderime dhe falënderime të thella, për jetën dhe veprën e tij, për kontributin e tij, për shërbimin që ia bëri popullit tonë, mbi të gjitha kulturës sonë dhe publicistikës sonë, gazetarisë sonë. Teki Dervishi, ishte një njeri i gjithanshëm, si në formën e letrarit dhe gazetarit të publicistit të njeriut të kulturës e mbi të gjitha të njeriut i cili kishte bindje dhe përcaktime shumë të qarta pro-evropiane apo properëndimore që të na kthente atje ku dikur ishim si popull meritor”, pohon Don Lush Gjergji.

Ai mes tjerash ka thënë se, Teki Dervishi ka qenë njëri ndër njerëzit që ka folur me të më së shumti për gjithçka çka shihet e preket, dhe për gjithçka që ndodhet. “Teki Dervishi është një nga figurat, me të cilat kam komunikuar shpesh miqësisht dhe vëllazërisht në rrafshin e gjithëmbarshëm, andaj veprën e tij mundohem ta kem gjithmonë afër vetes. Ndërsa figura e tij, personaliteti i tij më mungon mjaft, sepse në momentet e vështira apo të gëzimit, figurat e tilla krijojnë mangësi dhe zbrazëti në jetën tonë”, përfundon ai.

Musliu: Tekiut duhet t`i njihet kontributi

Ndërsa, poeti gazetari dhe studiuesi Ramadan Musliu, njëherësh edhe miku më i mirë i Teki Dervishit, ka thënë se, Tekiu, duke qenë gjenerues i ideve dhe i koncepteve që sillnin një pikëpamje të re politike dhe letrare, arriti të ndërtojë një perceptim të ri të realitetit.

Ai ka thënë se, në një shoqëri normale Tekiu do të ishte figura qendrore morale e kohës. “Perceptimi i tij i realitetit, sidomos politik, është ai i disidentit që në asnjë mënyrë nuk e pranon njëmendësinë, nuk e pranon shtetin dhe shoqërinë totalitare. Tek Tekiu duhet kërkuar embrionin e mendimit pluralist. Ai shpesh tallej me një ironi të hollë me komunizmin, madje duke vënë në dyshim autorët më të rëndësishëm të realizmit socialist, duke identifikuar në atë mendësi mendimin represiv. Madje i përqeshte ata “disidentë” të cilët i kishte sjellë sistemi për nevojat e veta, duke ua bërë të qartë të jareve se nuk ka bashkëjetesë mes mendimit të lirë dhe pozitave drejtuese institucionale ngase asnjë shtet nuk i shpërblen armiqtë e vet, po shërbëtorët. Pikërisht shërbëtorët e sistemit janë ata që janë vënë në krye të vendit”, ka thënë Musliu duke shtuar se vetëm një shoqëri pa të ardhme, Tekiut do t’ia mohon pozicionin prej disidentit kryesor në shoqëri. Dhe me të vërtet është shqetësuese se si ky shtet i përjashton njerëzit e vet më të mirë në krye të të cilëve qëndron Teki Dervishi”, thotë Musliu.

Sipas tij, Teki Dervishi njihet edhe si një personalitet i cili ka qenë në oponencë të përhershme me pushtetin, ka bërë që në planin krijues të jetë i deprimuar, pra i destimuluar në jetën sociale dhe kulturore, gjë që si duket si duket e ka bërë më kreativ si artist në gjithë letërsinë shqipe.

“Jeta e tij prej njeriut gjithnjë në lëvizje, si një mendje gjithnjë aktive, ka bërë që kudo që frekuentonte, që nga Gjakova, Goli Otoku, Shkupi e Prishtina, të jetë fermentues i ideve të reja. Tekiu kudo që ka jetuar ka arritur të krijojë bërthama artistike, të formojë qarqe artistike e intelektuale, të cilat aktivizoheshin duke u lidhur me ide të reja, ide që në thelb përmbanin një lloj herezie, një lloj dyshimi ndaj standardeve të të gjitha sferave të shoqërisë e ne veçanti të politikës, po ende edhe të letërsisë dhe artit në përgjithësi. Nuk ishte prej krijuesve sistematikë, i cili, në kushte të një komoditeti social, do të punonte gjithë jetën në një projekt, por ishte krijues që në çdo vepër e ndërtonte sipas një principi të ri, sepse asnjëherë nuk ishte ndërtues i klisheve, por rrënues i tyre dhe imponues i mendimit të ri kundër rrjedhës”, shprehet Musliu.

Sipas tij, Tekiu e ka meritën e intelektualit që ka kultivuar idenë e pluralizmit jo vetëm estetik, por i atij që ishte kundër totalitarizmit si praktikë dhe doktrinë.

“Në rrethana “normale” Tekiu do të ishte një krijues me reputacion të pakontestueshëm shoqëror e jo një personalitet pa status social, një njeri që ishte në vazhdimësi i survejuar dhe i mbikëqyrur në çdo fjali që e shkruante dhe e thoshte. Po të shikohen veprat e tij, si në prozë, po edhe në poezi e veçanërisht në dramaturgji, ato në të gjitha planet janë sinonim i kreativitetit. Proza tij, bie fjala, tregimi i tij, ai është herë një rrëfim tradicional, ku çdo gjë është në shërbim të rrëfimit, bërthamës narrative, për të vazhduar pastaj në tregimet e modelit eseizues, në kontemplacion të thellë që herën tjetër të ndërtohet përmes një ironie tronditëse. Poezia, herë është konkrete, herën tjetër impresion që duket si një vurratë e shpirtit të njeriut, por që gjithnjë në brendi e ka një dramë, e ka një “ngjarje tronditëse”. Në dramaturgji Tekiu është ai që projekton dramën glomale kombëtare dhe universale. Në brendinë e kompozicioni dramaturgjik e kemi shtresimet paralele të dramës që nga mikro-njësitë deri të ajo e përgjithshmja. A ka projekt më madhështor se sa kompleksi dramatik “Bregu i pikëllimit”?! Tekiu bëri një jetë heretiku, ndërtoi një vepër-herezë dhe si i tillë mbetet unikal dhe i papërsëritshëm në letërsinë shqipe”, shprehet Musliu.

