Veshjet e vajzave të Lunxherisë: Nga xhupleta te ngjyrat fantastike

Albumi fotografik i përgatitur në Tiranë në vitin 1976 përcjell artin popullor përmes veshjeve të krahinave të ndryshme në Shqipëri

Autorë të këtij albumi janë etnografi shumë i njohur Rrok Zojzi, i cili në ndërmarrjen e tij shumë interesante është mbështetur si bashkëautorë nga Abaz Dojaka dhe Hasan Qatipi dhe si fotografë nga Halit Gjiriti dhe Nikolin Baba. Albumi ka qenë një nga materialet publicitare të asaj kohe dhe është shpërndarë edhe jashtë vendit. Ai është botuar i shoqëruar me shënime në shqip, anglisht dhe frëngjisht.

Është një set fotografik ku më të bukurat që kemi vecuar janë veshjet popullore të të gjithë zonave të Shqipërisë. Ata spikasin jo vetëm për larminë e jashtëzakonshme të ngjyrave dhe motiveve, por kujdesi i autorëve ka sjellë me elegancë së bashku me to edhe një galeri portretesh dhe peisazhesh nga e gjithë Shqipëria. Eshtë një koleksion i rrallë, vlerat e të cilit jo vetëm që nuk humbasin kurrë, por me cilësinë që ka ata vetëm shtohen, duke u bërë një thesar i paçmuar./27.al

Gjuha Shqipe është gjuha amtare e Evropës

Shkruan: Arif Mati

Ja silogjizmi im historik i pandalshëm dhe i pakundërshtueshëm që përmbledh gjithë tezën time mbi popullin pellazgo-trako-iliro-shqiptarë:

“Pellazgët ishin paraardhësit e Trako-ilirëve që flisnin gjuhën e tyre dhe Shqiptarët sot flasin gjuhën e Thrako-ilirëve domethënë Shqiptarët janë Pellazg”.
Keni këtu dy formula vetjake të tjera që shpesh i citoj në librat dhe tezën time:

Gjuha shqipe është një « fosil i gjallë » dhe është gjuha « amtare » e Evropës.
Sipas paleontologëve dhe antropologëve Evropa ka pasur disa hominide parahistorike: Njeriu i neandertalit, Cro-Manjoni, Homo Sapiensi dhe Homo Sapiensi-Sapiens. Sipas studimet e mia dhe mendimit tim ka pasur një të fundit : « Homo Pelasgusi ».

Çdo gjë tjetër, çdo zbullim tjetër, çfarëdo fakte të tjera dhe çdo zbulim arkeologjik, historik apo gjuhësor i ri vetëm sjell ujë në mullirin «pellazgo-trako-iliro-shqiptarë».

Ndërron jetë shkrimtari i njohur Kasem Trebeshina

Ka ndërruar jetë në moshën 91-vjeçare shkrimtari i njohur Kasem Trebeshina. Prej kohësh ai jetonte në Ankara të Turqisë në shtëpinë e vajzës së tij. Trupi i tij i pajetë ka mbërritur sot në Shqipëri dhe është përcjellë në orën 14.00 për në banesën e fundit tek varrezat e Tiranës

PROFIL

Kasem Trebeshina ka lindur në Berat me 8 gusht 1926.

Trebeshina filloi studimet në Shkollën Normale të Elbasanit, por i ndërpreu më 1942, kur u aktivizua në Luftën Nacionalçlirimtare. Pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri, ai shërbeu si oficer i Drejtorisë së Mbrojtjes Popullore, që ishte homologe e OZN-së jugosllave, dhe që drejtohej nga Koçi Xoxe.

Trebeshina ndërpreu edhe studimet e larta në Institutin e Teatrit “Ostrovski” të Leningradit dhe iu kushtua tërësisht krijimtarisë letrare.

Në vitin 1961 arrin të botojë poemën “Artani dhe Min’ja ose hijet e fundit të maleve” dhe një përkthim pa emër të Garsia Lorkës.

Kasëm Trebeshina u njoh si shkrimtar në dhjetëvjeçarin e fundit të shekullit 20. Ky fakt lidhet fillimisht me rebelimin e tij të hapur politik, e më pas me disidencën letrare. Pjesëmarrës aktiv në Luftën Nacionalçlirimtare që në moshë fare të re, ai nuk u pajtua me politikën moniste të numrit një të partisë ku bënte pjesë; e kundërshtoi atë në mënyrë të drejtpërdrejtë, veçanërisht, për orientimin që po i jepte letërsisë dhe arteve. Për këtë qëndrim u burgos dhe veprat i mbetën në dorëshkrim. Letra e tij “Promemorje” për Enver Hoxhën, shkruar më 5 tetor 1953, dhe e botuar pas rënies së komunizmit, denoncon vendosjen e pushtetit “njëdorësh” në Shqipërinë e Pasluftës së Dytë Botërore dhe instalimin e Metodës së realismit socialist të cilën vetë Kasëm Trebeshina e identifikon me një censurë nga më të çuditshmet.

Pas rënies së komunizmit filloi të proklamohej si disident duke marrë për bazë një promemorie që thuhej t’ia kishte dërguar Enver Hoxhës në vitin 1953, ku e kritikonte metodën e realizmit socialist. Megjithatë vërtetësia e këtij pretendimi është vënë në pikëpyetje dhe promemoria është quajtur shpikje, e bërë me qëllimin e vetëm të shpalljes së Trebeshinës disident dhe të dëmtimit të imazhit të shkrimtarit Ismail Kadare i cili refuzonte të quhej disident.

