Rrefimi i dr. Antonio Belusci: Ju tregoj Arbëreshet e Italise, Greqisë dhe ritin bizantin tek Eparkia e Ungres në Kalabri

DR. ANTONIO BELUSCI është Protopreviter arbëresh me ritin bizantin tek Eparkia e Ungres në Kalabri shkrimtar, etnolog, gazetar. Ky bashkëbisedim dhe njohja nga afër e Priftit arbëresh Imzot Antonio Belushi mendoj se është një eksperiencë që cdo shqptar i mirë duhet tja krijojë mundësinë vetes që ta ketë. Veprimtaria kombëtare e këtij Prifti arbëresh është e jashtëzakonshme, larg dritave të reklamave dhe zhurmës boshe ky shqiptar i madh i ka lënë Kombit një pasuri shumë të cmuar

Frashineto/Frasinta ose Frashëri si i thonë arbëreshët është një botë shqiptare e pastër është një ndër dhjetra, ku koha ka ndalur ndër epokat më të ndritura të kombit tonë, në epokën e Skënderbeut. Legjendat, tezgjahu, vallet, gjuha e pastër arbërore, kuzhina, vajet dhe magjitë, janë një botë që Imzot Belushi e mblodhi dhe e hodhi në letër nga arbëreshët e Italisë deri në ata të Greqisë.

Brizida Gjikondi bashkëbisedoi në këtë intervistë për gazeten Tema

I dashur Lal-zot, (kështu e quajnë të gjithë arbëreshët e zonës, Priftin arbëresh Imzot Ndon Bellusci-n nga katundi arbëresh Frascineto/Frasnita Kozenca), prej më shumë se 50 vjetësh Ju i jeni dedikuar hulumtimit, kërkimit dhe botimit të dokeve dhe zakoneve të kombit shqiptar në shumë territore te botës. Si Ju askush tjetër, tashmë falë jush, shqiptarët kanë një arkivë dhe një kujtesë popullore mbarëkombëtare të zyrtarizuar, të zbardhur, të provuar.. Cfarë ju shtyu në këtë ndërmarje të madhe dhe me vlera historike, ku është i përqëndruar ky humultim, cfarë mekanizmi keni përdorur, në cilat territore është shtrirë ky humultim, cfarë hasët të përbashkët ndërmjet arvanitasve të Greqisë dhe arbëreshve të Italisë, dhe cfarë të ndryshmesh po ashtu ?

Ne arbëreshët në Itali dhe arnërpret-arvanitasit në Greqi, që ka shekulli XV deri sot, jetojmë si kulturë gojore, dmth pa mësimin zyrtar e gjuhës emtare shqipe. Kushtetuta italiane rinjeh mbrojtjen e pakicave historike linguistike dhe në vitin 1999 shteti italian bëri një ligj ku mësimi i arbërishtes në katundet arbëreshë është fakultativ jo i detyrueshëm. Dhe kështu s’u bë asgjë, dhe jemi me dy këmbë te varri. Kushëtetuta greke njeh dhe mbron vetëm pakicen turke. Arbëreshët dhe arbëroret janë një popull i shpërndarë nga Mëmëdheu, që jeton ditë për ditë identitetin e tij etnik shqiptar vetëm me zemër dhe me veprimtari duke perdorur gjuhën arbëreshe gojore, pa shkuar në shkollë për mësimin e alfabetit shqiptar. Kështu ndodhet ka më shiumë se 500 vjet. Një fenomen shumë i rrallë! Ata pak ndër nesh që dimi të kuptomi dhe të shkruami në gjihen letrare shqipe kemi shkuar çdo vit në Universitetin e Prishtinës në Seminarin për të huaj. Edhe unë shkova në Universitetin e Prishtinës në vitin 1976 në në vitet të tjera. Kjo do t’thotë se kultura arbëreshe vdes ditë për ditë, dhe nuk mund të trashigohet mirë si më përpara.