Teki Dervishi ishte aristokrat të kulturës dhe artit shqiptar

Regjisori Esat Brajshori, njëherësh dhe miku i Teki Dervishit duke folur për mikun e tij të ndjerë ka thënë se vlerëson shumë figurën dhe veprat e Tekiut. “Vlerësoj angazhimin e “ Bota sot” që po e ri sjellin në kujtesën e këtij populli kolosin unikat të dramaturgjisë moderne kombëtare Teki Dervishin. Unë me Tekiun kam qenë i lidhur ngushtë jo vetëm si bashkëpunëtor në fushën e teatrit por si miq që kemi ndarë bashkë shumë halle e sfida të jetës. Dua të nënvizoj se dy dramat e fundit “Repriza e Lirës ” dhe “Ku është populli ”Teki Dervishi i shkroi enkas për mua dhe unë i vura, njërën me Dramën Shqipe të Teatrit të Shkupit(2003) dhe tjetrën në TKK (2005). Andaj shlirë mund të them se Teki Dervishi ishte aristokrat të kulturës dhe artit shqiptar,” thekson Brajshori.

Edhe Aktori Selman Jusufi, vlerëson lart figurën e Dervishit duke thënë se është i vetmi krijues shqiptarë që shkrimin e kishte dhunti nga Zoti. “Ai ishte pa dyshim maestro dhe artist i madh. Shkuam në Shkup dhe mbetëm një dekadë aty. Një natë dimri mbërritëm në Prishtinë. Poezia e tij është protestë, kurse vepra e tij është monument. Ishte mësues i imi shpirtëror dhe përjetësisht më mungon”, thotë ai.

Foniqi: Ai ishte Xhejms Xhojsi shqiptar

Ndërsa, gazetari dhe publicisti Shaqir Foniqi, ka thënë se Teki Dervishi ose Xhojsi shqiptar ka qenë emancipuesi i të gjitha zhanreve letrare. “Teki Dervishi, pa dyshim i përket gjeneratës së mesme, të artë, i cili solli një frymë të re në krijimtarinë shqipe. Ai, si adhurues dhe kultivues i vargut të gjatë, manifestoj kulturë të thellë të shkrimit, porosi të qarta dhe shkroi për një kategori të ngritur të lexuesve shumë të kultivuar. Tekiu, nuk ishte krijues i masës dhe jo të gjithë e kuptonin nivelin e shkrimeve të tij. Teki Dervishi u tregua mjeshtër i rrallë, qoftë në poezi, prozë, dramë dhe kritikë letrare. I pajisur me një kulturë të madhe dhe me një talent të rrallë, ai e bënte diferencën dhe shkrimet e tij nuk ishin për një periudhe kalimtare, por për gjenerata e gjenerata. Teki Dervishi, në jetë ishte i qetë dhe fjalë pak, por në krijimtari ishte një uragan i pashuar”, nënvizon Foniqi.

Ai thotë se, Teki Dervishi i përket një rryme të re të shkrimit, e cila ende nuk është tejkaluar.
“Gjenerata e tij, ose plejada e tyre, si Beqir Musliu, më herët Anton Pashku, pastaj Musa Ramadani, Mehmet Kraja, Zejnullah Rrahmani, Teki Dërvishi, Shaip Beqiri e ndonjë tjetër, janë të veçantë dhe mbase të papërsëritshëm. Për Tekiun koha do të flasë, kurse shkrimet e tij kanë bërë histori. Them me bindje se nuk e teproj nëse them se ai ishte Xhojsi shqiptar. Krijuesit si Tekiu janë të rrallë dhe për mall. Unë kam pasur fatin të bashkëpunoj me të, tek “Bota sot” si dhe për herë të parë ta intervistoj, kur ishte drejtor i TKK dhe lirë mund të them se ishte tërësisht i veçantë me gjithçka. Teki Dervishi ishte njeri modest dhe njerëzit e tillë nuk lindin shpesh”, ka thënë gazetari dhe publicisti Foniqi.

Dardania e pazbuluar – (pjesa 1 dhe 2)

Në tempujt kushtuar shigjetës, zhvilloheshin rite të ndryshme si psh në rastet e vdekjes së mbretit apo familjarëve të tij. Romuli betohej për heshtën e tij. Në të gjitha besimet e lashta, shigjeta ishte arma me të cilën Perënditë dënonin njerëzit, si Zeusi dodonas, Athina, Artemisi, Apolloni…

Nga Fatbardha Demi

E vërteta asnjëherë nuk mund të zbresë në nivelin e atij që e kërkon, përkundrazi për ta marrë , i takon kërkuesit të ngjitet në nivelin që ajo gjëndet. Rruga më e mirë për të përcjellë një të vërtetë është një lloj komunikimi që i kapercen kufijt e fjales : është të kuptuarit intuitiv. (Helena Balvatsky)

Dardania emër parahistorik? Emri Dardania është fjalë e përbërë, nga rrënja dard + an (ia), ku “an” nuk është mbaresë por fjalë që dëshmon së nga vjen (psh- jam nga këto anë ; shkodran, lezhian etj). Fjala “dard ” gjëndet në fjalorin e sotëm të shqipetarëve (2002, internet), vetëm në formën e fjalës “dardallë” për një shkop të gjatë, të përdorur në peshkim.

Duke e zgjeruar hapësirën gjeografike edhe në travat e banuara nga fiset pellazge të lashtësisë, fjalën “dard” e gjejmë : Dard – në gjuhën katalane (Spanjë) – shigjetë. Dardo -në gjuhën spanjolle (Spanjë) –shigjetë Dardu – në gjuhën korse (Korsika) – shigjetë Dard- në gjuhën franceze – shigjetë apo heshtë druri me majë hekuri.

Dardar – si ndajfolje në gjuhën franceze – shumë shpejt, pa kthim. Dar-dar – shigjetë, në fjalorin e fiseve në Tibet dhe kjo ka arësyen e vet që do trajtohet më vonë. Këto të dhëna dëshmojnë se fjala « dard » emërton shigjetën apo heshtën . Nuk mund të themi se kjo fjalë nuk ka qënë edhe në gjuhën tonë, sepse Fjalori i botuar i gjuhës shqipë nuk përfshin të gjithë leksikun dialektor (gegë dhe tosk), e sidomos atë të vjetër, as atë të shqipetarëve në trevat autoktone, të arbëreshëve të Italisë dhe kolonive shqipetare, ku janë ruajtur shumë fjalë të lashta.