Pjesa më e madhe e veprave të Trebeshinës kanë nisur të botohen në fillim të viteve ’90 në Prishtinë: Stina e stinëve, 1991; Mekami, melodi turke, 1994; Historia e atyre që s’janë, dramë, 1995, Tregtari i skeleteve, 2006, Këngë për Kosovën, 2007, Shtigjet e shekujve, 2007 dhe në Tiranë: Legjenda e asaj që iku (ribotim i Stina e stinëve), 1992; Koha tani, vendi këtu, 1992; Qezari niset për në luftë, 1993; Rruga e Golgotës, 1993; Lirika dhe satirë 1994: Hijet e shekujve, 1996; Ëndrra dhe hije drama; 1996 etj. Megjithatë pjesa më e madhe e veprës së Kasëm Trebeshinës është ende në dorëshkrim: 18 vëllime me poezi, 42 pjesë teatrore, 21 romane e vëllime me tregime etj.

Për kritikët, veprat e Trebeshinës qëndrojnë ndërmjet traditës kuteliane dhe surrealizmit, por atij vetë i pëlqen ta quajë realizëm simbolik. Kasëm Trebeshina profet e quan Robert Elsie në një artikull të vitit 1992. Nisur nga fakti se pjesa më e madhe e veprës së Kasëm Trebeshines është e pabotuar, si pasojë e nje klime armiqësore dhe censure. Vendi i veprës së Trebeshinës ne letersine shqipe ,mbetet ende I papercaktuar perfundimisht. Pjesa me e madhe e vepres se Trebeshines eshte ne doreshkrim, numër që mendohet të arrijë deri në 140 doreshkrime, permbledhje poezish, tregime, novela, romane, drama, komedi, tragjikomedi, shkrime kritike, eseistike dhe publicistike. Që në vitet ’50, ai filloi të shkruajë ndryshe nga veprat qe botoheshin në atë kohë.

“Stina e stinëve”, është vepra më përfaqësuese e atyre që janë botuar deri më sot e Kasëm Trebeshinës, e cila ka tërhequr vëmendjen e kritikëve dhe të studiuesve të letërsisë. Në këtë vëllim janë përfshirë tri novela: “Stina e stinëve”, “Odin Mondvalsen” dhe “Fshati mbi shtatë kodrina” apo “Kapriçio shqiptare”. Ndërsa novela e parë dhe e tretë bëjnë objekt fëmijërinë në një rrëfim jashtë tabuve që zakonisht identifikohen me këtë moshë (Stina e stinëve) dhe me ngarkesa historiko-filozofike që e tejkalojnë fëmijërinë (Fshati mbi shtatë kodra), novela tjetër, “Odin Mondvalsen” përbën një cilësi të veçantë si përsa i përket objektit të pasqyrimit, ashtu edhe për nga teknikat e rrëfimit.

Qyteti i humbur i Atlantidës zbulohet në mes të oqeanit? (video)

Një video e re e qytetit të lashtë të humbur në mes të Paqësorit ka nxitur një tjetër teori se Atlantida mitologjike mund të jetë e vërtetë

Falë përparimit teknologjik, arkeologët do të jenë në gjendje të eksplorojnë plotësisht qytetin e shkatërruar të Nan Madol. Episodi i fundit i serisë “Çfarë ka në Tokë?” e cila shfaqet në një kanal shkencor, shfaq imazhe nga ajri i zonës së zbuluar.

Qyteti është i rrethuar nga kanalet dhe konsiderohet të jetë “Venecia e Oqeanit Paqësor”.“Nan Madol duket të jetë vendbanimi i parë në historinë e Paqësorit. Nëse më pyetni mua, Nan Madol ishte kryeqyteti, selia e pushtetit politik, qendra e zakoneve më të rëndësishme fetare dhe vendi ku u varrosën udhëheqësit më të rëndësishëm “, tha udhëheqësi i hulumtimit Mark Mekoy.

Nan Madol ishte selia e dinastisë Saudeleur deri në vitin 1628 dhe konsiderohet një mrekulli ndërtimi dhe arkitekturore.

Gjuha shqipe në Greqi luftohet si ‘gjuhë e turpit’

Lithoksou njihet si njeri nga autorët edhe studiesit më me zë në luftën për njohjen e minoriteteve në Greqi. Ashtu si pjesa me e madhe e grekve edhe ai është një shartim midis një nënë arvanite edhe një babai vlleh, por, nga kontaktet personale, deklaron se nuk e njeh gjuhën shqipe. Në shkrimin në fjalë Dhimitër Lithoksou godet shumë ashpër shitjen e gjuhës shqipe nga arvanitët të cilët e tradhetuan lehtësisht edhe pa asnjë rezistencë. Bëhet fjalë për mospërdorimin e saj në shkollim edhe administrat pasi të gjithë e dimë se arvanitët në familjet edhe festat e tyre flasin edhe këndojnë shqip.)Nga Δημiτρη Λιθοξoου

Përktheu: Altin KOCAQI

“Cilido i krishterë, burrë apo grua, që më premton se në shtëpinë e tij nuk do flasi shqip (ose vllahisht), të ngrihet edhe të më thoj edhe unë do ia marrë të gjitha mëkatet mbi zverk nga koha që ka lindur e deri më tani edhe do i vë të gjithë të krishterët që ta falin dhe të marri nje falje, qe edhe në qoftë se jepte mijëra e lekë, nuk do e kishte gjetur “.

Këto fjalë predikonte në disa pjesë të Maqedonisë dhe Epirit etnik shqiptarë Kosmas Etoliani.

Reference Μαρiα Μιχαiλ-Δεδε, «οι ελληνες αρβαντες», εκδ.Δωδoνη, Athinë, 1997,f.97-8 Rreth origjinës së arvaniteve janë shkruar shumë nga të cilat më te shumtat kanë mungesë serioziteti shkencor, duke qënë se autorët arvanitë përpiqen për të provuar se arvanitët janë pasardhësit e vërtetë të grekëve të lashtë, ndërsa nacionalistët shqiptarë thonë respektivisht se arvanitët janë shqiptarë.