Dashuria e madhe për gjuhen arbëreshe dhe për zakonet dhe vlerat tona shpirtërore dhe kulturore, që në vitin 1958 me përkrahjen e prof. Ernest Koliqit, më futi në kulturen materiale dhe gojore dhe në kërkesat në terren të kulturës analfabete arbëreshe në Itali dhe arbërore-arvanite në Elladhë (Greqi), duke intervistuar vetëm arbërisht gra e burra pleq, punëtorë, bujk, çopanë mbi punën e jetën e tyre të përditshme, duke regjistruar të gjitha në manjetofon: Materialin e kam studjuar, sistemuar, shkoqitur dhe botuar në revisten “Shejzat”, në “Studime Filologjike”, në “Zgjimi”, dhe pastaj në libra, veçanërisht puna në vek, puna blegtorale, zakonet mbi vdekjet.

Njerëzit shkojnë dhe vdesin por kultura e çmuar e tyre qëndroi kështu e kodifikuar, dhe qëndron e pavdekshme si trashëgim në brezat e rea arbëreshe. Kjo punë më mbajti gjithëmonë lidhur me popullin dhe me kulturën e tij në shumë troje dhe situate të nryshme.

Cfarë kujtoni nga miqësia juaj me arvanitasit e shquar te Greqisë, cfarë produktesh kombëtare solli bashkëpunimi juaj me ta.

Hulumtimet e mia midis vëllezërve arbërorë-arvanitë në Elladha filluan që në vitin 1965, dhe vazhduan deri në vitin 2005. Kur u takova me banoret arbërorë në katundet në Atikë si Koropi, Spata, Markopoulos, Qeratà, etj. përmua u hap nj’jetë e re. Kam shkuar për kërkime në terren në 115 katunde arbërorë, kur se në katalog, sipas doklumentëve të botuara, janë mëse 900 katunde albano fonë në të gjitha krahinat të Elladës. Sundimi otoman në gadishullin balkanikik dhe deti Adriatik na llargoj nga vatrat tona dhe na këputi vëllazërinë tonë. Varresat e prindëve në trojet atdhetare na forcuan kujtimin dhe deshiren dhe nostalgjinë të rikrhimin në Atdhe me këngat tona tradizionale. Unë, arbëresh, s’dija asgjë mbi gjëndjen dhe historinë të këtyre vëllezerve, dhe ata s’dijen asgjë mbi ne arbëreshët. Zbuloja çdo ditë se neve arbëreshë dhe arbërorë na bashkon shperngulja nga Atdheu për shkak të sundimit otoman, mikpritja, vëllazërimi, mbiemrat, besimi ortodhoks me ritin lindor bizantin, toponimet, të folmet dhe kostumet tona. Cdo takim ish i jetuar me një gëzim i pathënshëm e me një mikpritje e jashtëzakonëshme. S’kisha asnjë problem për të fjetur dhe për ushqimin. Të gjithë më nderonin dhe më shprehin mirënjohje se unë arbëresh, me regjistrimet e zakonëve dhe të këngëve të tyre, shpëtonja nga varri e nga herresa një pasuri kulturore shekullore të ekzistences e ryre. Nga vjen ti, ku jetoni ju arbëreshë, çfarë punë bëni atje në Kalabri, ju jini vëllezërit tanë të harruar nga shekuj, ju arbëreshë jini si neve këtu arbërorë me një gjak, një gjuhë dhe një histori. Këto ishen kudo pyejtjet tona me shumë interes dhe me çudi. Në rrugen time kërkimtare si etmolog kam takuar një popull arbëror me ndjenja etnike arbërore të thella e të rrenjosura me arë në hekur dhe me një identitet kulturor shumë i dobët dhe i varfër: as libra me alfabetin shqip, as revista arbëroe. Një popull arbëror, albanofon i shkelur dhe i persekutuar ashper për humbjen të idetitetit e tij etnik dhe kulturor në Elladha.