Megjithatë, ne kemi mundësi ta vërtetojmë origjinën arbërore të fjalës « dardë = shigjetë/ heshtë » me mjete të tjera : nëpërmjet BESIMIT dhe HISTORISË. Sipas Petro Zhejit (Shqipja dhe sanskritishtja)“Gjuhët e para kanë qënë simbolike. Duke qënë kështu, ne me të drejtë e kërkojmë shpjegimin e fundit të një fjale, jo tek një koncept, por tek një simbol”.

Të nisur nga ky fakt, ne do të nisim gjyrmimin në periudhën më të herëshme të historisë, në kohën kur u krijua gjuha dhe do të vërejmë rolin besimtar që zinte shigjeta tek ta. Gjurmët më të hershme të përdorimit të harkut me shigjeta i përkasin kohës së Paleolitikut të hershëm (nga 120.000 deri në vitet 20.000). Studiuesi nga Presheva, Ibrahim Kelmendi (Prej miteve deri në Butmir) pohon se kultura më e vjetër e Europës mendohet të ketë qënë kulturaVinka, qëndra e së cilës përfshinte hapësirën prej Thesalisë deri në Pruth, Starçevo , duke u përhapur më vonë në të gjitha anët e Europës.

Në vitin 1866 A. Arcelin dhe A. Ducrost, zbuluan një shpellë të Niaux de Ariège (France) në vizatimet e së cilës janë pasqyruar shumë shigjeta. Në fig.1 duken qartë dy shigjeta mbi trupin e bizontit. Në fig.2 vërehet se shigjeta përdorej nga njeriu primitiv i kulturës Vinka me një kuptim të caktuar. Çuditërisht pamja grafike e shigjetës së njeriut të shpellave është pothuajse e njetë me atë të shekullit 21. Megjithatë, kanë një dallim jashtzakonisht të madh midis tyre.

Shigjeta e jonë është ”një mjet” që e këmi trashëguar dhe e përdorim për të trëguar drejtimin, ndërsa ajo e stërgjyshërve tanë të shpellave është prodhim origjinal i një botkuptimi zanafillor praktik, filozofik dhe besimtar (simbolik). George Dumézil (La religione romana arcaica Miti, leggende, realta) duke folur për besimin e romakëve , pohon se idea e “shpirtit” në zanafill, nuk lidhej me vdekjen, por me “energjinë – magjike” të përjetëshme tek sendet.

Njëriu primitiv habitej se si shigjeta mund “të fluturonte dhe të vriste ” dhe i shikonte këto veti si shprehje e “shpirtit” hyjnor të saj . Fakti që shigjeta “e ndihmonte dhe e mbronte”, mendon E.Cassirer (Sprache und Mythos) ishte origjina nga buroi më vonë idea e Zotit. Ky fakt dëshmohet në studimet e bëra mbi shoqëritë e lashta. G. Dumézil pohon se përpara se të bëhej Marsi Perëndi e luftës, adhururohej kulti i heshtës dhe kur vendosej ndonjë marrëveshje, betimi bëhej mbi të.

Në tempujt kushtuar shigjetës, zhvilloheshin rite të ndryshme si psh në rastet e vdekjes së mbretit apo familjarëve të tij. Romuli betohej për heshtën e tij. Në të gjitha besimet e lashta, shigjeta ishte arma me të cilën Perënditë dënonin njerëzit, si Zeusi dodonas, Athina, Artemisi, Apolloni, Rudra indiane, perëndia egjiptiane Sikhmet,etj . Sipas shkrimeve të Kuranit (V.3) në Babiloninë e lashtë, shigjeta përdorej nga orakujt për të parashikuar fatin dhe ishtë simbol i pushtetit dhe mbretërimit. Në fig.1, (poshtë) shigjeta në gurvarr është përdorur pikërish si simbol besimtar . Trekëndëshi, gjysëm-hëna dhe ylli brënda saj në formën e topthit, dëshmojnë besimin hënor të Kartagjenasve. Poshtë është Perëndesha hënore Tanit.

Dardania e pazbuluar (pjesa 2)

Rëndësia e veçantë e shigjetës dhe heshtës, për bashkësitë fisnore dhe mbretëritë, diktohej nga fakti se, që nga periudha e gurit e deri në kohën kur filluan të përdoren armët e zjarrit (shk 12-të, Dinastia Song), ishtë ARMA kryesore goditëse në largësi, gjatë gjuetisë dhe luftimeve. Sidomos me zbulimin e metaleve, shigjeta dhe heshta u bënë mjete më praktike se sa gurët apo topuzët prej druri, të përdorura në zanafill. Sipas Homerit, armatimi kryesor i Grekëve në kohët e fundit ka qënë heshta së cilës në kohët heroike i vendosej një kokë metalike. (Hom. Il. 2; v. 320; Eustath.).

Duhet vënë në dukje se ngjarjet dhe emërtimet pellazge të lashtësisë, shkruesit latinë në Fjalorët historik, i kanë emërtuar “greke”. Rënditëm këtë biografi të shkurtër të shigjetës, për të kuptuar vëndin shumë të rëndësishëm që ka zënë në besimin e lashtë dhe arësyen, se përse mbretërit më të fuqishëm të mitologjisë, e kanë patur kultin apo emrin e saj dhe është nderuar si Perëndi. Sipas Mircea Eliadës: ”Emrat e shumë popujve në lashtësi ishin të perëndive të tyre” .

Më qënësë “dardha” nuk ka patur ndonjë kult, nxjerrim pëfundimin së emri Dardania dhe i dardanëve i pohuar nga Straboni, e ka origjinën nga emri i Mbretit Shigjetë (Dard) dhe ishte Orakulli i Zotit në atë vënd. Hahni e pohoi këtë fakt , si nga ana gjuhësore edhe mitike dhe nuk e kuptoj se, përse e lidhi emrin e Dardanisë dhe banorëve të saj me pemën e dardhës.