Nuk do merremi aktualisht me origjinën e arvanitasve, por me gjuhën e tyre. Gjuha arvanite u pa nga pushteti qendror grek si e dyshimtë edhe kombëtarisht e rrezikshme, por folsit e saj , arvanitet, kurrë nuk janë konsideruar si “të dyshuar kombëtarisht” si disa të tjerë (p.sh. Maqedonisit).

Në regjistrimet kombëtare të 1928 dhe 1940, ku janë regjistruar pakicat etnike apo fetare, arvanitët nuk përmënden askund, ndërsa janë përmëndur psh katolikët grekë. Gjuha arvanitas gradualisht po humbet për shkak të mos përdorimit zyrtar në shkolla dhe në administrimin e përgjithshëm.

Në këtë humbje kanë marrë pjesë dhe vetë arvanitet, të cilët, që të bashkoheshin zyrtarisht në kombin grek, sidomos pas vitit 1922 me shkëmbimin e popullsive, u përfshinë edhe ata -pa ankesa- në ndërtimin e një kombi që do flasi vetëm një gjuhë, duke e eliminuar pjesën tjetër.

Natyrisht, vendimi i mësipërm i arvanitëve nuk ishte një eksluzivitet universal, por përshtatja vullnetare, nga ana gjuhësore, e një komuniteti gjuhësor konvergon në të gjitha komponentët e kombit, pasi komponenti gjuhësor (i cili, natyrisht, pas shkëmbimi të popullsisë u bë dominues edhe fuqizoj gjuhën e besimit fetarë) përbën plotësisht dhe në mënyrë të vetedijshme veçorin e “thelbit të një kombi”.

Futja masive e emigrantëve shqiptarë në fillim të viteve 1990 dhe damkosjet që krijuan për ata, e përforcuan edhe më shumë ndjenjën turpit edhe fajin për grekët arvanitofonë. Këto ndjenja të turpit u përpoqën ti kapërcenin disa arvanitë të cilët e deklaruan veten si pasardhës të pellazgëve, duke ringjallur thelbin e teorive të formuluara në fund të shekullit të 19-të, kryesisht nga studiues arvanitë, mbi origjinën e përbashkët të shqiptarëve dhe grekëve.

Eksponenti kryesor i kësaj ringjallje ishte Aristidh Kollias. Shembuj përkatës , megjithase ekuivalente me atë të arvaniteve, ka shumë nëpër botë. Ler të fillojmë nga Franca: “Askush nuk mund të supozoj se është më e dobishme për një Breton, ose një Vasco apo një francez të Navarres, që të jetë një anëtar i kombësisë franceze,.. nëse pranohet në kushte të barabarta për të gjitha privilegjet që rrjedhin nga natyralizimi francezë, … se sa të qendroj i ulur dhe i bezdisur mbi shkëmbinj, relike dhe gjysmë të egër të së kaluarës, duke u rrotullohuar rreth orbitës së vet të vogël mendore pa marrë pjesë në lëvizjen e përgjithshme të botës. “ Mill, Utilitarianism, “Liberty and Representative Government”, f 363-4 E.Hobsbawm shkruan:

“Disa kombësi të vogla nuk kanë të ardhme në qoftë se ato mbetën të pavarura […]. Për më tepër, kombësitë e vogla (Arvanitet këtu mund të shihen si një potencial etnik por që nuk e identifikojne veten kombëtarisht si Arvanite) apo edhe shtetet-kombe të cilat e pranuan integrimin e tyre në nje komb më të madhe si diçka pozitive, ose, nëse dikush preferon se pranuan ligjet e përparimit të tyre, duhet të dinë se ligjet nuk njohin disa dallime të papajtueshme mes mikrokoultourës dhe makrokoultourës.

Ndaj akoma u përshtaten me humbjen e tyre pasi nuk mundën të përshtateshin me kohën moderne “Hobsbawm, o.π. f.55-6 Kështu edhe Skocezet, pas bashkimit të 1707 hartuan përcaktimin e vetes së tyre si “Anglez te Veriut» (North Briton).

Reference Linda Colley, “Whose nation? Class and national consciousness in Britain 1750-1830, f.96-117.

Përsa i përket Uellsit, prifti Griffiths i Dissenting College në Brecknock shkroi: “Lereni (gjuha Welsh) të vdesi drejtësisht, e qetë dhe e respektuar.

Nëse kapemi pas saj, pak do të deshironin për ta shtyrë eutanazinë (vdekjen e saj).

Por, asnjë sakrificë nuk do të jetë aq e madhe për ta parandaluar vrasjen e saj”. “Reference, Parliamentary Paper, 1847, XXVII, II Brecknock,Cardigan dhe Radnor),f.67, Hobsbawm, ο.π. f.57.

Qerkezi me “Lucia di Lammermoor” duartrokitet nga audienca italiane

Nën shoqërimin e duartrokitjeve të audiencës italiane, përkrah me solistë të njohur të skenës operistike, sopranoja kosovare Marigona Qerkezi e ka shënuar debutimin në një prej teatrove më të mëdha në gjithë Italinë

Me rolin e personazhit të njohur të operës së Verdit, Lucia di Lammermoor, ajo të shtunën mbrëma ka debutuar në skenën e “Teatro Petruzzelli”, që ndodhet në qytetin italian Bari. Një audicion i realizuar dy vjet më parë, ia kishte siguruar Qerkezit rolin kryesor në produksionin e teatrit që konsiderohet i katërti më i madh në Itali, shkruan sot “Koha Ditore”.