Arbëroret kanë jetuar të vetmuar dhe pa lidhje me Shqipërinë dhe me neve arbëreshë. Disa njerëz me kulturë të lartë më kanë përkrahur dhe ndihmuar shumë, si Metropoliti i Korinthit Panteleimon Karanikolas nga katundi arbëror i Kranidhi Argolidos, avokati Vangjel Ljapis nga Elefsina, avokati Aristidhi Kolljas nga Kackaveli, dr. Gjergj Haxhisotiriu, inxh. Jorgo Marougas nga Patra, Jani Gjikas nga Evja shkrimtar dhe etnolog, inxh. Jorgo Gerou, Jorgo Mihas, Të gjithë këta, pastaj njëzet vjet që u shkoja çdo vit në Greqi për hulumtime etnologjike, u zgiuan nga gjumi nga gjumi dhe falë edhe nxitjes time krijuan Shoqaten Kulturore “Mark Boxcari” në Athinë me revisten “Besa” dhe me revisten “Arvanon”. Me mikun Aristidhi Kolljas kemi krijuar një levizje popullore arbërore-arbëreshe, duke organizuar udhëtime dhe vizita reciproke në katundet arbëroreë në Atikë dhe arbëreshë në Kalabri. Shumë nga ata më kanë shkruar vetë, ashtu si dijen, letra arbërisht me alfabetin shqip. Dhe kjo më gëzoi shumë, sepse puna ime jip pema kulrurore dhe kombëtare. Përmendorja më e pavdekshme të këtij populli arbëror është në këto dy botimet e mia “Kërkime dhe studime ndër arbëroret të Ellades” (1994), dhe në Arbërorët-Arvanitë një popull I padukshëm”(2004)- Cdo shtëpi shqiptare kish të kish këta dy libra ku jeta e vëllezërve arbërorë vërtet lulëzon dhe na mëson se ç’vjen m’e thënë “Shpirti I Arbërit”.

A ju ka ndihur në këtë rrugëtim historik, të qënit njeri i Zotit me të gjithë kuptimin e fjalës, dhe me qe jemi në këtë temë, cfarë roli mendoni Ju se ka luajtur feja në ruajtjen e vlerave bazike të kombit shqiptar tek arbëreshët e Italisë dhe tek arvanitasit e Greqisë, në cilin rast ka qënë më ndihmuese dhe respektuese ?

Feja ime si Prift arbëresh me ritin bizantin i Eparkisë arbëreshe së Ungrës, e themelluar nga Papa Benedikti XV në vitin 1919, më ndihmoi jashtëzakonisht shumë, sepse arbëroret-arvanitë në Greqi janë gjithë ortodjoks me ritualin kishtar e Kostantinopojes, ashktu i kemi edhe me arbëreshë. Besimi jonë ortodhoks dhe njohja ime e gjuhës greqishte liturgjike dhe greqishte popullore më ndihmoi dhe më afroi shumë në punën time etnografike në mbledhjen e kulturës popullore arbërore në sheshet e katundit, në shtëpi, në kisha, në rrugë. Kisha makinen time dhe njerëzit më shoqërojnë në shtëpitë e tyre për të intervistuar prindërit dhe gjyshin e tyre. Dhe priftrat e katundëve arbërorë, kudo vajta, kur i tregoja se jetoja dhe isha misafyrë i metropolit Panteleimonit i Korinthisë, më ndihmojnë dhe mirrjen dhe ata pjesë në intervistat e mia. I kam gjithë në zëmren time dhe jam shumë mirënjohës gjithëve. Hisotia na thotë se shpërgulja në shekullin XV e Etravet tanë nga Epiri, nga Hjimara dhe nga jugi i Shqipërisë, me të folmen toshkërishte, ishen me besimin ortodhoks në juridiksionin kishtar I Metropolisë i Ohrid. Koncili I Firenxes (1439) vu atrat tanë dhe nën juridiksionin territorial të Papës e Romes. Dhe kështu ne u kemi zhvilluar nën këto dy juridiksione. Një fenomen unik në botë.