Në veprën e tij “Studime shqipetare” Hahni shkruan : “Jemi të mendimit që kuptimi i vërtetë i emnave të fiseve të sigunëve (Herodoti, V,9) dardanasve , kuretëve, kuiriteve, samnitëve dhe sabinëve vjen nga arma kryesore e tyre. Kjo fjalë (Dard-an) nga tingulli i ngjan fjalës italiane, spanjolle « dard » dhe angleze « dart » : « heshtë ».

Një fakt tjetër është emri Gjetë, i një prej fiseve dardano-ilire. Ky emër, sikurse edhe i shumë emërtimeve të fiseve të gadishullit Pellazgjik, gjen kuptimin vetëm në gjuhën shqipe dhe është forma e shkurtuar e emrit “shigjetë”. “Armët më të preferuara të Herkulit, ashtu si tek Gjetët, ishin harku dhe shigjetat- pohon studiuesi francez Eduard Shnajder- Gjet vjen nga “shgjet”, që në shqip bën shigjet, prandaj ato popuj (skithët dhe gjetët-shën im) ishin pellazg”. Kur flasim për fiset e Gjetëve, këtu futen edhe fiset Dake. Gur-varrë ilire në Bosnjë .mbreteria-dardane

Simboli i zik-zakut, i rrethit dhe dora , dëshmojnë besimin hënor të popullsisë. Harku me shigjetë (djathtas lart), i përdorur këtu si simbol besimtar dhe fustanella shqipetare, tregon përkatsinë fisnore dardane . Historiani latin i shk 3 pK, Marcus Junianus Justinus në vëprën ë tij (Epitome of Pompeius Trogus) shkruan :» Dakët janë pasardhës të Getëve”. Constantin C. Giurescu (Formarea poporului român.) duke u mbështetur tek trashëgimia gjuhësore, pohon se ”Ata (Dakët dhe Gjetët) janë dy emra të të njëjtit popull […] të ndarë në një numër të madh fisesh”.

Që Gjetodakët janë fise dardane e dëshmon edhe qeleshja në monedhën e prodhuar në Daki.(fig.2 lartë) Përdorimi i emrit “dakë” dhë përfshirja e të gjitha fiseve veriore ballkanike nën ëmrin “ilir”, besoj se është pasojë e administratës romake , e cile donte ta fshinte emrimin “dardan” nga dokumentet e tyre , për telashet e mëdha që u kishin shkaktuar këto fise , sidomos nën udhëheqjen e Burebistrës. Faktet e mësipërme mbi emrin “dard=shigjetë”, mbështeten edhe nga mitet, sipas të cilave, shpikës i harkut mbahet Apolloni Ipeboreal figura e të cilit lidhet me vëndin e Ipeborealëve, që sipas përshkrimit të Strabonit (Geografia, 11, 6, 2), ndodhet pikërisht në zonën gjeografike të Dardanisë së lashtë . Për të mbështetur mendimin tonë për emrin e Mbretit- shigjetë (Dard), që krijoi bashkësinë e parë të organizuar të fiseve dhe të prftërinjve fat-thënës, emrin e të cilit e trashëgoi krahina e Dardanisë dhe shqipetarët e Kosovës, do të lidhim disa fakte të zbuluara në fushën e historisë, gjuhësisë dhe miteve më të hershme.

Gjindet varri 2 mijë vjeçar i ‘Bukuroshes së fjetur’

Eshtrat 2 mijë vjeçare të “bukuroshes së fjetur” varrosur me rroba luksoze dhe me dhurata për jetën e përtejshme janë gjetur nën një rezervuar rus

Gruaja – e vendosur për të pushuar në një skaj të mëndafshit dhe me boçe pishte në kraharos, ishte mummizuar rastësisht pasi varri i saj i paprishur prej guri ruante natyrshëm trupin e saj.

Shkencëtarët besojnë se disa sende me vlerë të lartë që gjenden në varr, duke përfshirë një gurët e çmuar dhe një pasqyrë të stilit kinez të gjetur në kutinë e make-up të gruas, u vendosën atje për ta shoqëruar atë në jetën e përtejme.

Arkeologët spekulojnë se ajo ishte një grua e re “Hun” dhe shpresohet të kuptohej më shumë për jetën e saj e saj, ndërsa do të analizohen mbetjet.

Varri i gruas u gjet në bregun e lumit Yenisei, kur një rezervuar, në rrjedhën e sipërme të digës së hidrocentralit të Sayano-Shushenskaya prej 240 metra, përjetoi rënie të konsiderueshme në nivelin e ujit.

Arkeologu Dr Marina Kilunovskaya, nga Instituti i Historisë së Kulturës materiale të Shën Petersburgut, tha: ‘Gjatë gërmimeve, mumia e një gruaje të re u gjet në bregun e rezervuarit.

“Pjesa e poshtme e trupit ishte veçanërisht e ruajtur mirë. Kjo nuk është një mumje klasike – në këtë rast, varrimi ishte mbyllur fort me një kapak guri, duke bërë të mundur një proces të mumifikimit natyror”.

Realiteti politik i ShBA-së në qëndisjet e artistes shqiptare

Vepra e qëndisur me penj të zi mbi pëlhurë, u dallua në ekspozitën që reflektoi mbi çështjet e drejtësisë sociale e kulturën amerikane, në qytezën Montclair të New Jersey

Inspirimi prej sfondit familjar – artistja që ka realizuar veprën është shqiptare – gërshetuar me paralajmërimet për ndërtimin e një muri përgjatë kufirit mes Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Meksikës, e kanë finalizuar veprën “Muri i paqes apo flamuri i kufirit”. Juna Skenderi, e cila jeton në ShBA qysh prej vitit 1996, së fundi u bë pjesë e ekspozitës “ViewPoints” (Pikëpamje).

Por në një bisedë për “Kohën Ditore”, ajo rrëfen prapaskenat e veprës që thumbon murin e shumëpërfolur dhe ndan rrugëtimin plot sfida deri në ndërtimin e profilit artistik.