Qerkezi, e cila e ka interpretuar rolin kryesor të “Lucia di Lammermoor” e udhëhequr nga dirigjenti Antonio Pirolli, ka thënë për gazetën se audienca italiane e ka pritur ngrohtësisht.

Në produksionin e “Teatro Petruzzelli”, sopranoja kosovare ka ndarë skenën me baritonin Ernesto Petti e mezzosopranon Elena Traversi. Pjesë e kasës ka qenë edhe Gianluca Margheri në zërin bas. Regjinë e operës e ka realizuar Gilbert Delfo, një emër i njohur i skenës operistike…

Shqiptarët, të parët në listën e kushërinjve mes popujve të Europës

Shkencëtarët kanë mbetur të surprizuar me këtë të dhënë që vlen për Shqipërinë dhe Kosovën. Kjo e dhënë tregon se shqiptarët e sotëm rrjedhin të gjithë nga një grup i vogël paraardhësish

Nga Gladiola Bendaj

Dy studiues të njohur amerikanë kanë krahasuar gjenomet e 2257 individëve nga 40 popullsi nga e gjithë Europa. Sipas rezultateve, afërsia midis banorëve të kontinentit është shumë më e ngushtë nga ajo çka besohej deri më tani. Të parët në listë qëndrojnë shqipfolësit.

Grekët, maqedonasit, madje edhe italianët ndajnë me shqiptarët po aq paraardhës sa me njëri-tjetrin. Konkluzioni i pazakontë tregon se, të paktën këtu e 1500 vjet më parë shqipfolësit nuk kanë qenë një popull veçanërisht i izoluar, aq sa kanë qenë të pakët në numër.

Sado e pazakontë mund të duket, europianët janë të gjithë kushërinj mes tyre. E pranojmë, teorikisht nuk është se po themi ndonjë gjë të re.

Deri këtu mund të shkoj logjika e thjeshtë e shumëkujt. Ama, që shqipfolësit janë populli me gjenet më të forta mës gjithë popujve të Europës, këtë pakkujt mund t’ia priste mendja.

Kjo nuk është ndonjë nga ato klishetë e përditshme që shkojnë nga goja në gojë për të na nxjerrë si popullin më të lashtë të botës.

Është konkluzion mbreslënës i dalë nga një studim i ditëve të fundit, realizuar nga dy gjenetistë amerikanë me famë botërore, Peter Ralph dhe Graham Coop të Universitetit të Kalifornisë. Pasi morën në shqyrtim ADN-në e 2257 individëve nga 40 shtete të Europës, ata dolën në konkluzionin se Europianët janë të gjithë kushërinj mes tyre, por shqipfolësit janë ata që ndajnë nivelin më të lartë të paraardhësve të përbashkët.

Dhe kjo nuk është një histori e viteve të fundit. Një rritje e numrit të paraardhesve të përbashkët derivon nga të pakten 1500 vjet me parë. Në harkun kohor të të paktën këtyre 1500 viteve të fundit, edhe pse shqipfolësit kanë qenë të pakët në numër, ata nuk kanë qenë aspak një popull i izoluar.

Gjithmonë referuar të dhënave shkencore të këtij studimi, që më shumë sesa antropologjik është një studim gjenetik, ajo që bën më shumë përshtypje është se shqipfolësit jo vetëm ndajnë mes tyre më shumë paraardhës të përbashkët sesa çdo popull tjetër evropian, por, për më tepër, edhe kampionët e individëve grek dhe maqedonas të marrë në këtë studim, ndajnë shumë më tepër paraardhës të përbashkët me shqipfolësit sesa me fqinjët e tjerë të tyre.

Dhe më e veçanta

Besojeni ose jo, nëse grekërit e maqedonasit e ditëve të sotme ngjanin më shumë gjenetikisht me shqipfolësit, sesa me fqinjët e tyre kufitarë, por që gjithsesi, ishin më kompakt brenda llojit, nuk mund të thuhet e njëjta gjë për italianët.

Edhe pse një popull fqinj nga të cilët ndahemi me kufij detarë, kampionët e individëve italianë ndajnë pothuajse të njëjtin numër paraardhësish të përbashkët me shipfolësit aq sa edhe me njëri-tjetrin.

Pra, italianët, gjenetikisht, nëse flasim për një vazhdë prej 1500 vitesh, kanë më shumë paraardhës me shqiptarët sesa me njëri-tjetrin. Gjuha shqipe është një gjuhë indoeuropiane pa “kushërira” të tjera të afërta.

Kjo ka qenë persistente dhe gjithmonë kështu, edhe në periudha kur gjuhët fqinje u influencuan fuqishëm nga latinishtja dhe greqishtja. Kjo shpjegon një lidhje mjaft intriguese midis linguistikës dhe historisë gjenealogjike.

Studimi

Studimi, që është publikuar së fundmi në Plos Biology, është realizuar nga gjenetistët Peter Ralph dhe Graham Coop të Universitetit të Kalifornisë.

Ky studim tregon se në harkun e tremijë viteve të fundit ekziston një shkallë ngjashmërie mjaft e lartë midis popujve të shteteve të ndryshme të Europës, pavarësisht se këto janë ndërtime më të hershme, të cilat përziejnë grupe të ndryshme njerëzish.

Dy studiuesit kanë përdorur zinxhirin e plotë gjenetik të 2.257 individëve të marrë në studim dhe kanë kërkuar segmente ADN-je të shpërndarë në individë të ndryshëm.

Principi bazë i këtij studimi është që, dy individë që kanë paraardhës të përbashkët mund të ndajnë një segment ADN-je të trashëguar nga ky paraardhës.

Sa më i gjatë të jetë ky segment, aq më i afërt në kohë është ky paraardhës i përbashkët. Duke analizuar gjatësinë e segmenteve të ADN-së së përbashkët tek një çift individësh, studiuesit arrijnë të bëjnë edhe vlerësimin e shpërndarjes në kohë të paraardhësve të përbashkët.

Përse ekziston një lidhje midis kohës dhe gjatësisë së segmenteve të ADN-së që ndajnë sëbashku një çift individësh? Për ta kuptuar këtë duhet pasur parasysh mënyra sesi gjenet e për pasojë ADN-ja, e cila është suporti i tyre material, rikombinohen tek çdo brez.

Gjeroma e një individi të caktuar formohet nga përzierja e gjeneve të prindërve të tij, në mënyrë që ADN-ja e tij të jetë e ndërtuar nga segmenti gjenetikë që vijnë nga e ëma dhe nga i ati. Në brezin pasardhës kjo gjenomë integron segmente të rinj ADN-je e kështu me radhë.

Ky proces vazhdon kështu në rrjedhën e brezave. Në këtë mënyrë gjenoma e një personi përmban ADN-në e paraardhësve të tij, të përzierë me segmente të rinj të futur në çdo brez. Pozicioni në të cilin sekuencat e ADN-së modifikohen është i ndryshëm nga rasti në rast, rrjedhojë është që segmentet e ruajtur janë gjithnjë e më të shkurtër.

Kështu, kushërinjtë e parë, të cilët kanë gjyshër të përbashkët, ndajnë mes tyre segmente ADN-je më të gjatë sesa kushrinjtë e dytë. Nga ana e tyre, këta të fundit ndajnë segmente më të gjatë se kushërinjtë e tretë, e kështu me radhë.

Nëse një segment ADN-je është tarshëguar tek dy individë të ndryshëm për një numër të madh brezash, atëherë është e mundur të vlerësohet lashtësia e këtij paraardhësi, duke u nisur nga gjatësia e këtij segmenti të gjetur.

Është pikërisht kjo ajo që kanë bërë dy studiuesit amerikanë Ralph dhe Coop. Llogaritjet e tyre tregojnë se dy europianë të dy vendeve fqinjë kanë nga dy deri në dymbëdhjetë “paraardhës gjenetikë” të përbashkët, që kanë jetuar në vazhdën e 1500 viteve të fundit, dhe kanë deri në njëqind, nëse shkohet pas në kohë me edhe njëmijë vjet.

Shqiptarët, jo vetëm më kompaktët por edhe njohësit më të mirë të gjenealogjive të tyre

Zyri Bajrami, profesori i njohur Gjenetikës në Fakultetin e Shkencave Natyrore të UT, i njohur me studimin e gjenetistëve amerikanë, komenton:

Shumë pak njerëz në Botë e njohin historinë e tyre familjare, e cila shpesh paraqitet në formën e pemëve gjenealogjike. Kjo njohje shkon ndoshta deri tek katër gjyshërit tanë, dy nga babai e dy nga nëna, si edhe deri tek disa kushërinj nga ana e nënës dhe babait.

Megjithatë, ka individë që shkojnë thellë në njohjen e pemëve gjenealogjike. Në disa zona, sidomos në malësinë e Madhe, ka qënë traditë që të rinjve tu mësohej emri i paraardhësve të tyre në linjën babë ose, si e thonë ata, në lisin e gjakut deri në 11 breza.

Ndoshta kanë qenë këto vëzhgime të bëra në shekullin e 19-të që e çuan dijetarin hungarez L. Thallotzy të shkruaj se: “Nuk ka popull në Europë që të njohë më mirë gjenealogjinë e fisit të tij sesa shqiptarët”.

Në studimin me titull “Gjeografia e stërgjyshërve gjenetikë të rinj në Europë” të shkencëtarëve amerikanë Peter Ralph dhe Graham Coop përdoret një aparat i sofistikuar matematik dhe për t’ia mënjanuar lexuesit këtë vështirësi do të përpiqemi të sqarojmë aparatin konceptual.

Njëri nga ne, siç u tha më lart, ka në brezin e parë, d.m.th në brezin “n”, dy parardhës (2n=21=2), në brezin e dytë ka 2n=22= 4, në brezin e tretë 2n=23=8 dhe në brezin e dhjetë, që i bie rreth 250-300 vite më parë, ai ka 210=1024 parardhës të përbashkët.

Nga kjo llogaritje del se të gjithë njerëzit janë të lidhur nga ana gjenealogjike, d.m.th njerëzit diku me X apo Y individ janë kushërinj, sado të largët qofshin.

Të dy shkencëtarët e sipërpërmendur morën dhe analizuan molekulën e AND-së të 2257 banorëve europianë të vendeve të ndryshme dhe identifikuan rreth 1.9 milionë segmente gjenetike. Por çfarë bënë më tej këta shkencëtarë?

Një segment me prejardhje të përbashkët ose identike, d.m.th IBD që ka të njëjtën përbërje midis dy individëve tregohet në dy individët e fundit të pemës gjenealogjike. Është e qartë se këto segmente individët i kanë marrë në rrugë të ndryshme të lidhjeve të gjakut. Merret me mend se një popullatë ka shumë nga këto blloqe të IBD-së. Atëhere pranohet se kjo popullatë është homogjene, me prejardhje të njëjtë, me pak përzierje apo se në këtë popullatë ka pasur pak migrime dhe si rrjedhojë pak të huaj etj. Studiuesit, siç thamë, morën mostra nga disa popuj europianë. Ata analizuan blloqet IBD në disa individë të çdo popullate. P.sh në tabelë tregohet se janë analizuar 9 individë nga Shqipëria, 14 nga Austria, 15 nga Kosova etj. Në kolonën ku është shkruar Self (Vetë) tregohet mesatarja e gjithë blloqeve të IBD-së të gjetur tek çdo popull.