E shkolluar për filmbërje, autodidakte në artet vizuale, Skenderi, me prejardhje nga Tirana, rrëfen se si e ka shkrirë traditën e qëndisjes në një “luftë” për ta ngritur zërin kundër padrejtësive…

Zbulohet dorëshkrimi i panjohur i Marin Barletit

Kërkimet shkencore disavjeçare individuale dhe të përbashkëta të studiues Lucia Nadin dhe historianit Aurel Plasari, kanë çuar në zbulimin e një teksti të panjohur të Marin Barletit. Ai ndodhet në Bibliotekën Kombëtare të Francës, i ardhur nga Venecia

Nga studimi i deritanishëm, ky dorëshkrim që vjen i ilustruar përmes dy fotografive, është më i hershmi i zbuluar nga Marin Barleti, si dëshmues i rrethimit të parë të Shkodrës mbi pesë shekuj më parë.

Albanologia Lucia Nadin nënvizoi faktin se ishin disa të dhëna që çuan në këtë studim, ndërsa nënvizoi se bashkë me studiuesin Aurel Plasari ka punuar për vite me radhë.

Plasari tha se fakti që dokumenti daton shumë më herët seç studiuesit kishin menduar, përfshirë edhe vetë atë, përkthehet në një “vetëkorrigjim” që i duhet bërë historisë.

“Ky dorëshkrim përmban rrethimin e Shkodrës të datuar në 1500. Botimi i librit i dedikohet një dogje, kreut të Republikës, më 1504. Botimi ose teksti i tanishëm i dedikohet dogjës paraardhës dhe kjo është siguria maksimale që është shkruar shumë vite më parë se Beçikemi. Kjo ndryshon shumë gjëra në kontekstin kur është shkruar vepra e Barletit. Është menduar se është shkuar gjatë paqes që bënte Republika e Venedikut me otomanët, por në të vërtetë vitet na japim diçka tjetër.

Është viti i kryengritjes shqiptare, kryengritjes së Lezhës, për çlirimin e Krujës dhe Shkodrës dhe kur në Arbëri vjen nipi i Skënderbeut, ose Skënderbeu i Ri. Pra, rrethanat përmbysen krejtësisht. Pretendimet e autorëve që duke llogaritur botimin dhe pa njohur këtë vepër kanë menduar se Barleti ka marrë pasazhe nga Beçikemi në 1503, pra ka kopjuar prej tij. Këto marrëdhënie kthehen kokëposhtë, sepse rezulton që është Barleti vite përpara Beçikemit dhe nuk është Barleti ai që ka marrë nga Beçikemi, por e kundërta”, shpjegoi studiuesi Plasari.

Nga ajo që është studiuar deri tani bëhet fjalë për një dorëshkrim që i përket fundit të 1494-ës. Sipas Nadinit dhe Plasarit, dorëshkrimi duket si një kopje luksi e përgatitur për botim, pa shënime anash, i pastër, me një shkrim të thjeshtë, lehtësisht e korrigjueshme. Një kopje e këtij dorëshkrimi në formatin digjital do t’i jepet edhe Bibliotekës Kombëtare. / KultPlus.com

Kryeheronjtë e letërsisë botërore flasin gegnisht

Duke mbyllur një cikël shkrimesh për përkthyesit, cikël që zë vend qysh me një shkrim të hershëm mbi Gjon Shllakun e që vazhdon me Pashko Gjeçin, Henrik Lacajn e Guljem Dedën, vlen të hidhet një vështrim mbi kryeheronjtë e letërsisë që falë këtyre katër figurave flasin gegnisht

Përkthimi i parë që iu bë “Iliadës” së Homerit i kushtoi Gjon Shllakut dekada nga jeta e tij. Në atë përkthim, vokacioni homerik i togvargëshit të parë ishte në gegnisht. Debati mes Akilit e Agamemnonit ishte në gegnisht. Lutjet e Priamit, atit të Hektorit drejtuar Akilit për t’i kthyer trupin e të birit ishin në gegnisht. Odisea e drejtonte garnizionin e vet duke dhënë urdhra në gegnisht. Gjithë heronjtë e një epi të pavdekshëm flisnin gegnisht.

Ky ep vazhdon me “Odisenë”, përkthyer mjeshtërisht nga Pashko Gjeçi. Vetë Uliksi flet gegnisht. Penelopa mërzinë e saj pas një pritjeje njëzet vjeçare e shpreh në gegnisht. Propozimet që i vijnë asaj nga burra që besojnë se tanimë Penelopa është e vejë janë në gegnisht. Një tërësi personazhesh të vendosur në tabakanë bardh e zi ku të bardhët janë “të mirët” e të zinjtë janë “të këqinjtë” flasin me njëri tjetrin, me zanën e me lexuesin në gegnisht.

Gjithë perënditë e Olimpit, në dy librat e lartpërmendur flasin në gegnisht!

I madhi Dante, më i madhi i poetëve flet në gegnisht kur viziton Ferrin, Purgatorin e Parajsën. Në gegnisht i derjtohet Virgjilit e në gegnisht jeton çaste të magjishme me Beatriçen. Në gegnisht lexon edhe mbishkrimin në portën e ferrit e në gegnisht kalon shtatë ditë të jetës së tij në botën e përtejme.

Enea i madh, shembull i guximit e trimërisë, vendosmërisë e aventurës flet gegnisht. Gegnisht i flet popullit të tij. Gegnisht i flet gruas së tij. Gegnisht i flet babait të tij. Gegnisht i flet djalit të tij. Gegnisht i flet të dashurës së tij. Sepse ai, nën mjeshtërinë e shkopit magjik të shqipërimit që ka Henrik Lacaj, flet një gegnishte të rrjedhshme.