Në tabelë duket se tek shqipëtarët kjo madhësi është 14.5 dhe tek kososvarët 9.9. Nga një vëzhgim sipërfaqësor vihet re se si tek shqiptarët e Shqipërisë edhe tek ata të Kosovës vlera mesatare e të gjithë llojeve të IBD-së është më e larta në Europë. Kjo do të thotë se tek shqipëtarët numri i përputhjeve i blloqeve të IBD-së, d.m.th të AND-së identike, është shumë i lartë. Ky mendim përforcohet edhe nga të dhëna të tjera. Dihet se Hunët kanë migruar në shekullin e IV dhe sllavët në shekullin e VI deri në shekullin e IX. Pikërisht në këtë kohë vërehet edhe vlera e lartë e mesatares së IBD-së së tyre. Por ajo që bie në sy në këtë studim dhe që duhet përmendur është niveli i lartë i blloqeve IBD tek shqipëtarët dhe sidomos e stërgjyshërve të përbashkët të paktën në 1500 vitet e fundit.

Kjo gjë tregon se popullata shqiptare, të paktën deri 1500 vite më parë, ndonëse numerikisht e vogël, ka qënë kohezive apo kompakte. Gjithashtu, tregohet se individët shqiptarë kanë ngjashmëri me popullatat e tjera europiane. Nga ana tjetër mostrat e grekëve dhe maqedonëse tregojnë se ata kanë një ngjashmëri stërgjyshërore më shumë me shqipëtarët sesa me popujt e tjerë fqinjë. Këto të dhëna i bëjnë shkencëtarët të mendojnë se migrimi sllav në shekullin e VI ka ndikuar pak në ndryshimet gjenetike në Ballkan.

Mes analizës kulturore dhe asaj gjenetike

Kohët kur u druajt se individualizmi se do të pushtonte dhe kujtesën mbi prejardhjen familjare dhe fisnore një besim i ri zuri vend dhe u punësau për këtë qëllim, besimi se vetëm shkencat ekzakte si ato mbi gjenetikën, kanë mundësi të thonë të vërtetën për prejardhjen tonë. Dhe megjithë frymën individualiste, shqetësimi për prejardhjen kombëtare u përvijua dhe krijoi së paku dy kozmologj. Njëra përspektivë mbështet idenë se me gjithë popujt e botës në një mënyrë a në një tjetër kemi të parë të përbashkët, madje jo shumë të largët. Disa të tjerë mendojnë se kombet dhe kufijtë kombëtar në një mënyrë përfaqësojnë kufij racor.

Studimi në fjalë konfirmon edhe një herë tjetër, atë që prej kohësh është thënë në studimet antropologjike sociale kritike, se kufijtë etnikë dhe ata shtetëror të përvijuar para dhe pas krijimit të shteteve kombëtare nuk përfaqësojnë aspak kufij gjenetik. Se kufijtë gjenetikë nuk janë krijuar as në bazë të gjuhës, as në bazë të fesë dhe as të ndonjë etnie, dhe as në ndonjë kritet tjetër por kanë qenë gjithmonë të depërtueshëme. Pyetja që ngelej për tu diskutuar ka qenë gjithnmonë intensiteti dhe jo ekzistenca e depërtueshmërisë. Kahjet se nga dhe si ka qarkulluar një kulturë apo tipar kulturor. Pati dhe shumë kritike mbi atë që u quajt difuzionizëm kulturor, dhe tani kemi një emërtim të ri që është “globalizmi apo globalizimi”.

Studimet gjenetike në këtë drejtim marrin rëndësi në shumë drejtime për dijet humane. Shumë njerëz nuk besojnë shumë në analizën kulturore dhe historike krahasuase, por më shumë besim është shtënë në “shkenca ekzakte” siç është ajo e dijës gjenetike. Studiuesit në fjalë kanë bërë shumë kujdes të theksojnë se këto të dhëna kanë qenë propozuar nga shumë studime të mëparëshmë historike, arkeologjike, gjuhësore etj. Në këtë rast duhet parë me kujdes harta e ofruar, pasi ajo në disa raste mbështet njërën apo tjetrën tezë të migracioneve apo “komunkimive kulturore”, Por gjithësesi, ky studim jo vetëm konfirmon shqyrtiimin kritik të studimeve sociale dhe historike të bërë deri më tash por kam përshtypjen, se ky studin dhe të tjerë të kësaj natyre do të jetë vetë objekt shqyrtimi në disa drejtime. Si, pse krijohen këto harta gjenetike në ditët e sotme, sa besohen dhe sa rol luajnë ato në jetën sociale në ditët e sotme dhe në të ardhmen, cili është raporti në mes pushtetit dhe dijes së prodhur në këso rastesh, e shumë pyetje të kësaj natyre.

Serbia dhe përbindëshi nga Banati

Të dielën u mbyll Panairi i 62-të i Librit në Beograd, ndërsa bilanci i tij pak a shumë tingëllon kësisoj: kryeqytetin e Serbisë e vizitoi një përbindësh. Kjo përshtypje, sipas të gjitha gjasave, do të duhej t’u imponohej konsumatorëve të mediave serbe. Përbindëshi, sipas tyre, e ka emrin Herta Müller – e rritur në Rumaninë fqinje dhe fituese e çmimit “Nobel” për letërsi

Zonja Müller sivjet ishte mysafire nderi e Panairit të Librit në Beograd, e për ta prezantuar atë te banorët e “Qarkut të Dyshit” në fillim të këtij manifestimi tradicional u organizua një panel në Teatrin Jugosllav të Dramës, shkruan sot Michael Martens në Koha Ditore.