Të tillë heronj që flasin në të tillë dialekt janë ajo çka do të mbesë përjetësisht nga kontributi i çmuar jo aq sa duhet i përkthyesve të mëdhenj që me punë madhështore kanë punuar me gjuhën shqipe. /Konica.al

“U e dua Çamërinë”: Piktorët “sjellin” ilegalisht shtëpitë e shkatërruara nga Parga, Suli e Vola

Në Muzeun Historik Kombëtar një ekspozitë e pazakontë për Çamërinë; Shpëtim Idrizi: Sjellim Çamërinë ashtu siç e kemi lënë ne, me shtëpitë e rrënuara dhe portat të cilat presin të zotët e tyre. Të gjithë shkojnë dhe e shohin Çamërinë sot, por asnjë nuk duhet ta mbulojë atë me harresë

Një koloni piktorësh shkuan si pushues në Greqi, dhe sollën Çamërinë në telajo. Misioni ishte krejtësisht i “fshehtë”, për të kaluar nëpër vendet ku gjurmët e gjenocidit grek ndaj popullsisë çame ruhen ende të gjalla. Autoritetet greke e ndalojnë aty si filmimin ashtu dhe sidomos pikturimin. Kolonia është rikthyer pak ditë më parë, pa treguar në kufirin grek për projektin. Piktorët pasi kanë udhëtuar me koloninë e tyre në disa zona të Çamërisë; në Pargë, Volë dhe Sulë kanë risjellë prej andej bukuritë e patjetërsuara, peizazhet mahnitëse si dhe gjurmët e pandryshuara të trashëgimisë historike, si këto vise shihen sot me sytë e piktorëve.

Kjo panoramë është ekspozuar dje në Muzeun Historik Kombëtar në rastin e javës çame, duke dëshmuar dhe “sakrificën” e sjelljes prej andej të pikturave.

Ideatori i ekspozitës, Alket Veliu u shpreh: “Çamëria deri sot është prezantuar e cunguar, për shkak të dhunës së ushtruar nga qeveria greke. Deri tani është bërë e mundur të flitej përmes historisë, këngës dhe valles por nuk janë lejuar ta shkelin, vetëm e vetëm për ta harruar Çamërinë. Lufta ka qenë më shumë se një shekull, dhe ja ku jemi në Pargë dhe Volë. Në kalanë e Qafës, në Sulin e luftëtarëve çam që u quajtën grek për kontributin e tyre në revolucionin e këtij vendi. Për çamët që nuk e humbën gjuhën e traditat, krijuam këtë ekspozitë”.

Janë ngjyra jete e dhimbje që prezantojnë sot Çamërinë, blunë joniane të mbushur me pllajat e ullinjve qindravjeçarë, vendin qëndrestar me shtëpitë e ndërtuar nga paraardhësit. Ndërsa artistët që realizuan këtë udhëtim ishin të rinj, duke iu bashkuar me punët e tyre dhe artistë si Pashk Përvathi, Kujtim Buza, Nikolin Ivanaj, Agron Dine, Edmond Kojani, Xheneta Kadillari, Nexhmedin Musai etj.

Janë kala e shtëpi, toka për të cilën ende mbetet një prej nyjeve historike më të dhimbshme, ku shpresohet se do merren sërish nga pasardhësit. Ndërsa kryetari i partisë së çamëve, PDIU, Shpëtim Idrizi duke vlerësuar si të jashtëzakonshme këtë ekspozitë, në formën se si është sjellë Çamëria dje dhe sot, u shpreh se “Gjenocidi mbi shqiptarët e Çamërisë nuk është vetëm fotografi e së kaluarës, por është Çamëria e mbetur gjallë, të cilët ne nuk harrojmë. Ne atje kemi të parët tanë, varret dhe shtëpitë. Ne e dimë shumë mirë që kënga, vallet, historia kanë qenë të gjalla, dhe kanë karakterizuar krahinën e Çamërisë si pjesë e kolanës së vlerave shqiptare. E kemi sjellë Çamërinë gjatë gjithë kësaj historie pikërisht për të luftuar paradigmën e harresës. Neve të gjithë na kujtohet vallja e Osman Takës, apo shumë valle e këngë që janë në memorie të të gjithë shqiptarëve.

Këtë herë donim të sillnim Çamërinë, falë këtyre piktorëve të jashtëzakonshëm, Çamërinë ndryshe, të bukur që kushdo që e sheh e kupton çfarë vlerash ka ai vend. Por edhe Çamërinë ashtu siç e kemi lënë ne, me shtëpitë e rrënuara, me portat e vjetra të sjellë shumë bukur në këto pikura. Megjithëse na kanë sjellë shtëpi të rrënuara nga Çamëria ato janë prapë në këmbë, të forta dhe presin të zotët e tyre. Kjo u bë falë piktorëve, dhe njerëz të jashtëzakonshëm. E kemi quajtur ekspozitën U e dua Çamërinë, duke e sjellë në dialektin çam”. Duke kujtuar se kjo ekspozitë është shenjë e simbol për të mos lënë në harresë çështjen çame, Idrizi tha se “këta piktorë kanë shkuar në Çamëri dhe kanë parë atje jo vetëm bukuritë e saj, por u kanë sjellë pasardhësve, shumë më të afërt, dhe të drejtpërdrejtë një vend të jashtëzakonshëm. Të gjithë shohin Çamërinë, e takojnë shqiptarët e saj por asnjë nuk duhet ta mbulojë Çamërinë me harresë, as miqtë dhe as armiqtë”. Ekspozita do të qëndrojë e hapur deri më 27 qershor.

Kulturë dhe rrjete sociale: I quajmë ‘djem’ edhe mbi 30 vjeçarët

Një intervistë me Walter Siti. Flet shkrimtari, që sapo ka nxjerrë në botim librin “Pagare o non pagare”. “Po përjetojmë një frakturë gjithnjë e në rritje midis losers dhe winners, do të jetë gjithnjë e më e vështirë që ta riparojmë”

“Pa njohur çmimin e vërtetë të gjërave, do të përfundojmë duke mos njohur më as vetëveten”. Është ky opinioni i kritikut letrar, pedagogut universitar dhe shkrimtarit Walter Siti, i cili sapo nxjerrë në botim librin “Pagare o non pagare” (Botimet Nottetempo), ku tregon vizionin e tij për raportin tonë me paratë, vështirësitë e riteve të kalimit në moshën e rritur dhe se çfarë mendon për krizën, jo vetëm ekonomike, por edhe sociale e politiko – institucionale.

Pse në vitet Gjashtëdhjetë e Shtatëdhjetë fjala “të paguash” mund të ngjallte ndjesi positive, ndërsa sot merr një farë konotacionu të zymtë?