Kjo mbrëmje e la në hije – me të drejtë apo jo, kjo tash është një çështje tjetër – pjesën e mbetur të Panairit. Kush është, pra, gruaja “mbeturinë” (sipas “Telegrafit” serb), që e keqpërdori mikpritjen e Beogradit (“Politika”) dhe – siç shkruajnë pak a shumë të gjitha gazetat – e ofendoi Serbinë?

Herta Müller u lind dhe u rrit në një fshat gjerman në pjesën rumune të Banatit. Si rioshe kaloi në Temishvar, ku studioi dhe punoi. Kur pas maltretimeve shumëvjeçare prej anës së shërbimit të zbulimit të Ceausescut “Sekuritatee”, më 1987 më në fund iu lejua ta braktisë Rumaninë dhe të vendoset në Berlin, ajo ishte në mes të tridhjetave. Përvojat nga parajsa e errët e varfërisë së Rumanisë komuniste e shënuan jetën dhe letërsinë e saj…

Shqipëria, xhevahiri i ruajtur i Evropës

Zbuloni një nga xhevahirët më të pashkelur dhe simpatik të Evropës – shikoni vendet më të mira për të vizituar Shqipërinë, një bukuri malore me vendas tepër miqësorë. Kështu e nis artikullin portali britanik momondo.co.uk, i njohur për informacionet turistike

“Shqipëria është një copëz e paprekur dhe e pazbuluar e enigmës komplekse të Evropës. E mbushur me peizazhe zanash, pamje të mrekullueshme, kulturë të pasur dhe banorë vendas mikpritës, Shqipëria duhet të konsiderohet si një nga destinacionet kryesore për të vizituar, për një eksperiencë autentike udhëtimi”, shkruan artikulli, i cili sjell përvojën e një prej shkrimtareve më të njohura për udhëtimet Anita Hendrieka.

Peizazhi i Shqipërisë përbëhet nga territori malor mbi 70%, thuhet në reportazh, kështu që nëse pëlqeni natyrën, ajo duhet të jetë në krye të listës suaj. Një tjetër gjë që në këtë vend nuk mungon është karakteri. Shqiptarët kanë një ndjenjë të madhe të humorit dhe një qëndrim të relaksuar – ky i fundit ndonjëherë sfidon durimin e udhëtarëve të etur.

Shqiptarët i ruajnë traditat e tyre të dashura dhe vendi është frymëzim për të jetuar dhe udhëtuar në mënyrë më të thjeshtë. Teknologjia merr një vend dytësor dhe udhëtimi këtu është një rast i madh për të praktikuar jetesën pa të. Shqipëria mund të arrihet duke fluturuar në aeroportin e vetëm të vendit që ndodhet në kryeqytetin e Tiranës.

HISTORIA E SHQIPËRISË

Historia e Shqipërisë është komplekse dhe vendi ende po rimëkëmbet nga regjimi komunist që përfundoi në vitin 1992. Mbi 750,000 bunkerë u ndërtuan me urdhër të diktatorit Enver Hoxha, i cili ishte i njohur për natyrën e tij paranojake për luftën. Për fat të mirë, Shqipëria kurrë nuk i ka përdorur këto bunkerë dhe shumë prej tyre janë braktisur ose me kreativitet u shndërruan në hotele, kafene dhe madje edhe studio tatuazhi.

Kjo, megjithatë, është vetëm një pjesë e vogël e historisë 5000 vjeçare të Shqipërisë. Përpara kësaj, Perandoria Osmane u vendos mbi 400 vjet, kur një shumicë e madhe e kombit u bënë myslimanë. Megjithatë, pak do të shihni ndonjë dëshmi të shamive dhe shumë njerëz ende pinë raki, alkoolin dhe hanë mish derri.

Shqipëria ishte gjithashtu vendi i parë që ndalonte fenë kur u vendos komunizmi. Shumë kisha dhe xhami u shkatërruan gjatë kësaj epoke, por ngadalë – gjatë dekadës së fundit – po rindërtohen dhe religjioni është rifutur në jetën e njerëzve.

Ndër qytetet që artikulli citon si të preferuara për t’u vizituar janë disa nga Shqipëria Jugore. Saranda, Ksamili dhe Himara cilësohen si mrekulli natyrore dhe të lashta. Ndërsa Berati dhe Gjirokastra – binjakët historikë.

PLANIFIKO RRUGËN TËNDE

Është më e lehtë që të udhëtosh nëpër Shqipëri me makinë, por gjithashtu mund të udhëtoni në vend me autobus. Është mirë dhe e lirë, por duhet të dini që transporti në Shqipëri nuk ka orar të rreptë apo afat kohor. Gjithashtu, kohët e autobusit mund të ndryshojnë nga vera në dimër, kështu që kërkoni një lokal që të pyesni për autobusët – ata do të dinë më së miri.

Ekzistojnë ndalesa të përafërta të autobusëve, por shoferët e autobusëve marrin gjithashtu autostop për të gjithë ata që ngrenë dorën. Gjërat më të rëndësishme: mos u habitni nëse ndani edhe vendin tuaj me një frigorifer ose një motor makine.

USHQIMI SHQIPTAR – SUPER I FRESKËT

Kuzhina shqiptare ndikohet nga Greqia, Turqia dhe Italia; zakonisht është bërë me prodhime vendore dhe është e njohur për erëzat. Pjatat shqiptare përfshijnë tavёn e kosin (qengjin e pjekur me kos) dhe byreku (një pastë e pjekur zakonisht e mbushur me djathë). Ju gjithashtu do të gjeni një sasi të pafund të pizzerive të cilësisë të lartë dhe përgjatë bregut ju mund të shijoni ushqim deti të mahnitshme dhe të përballueshme në çmim, mbi të gjitha të freskëta.

Gjithashtu sigurohuni që të provoni pijen më të njohur në Shqipëri: Rakia – një pije e fortë e bërë nga rrushi i fermentuar dhe nganjëherë frutat e tjera si kumbulla dhe thana. Rakia përdoret edhe për qëllime mjekësore. /monitor/

Negovani, fshati që ka vetëm shqiptarë, por ku nuk lejohet të flitet shqip

Është e trishtë historia e Negovanit. Në vitin 1928 këtij fshati të famshëm iu kthye emri në Flamburo. Në ditët e sotme aty ende banojnë shqiptarë ortodoksë dhe pak vllehë. Por sipas të dhënave nga viti 1912 deri në vitin 1928 në Negovan banonin rreth 1100 njerëz

Nga Arlinda Canaj

Ky fshat është i njohur për atdhetarizmin e banorëve të tij. Në shumë shkrime të mëparshme kemi përmendur që në këtë fshat u hapën shkolla shqipe dhe u mbajtën mesha në gjuhën shqipe që në fillim të shekullit XX. Fshati është i njohur sepse këtu lindën figura të shquara shqiptare ndër më të njohurit Papa Kristo Negovani dhe Theodhos Haradhambi Negovani, të cilët u vranë barbarisht nga grekët në vitin 1905 sepse u mësonin fëmijëve të fshatit gjuhën shqipe. Papa Vasil Gjikë Stillo është nipi i Negovanëve i cili më 1910, bëri përpjekje që në kishën e fshatit të mbante meshën në gjuhën shqipe dhe e goditën me thika gjatë meshës, vdiq më 16 janar 1910 në spitalin e burgut të Manastirit. Për vrasjen, në Negovan, të priftit shqiptar, dëshironte ta kthente liturgjinë në kishë nga gjuha greke në gjuhën shqipe ka shkruar edhe Brailsford. Sipas të dhënave që disponon historiani i njohur Arben Llalla në librin e tij “Demografia në viset Veriore të Greqisë”, shumë dokumente historike vërtetojnë se Negovani ka qenë fshat i pastër shqiptar.

Pleqësia e fshatit në fund të vitit 1909, lajmëronte me një letër në gjuhën shqipe prej tre faqesh se është hapur shkolla shqipe “Dituria”, me mësonjës Petro Nini Luarasi, Në letër thuhet se shkolla në Negovan ka nevojë për libra dhe fletore për rreth 40 nxënës, djem dhe vajza të cilët e kishin braktisur shkollën në gjuhën greke. Në fund letra është firmosur nga pleqësia e shkollës, kryeplaku Sotir Kristo, arkëtari Sotir A Xoxe, pleqnar Naso Tire dhe mësonjësi Petro ( Αθανάσιος Χαλκιόπουλος, ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ – ΒΙΛΑΕΤΙΑ, ΤΗΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ-ΜΩΝΑΣΤΙΡΙΟΥ, (Εθνολογική στατιστική των βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου), Αθήναι, 1910, fq.90 203 ëëë.lithoksou.net/florina_gh.html). Në fund letra ka edhe vulën e pleqësisë së mësonjëtores me vitin e themelimit të saj 1909. Origjinali i kësaj letre gjendet në muzeun e qytetit të Elbasanit. Kjo shkollë u drejtua deri në vitin 1911 nga Petro Nini Luarasi.

Nga Negovani është dhe ish-ministri i brendshëm i Republikës së Shqipërisë Koçi Xoxe (1911-1949), njëri nga figurat qendrore të Partisë Komuniste. Gjatë kohës së diktaturës komuniste është shkruar se Koçi Xoxe ishte sllav-folës, por në Negovan nuk ka pasur asnjë familje sllav-folëse. Një kushëri i Koçi Xoxes i quajtur Mihal Xoxe, në fund të shek.XIX kishte ngritur në Kostancë një shtypshkronjë nga më të mëdhatë të asaj periudhe në Rumani, ku rilindësit shqiptarë botonin veprat e tyre patriotike. Aty janë botuar edhe librat e Frashërllinjëve, të Naimit, Abdylit të Samiut dhe të shkrimtarëve e patriotëve të tjerë të Rilindjes sonë Kombëtare, të cilat ndezën në ato vite shumë ndjenjat patriotike. Negovani në fillim të shek.XX ishte fshat shumë i madh dhe numëronte mbi 500 shtëpi të banuara qind për qind me shqiptarë. Në një shkrim të botuar në revistën gjermane Der Spiegel, më 10 nëntor 2003, Renate Flottau, shkruan se në Flamburo (Negovan) kishte takuar një të moshuar që shiste mollë anës rrugës dhe ai i kishte thënë se shqiptarët vendas nuk guxojnë as të flasin shqip në shtëpitë e tyre.

Grekët na kanë asimiluar. Nuk ka shkolla shqipe apo institucione kulturore. Nga të dhënat e regjistrimeve të popullsisë që do sjellim më poshtë, nuk na rezulton që në Negovan të ketë familje sllave. Nga të dhënat që jep autori Brankof në fshat ka 96 bullgarë të krishterë, 110 grekë, 300 vlehë dhe 1080 shqiptarë të krishterë. Fshati kishte dy shkolla fetare, tre mësues dhe 200 nxënës. Sipas Millojeviç, ai jep të dhëna për 110 shtëpi ku banojnë shqiptarë ortodoks dhe 3 shtëpi vlleh ortodoks. Në regjistrimin e vitit 1932, fshati kishte 210 familje të huaja që flisnin gjuhën shqipe dhe pak prej tyre gjuhën sllave dhe rumanishten, dhe 44 familje kanë deklaruar hapur se janë shqiptar.Ndërsa Riki Van Boeschoten dhe Helleen van der Minne, deklarojnë se banorët e Negovanit janë deklaruar të gjithë shqiptarë. Sot fshati i përket komunës së Perasmatos dhe ka rreth 420 banorë.