Nuk e di nëse ngjallte ndjesi pozitive për këdo, por sigurisht që ngjallte për një klasë shoqërore në mënyrë të veçantë: proletariatin, që në ato vite po përjetonte ngritjen e tij. Kushdo, si puna ime, që në 1968 ishte në të 20-at ishte i bindur se situate do të ishte më e mirë se ajo e prindërve të vet. Sigurimi i një posti me përgjegjësi dhe i një rroge që të garantonte pavarësi ekonomike shërbente për të afirmuar një kapërcim të vogël klasor, ama përbente një rit kalimi në moshën e rritur. E gjitha kjo, qysh kur ashensori social ka pushuar së funksionuari, nuk ekziston më. Në gjendjen aktuale, vendi ynë ndjehet i rënduar nga një borxh që, duke u ankuar çdo ditë, shitet si mëkat kapital. Veç kësaj, korrupsioni – që ka ekzistuar gjithmonë, por për të cilin ka nisur të flitet më shumë nga vitet Tetëdhjetë – ka treguar sesa rrënjët e tij kanë qenë të penetruara në klasën drejtuese e vendit tonë. Fjala “të paguash” është bërë sinonim i “bakshishit”. Fjala “të paguash” të bën të mendosh se ai që hap portofolin është gjithmonë ai që nuk do të duhej.

Ju sapo keni folur për hyrjen në moshën e rritur: çfarë diference shikoni midis të rinjve të bumit ekonomik dhe atyre të sotëm?

Në vitet Gjashtëdhjetë, një 30 vjeçar ishte një i rritur i formuar, me një stabilitet familjar dhe pune. Bëhej fjalë për persona që qenë shkëputur nga prindërit për të ndërmarrë një rrugëtim jete të pavarur. Kurse në ditët e sotme 30 – 35 vjeçarët konsiderohen akoma si kalamaj. Patjetër, kjo i detyrohet plakjes së popullsisë, faktit që papunësia dhe përkohshmëria i pengojnë të rinjtë në projektet e jetës familjare. Jo rastësisht, edhe mosha e mëmësisë është spostuar: nëqoftëse do të përdornim akoma gjuhën e viteve Gjashtëdhjetë, pjesa më e madhe e mamave të sotme do të ishite “primipare attempate“. Kam edhe përshtypjen se tashmë gjithçka është kalamanizuar: rrjetet sociale dhe kultura që transportohet nëpërmjet media të reja tentojnë ndaj menjëhershmërisë dhe thjeshtëzimit, dy tipare të lidhura më shumë me moshën fëminore sesa me atë të rritur. Ndjesia ime si 70 vjeçar është se ritet e kalimit në moshën e rritur kanë marrë vlerë më shumë individuale sesa breznore.

Pse sot është bërë kaq e vështirë të përcaktohet çmimi i gjërave?

Konsumizmi gëlues i viteve Tetëdhjetë e Nëntëdhjetë dhe shoqëria e spektaklit kishin prodhuar një iluzion të madh: mendonim se mund të blenim në pafundësi, se gjithçka e kishim në pëllëmbë të dorës. Kjo ëndërr pafundësia ka ardhur duke u ndeshur me krizën ekonomike: paratë, mbi të gjitha për klasat shoqërore që do të tentonin kapërcimin, nuk ekzistojnë më. Atëhere e gjitha kjo kërkohet që të zbutet me kërkimin e dhuratave, promocioneve, zbritjeve. Lejtmotivi i reklamave ka mbetur njëlloj: “Dëshiro pafundësinë”, na thonë. Por sot kjo pafundësi është e pakapshme, shikohet në mënyrë ireale dhe çmimet janë bërë të paqartë. Në kohën time, ishte akoma e vlefshme ideja marksiste sipas së cilës çmimi i një gjëje përcaktohej mbi bazën e sasisë së punës së bërë për ta prodhuar. Karshi vlerës së përdorimit, sot vlen më shumë vlera e shkëmbimit, statusi i garantuar nga ai objekt i caktuar. Kësaj i shtohet fakti që produktet realizohen në vende që nuk i njohim, nga njerëz që nuk i njohim, në kushte shfrytëzimi, ndoshta duke shkaktuar dëme ekologjike në vende që duhen ruajtur. Për shembull, dëmi mjedisor duhet të përfshihet kur caktohet çmimi i produktit. Deduktojmë sesa është e vështirë të llogaritet çmimi i vërtetë i gjërave në gjendjen aktuale. Dhe kam frikë se kur nuk njihet çmimi i vërtetë i gjërave që na rrethojnë, në fund nuk arrihet që të njihet më as vlera e vetes tonë.

Ju keni përdorur fjalën “krizë” duke ju referuar aspektit ekonomik, por asnjëherë si në këtë moment historik termi të sjell në mendje situatën politiko – institucionale. Çfarë mendoni për fazën që po kalon vendi jonë?

Besoj se kriza politiko – institucionale nuk është gjë tjetër veçse simptoma e një sëmundjeje më të thellë, efektet e të cilës do të vazhdojnë që të ndjehen. Është përhapur një koncept i çuditshëm transparence: ato që e përhapin janë madje manovrat e pallatit, proverbialisht sekrete. Nëqoftëse gjithçka bëhet publike, përfshi paktet historikisht të heshtur, ekziston rreziku që çdo gjë të përfundojë duke u konsideruar “pazar” dhe që askush nuk do të dojë të damkoset si ai që i ka ceduar kompromist. Është një shtëpi prej xhami që nuk mund të ndërtohet. Kam përshtypjen bile që deri të majtat europiane po bëjnë një përpjekje me qëllim që oligarkia financiare ta pengojë rebelimin e masave. Është sikur demokracia të kishte humbur terren në mënyrë graduale: nga njëra anë është oligarkia financiare botërore, nga ana tjetër kush vihet në krye të masave, të treguar si “popull”. Në këtë kontrast, sistemi demokratik – që do të parashikonte praninë e individëve të informuar, në gjendje që të ushtrojnë të drejtën e votës dhe të përcaktojnë – nuk ka sesi të mos jetë në krizë.

Në finalen e “Pagare o non pagare” përshkruhet një ndarje midis elitave dominuese dhe popullit. Sa e pasqyron këtë imazh situata aktuale?

Finalja ime është një element distopik, provokues. Gjithsesi, mendoj se hendeku midis të pasurve e të varfërve në Perëndim po vjen duke u zgjeruar tashmë prej 20 vitesh, në mënyrë të pavarur nga qeveritë e veçanta e shteteve të veçantë. Për të përdorur një amerikanizëm, jetojmë një frakturë të në rritje midis losers dhe winners, midis atyre që qëndrojnë sipër dhe tyre që qëndrojnë poshtë. Dhe, dora dorës, do të bëhet e pamundur që të gjendet një pikë kontakti mdisi dy botëve. Disa ditë më parë, më ka rënë në dorë një artikull interesant lidhur me kufijtë e inxhinierisë gjenetike: lexoja se, falë dijeve gjithnjë e më të mëdha lidhur me strukturën e AND-së, mund të kushtëzoheshin deri karakteristikat e të lindurve. Kush do të donte, me pagesë, mund të zgjidhte ngjyrën e flokëve, të syve, gjatësinë dhe deri koeficentin intelektual të fëmijës. Sikur kjo perspektivë shqetësuese të bëhej realitet, atëhere do të mund të postulonim deri lindjen e dy racave: nga njëra anë, një super – racë të gjatësh, të bukurish e inteligjentësh dhe nga një tjetër të shkurtërish, të shëmtuarish dhe paksa budallenjsh, ndoshta të ngarkuar më punë skllavëruese. Në këtë kuptim, frika e distopisë nuk është edhe aq e pavend.

(nga HuffPost)

Troja, lindi Romën apo Orikumin?

Pjesa jug-perëndimore e vendit njihet jo vetëm për plazhet e bukura dhe ujin e kristaltë, por edhe për historinë e pasurinë e saj që në antikitetin e hershëm. Një nga vendet më të rëndësishëm dhe që ka pasur një rol strategjik gjatë gjithë kohës është pikërisht qyteti i Orikumit, ose ndryshe i quajtur Pashaliman, porti detar i Jonit dhe Adriatikut

Për herë të parë Orikumi përmendet nga gjeografi dhe historiani grek Skylaksi, shek. VI-V p. Krishtit në veprën e tij “Lundrimi”. Sipas legjendës, fisi pellazg i Eubeasve, pas shkatërrimit të Trojës, kthehet në tokat e të parëve dhe themelojnë qytetin e Orikut në trojet e fisit ilir të amantëve, mbi kodrën e njohur me emrin Paleokaster.

Duke marrë parasysh që ishte një qytet i cili kishte dalje në dy dete të rëndësishëm për kohën, do të bënte që qyteti i Orikut të ishte një qendër me vlera të larta dhe sigurisht me një arkitekturë të veçantë. Kjo vihet re në mënyrën se si ishte ndërtuar qyteti dhe gjithë çfarë mbante brenda. Një nga ndërtesat ka qenë edhe teatri Antik i Orikut, i ndërtuar në shek. III-II p. Krishtit, i cili vjen gati identik me teatrin ë Trojës.

Kapaciteti i Teatrit shkon nga 400-600 spektatorë dhe është përdorur për mbledhje publike e për shfaqje të ndryshme. Madje në epokën romake ( shek. III-I p. Krishtit) janë organizuar edhe ndeshje me gladiatorë dhe kafshë të egra dhe kjo dallohet vetëm 40 metra në jug-perëndim të teatrit ku mund të shikosh fare mirë vendndodhjen e Altarit. Thuhet se para se të fillonte një mbledhje, ceremoni ose shfaqje në Teatër bëhej theroria e zakonshme në Altar. Pastaj fillonte shfaqja.

Akropoli- Në faqen lindore të Akropolit zbresin dy palë shkallë të gdhendura në trupin shkëmbor të kodrës, me gjerësi 2.5 metra që kufizojnë ambiente godinash publike, të gdhendura thellë në gurë me dimensione të ndryshme. Pusi antik nr.1 është i gdhendur në trupin shkëmbor të Akropolit. Përdorej për ujë të pijshëm në raste kur ujësjellësi binte në dorë te armikut.

Pusi antik nr.2 është më i ruajtur. Tullat e murit dhe të dyshemesë ruhen pjesërisht.Puset antik nr3 dhe 4 ndodhen e pjesën jugore dhe Jug-Perëndimore të Akropolit.

Një shpellë shumë e rëndësishme ka qenë edhe ajo e Gramës e cila ndodhet në bregun perëndimor të gadishullit të Karaburunit e ku ruhen rreth 2000 mbishkrime të cilat datohen nga shek. IV para Krishtit deri më tani. Shpella e Gramës ka qenë e shfrytëzuar si gurore për ndërtime publike. Shpella vetë ka ambiente të brendshme qe janë përdorur si objekte kulti.

Duket qenë se pozicioni i saj ishte strategjik, u shfrytëzua nga romakët në luftërat kundër ilirëve dhe maqedonasve, luajti një rol të rëndësishëm në luftën civile midis Cezarit dhe Pompeut.

Flota maqedonase e Aleksandrit të Madh e pushtoi në vitin 214 p.e.r e në shekullin e lll p.e.r preu monedha me emrin e bashkësive qytetare. Në shekullin e ll p.e.r u dëmtua nga një tërmet i rëndë, u rindërtua dhe fortifikua në shekujt e V-Vl.

Në kohën bizantine dhe në mesjetë njihet si një port i vogël me emrin “Jeriko”. Në shekullin e Vll, pranë tij u ndërtua kisha e Marmiroit dhe disa kisha të tjera që në themel të emrit të tyre kanë emrin e Marisë.

Parku Arkeologjik i Orikumit, me qytetin e fortifikuar, akropolin e teatrin, portin, shkallët shkëmbore, altarin, oborrin e pusit dhe tempullin, dëshmon për një zhvillim të hershëm të jetës qytetare. Shtrirja e tij midis gjirit të Vlorës dhe lartësive me pyll pishe të Llogarasë, me një peizazh të larmishëm, me florë e faunë të pasur, përbën një destinacion të kërkuar nga të gjithë në të gjitha kohërat. /konica.al/