Ju jeni shqiptar me nënë dhe atë arbëresh nga Frasnita/Frashineto e Kalabrisë, cfarë roli mendoni se ka luajtur familja dhe katundi Juaj në formimin dhe rrugëtimin tuaj me vlera kombëtare. Mendoni që tashmë Frashineto, si shumë katunde të tjera arbëreshë, dalëngadalë po i përkasin historisë dhe mbas 5 shekujsh mund ti dorëzohen asimilimit.

Tat-madi im(gjyshi) dhe mëma e tatësë (gjysha), tatmadhi im (gjyshi) nga ana e mëmëjeter (gjysha), ashtu si edhe tata dhe mëma, të gjithë arbëreshë nga Frasnita, kanë pasur një rol të madh në ruajtjen e gjuhësë dhe zakonëve atdhetare. Në shtëpi, na e ditë, folmi vet arbërisht. Italishtja përdorej me të huajtit. Mbi përdorimin e gjuhësë arbëreshe shtohej edhe mbajtja e fjalësë e dhënë, e mikpritjes, e nderimit me miq dhe armiq. Ne jemi arbëreshë, dhe me të tjerë duhet të sillemi më mirë e më drejtë se të tjeret ç’janë italianë. Në shtëpi trashigohej gjithë pasuria jonë kulturore zakonore kombëtare.

Për sa I përket asimillimi i katundëve arbëreshë me ritin latin të Italianëve mund të verifikohet ditë për ditë më shpejtë. Por në katundet arbëreshë me ritin bizantin, që sot bëjen pjesë tek eparkia bizantine e Ungrës, asimillimi është i pamundshëm sepse vetëdija e apartenxes është shumë e thellë dhe gjuha arbëreshe përdoret dhe këndohet çdo ditë në kishat tona arbëreshe me ritualin bizantin i etravet tanë.

Identiteti kishtar fetar me ritin bizantin do të mbanjë akoma për shumë vjet identitetit etnik dhe identitetin kulturor me traditat. Eparkia jonë, zyrtarisht, quhet “Eparkia e Ungrës të italo-shqiptarëve me ritin bizantin të Italisë kontinentale”. Deri që rron eparkia e Ungrës, si qendër dje si kështjellë të vetdijës dhe të identitetitt tonë etnik, fetar dhe kulturor, do të rrrojmë dhe përparojmë dhe gjithë ne arbëreshë. Ideentiteti jonë kishtar na mbanë forte identitetin tonë etnik. Eparkia e Ungrës përmban 25 katunde arbëreshë me një popullsi rreth 40.000 banorë.

Bibloteka Juaj është simbol në botën arbërore dhe mbarë shqiptarinë, ajo është e vizitueshme dhe vënd kult për cdo shqiptar, keni patur ndihmë nga shteti shqiptar në këtë monument të gjallë që Ju i keni ngritur Kombit ? Ju keni patur marrëdhënie akademike me shtetin shqiptar të të dy sistemeve, kur mendoni që shteti shqiptar ka qënë më pranë arbëreshve të Italisë, në cilën epokë dhe në cfarë formash.

Biblioteka vepron që në vin 1960, dhe kanë ardhur afro 6000 studjues nga gjithë bota. Dhe çdo njeri ka shkruar mendimet e veta në regjistrin e Bibliotekës. Eshtë në botim një liber i veçant me gjithë këta mbresa nga akademikë, ambasadorë dhe studjues shqiptarë dhe nga Evropa dhe Amerika. Disa studjues si av. Ilirjan Celibashi, kryetar i Shoqatës “Pal Engjell” në Tiranë, Ju (Brizida Gjikondi), profesoret të Universitetit e Tetovës dhe të Prishtinës vazhdojnë të më dhurojnë libra dhe revista shqiptare për Bibliotekenë. Dhe i kam shumë mirënjohje. Nga Sheti i sotëm demokratik s’kam pasur asnjë ndihmë, po vetëm nderime dhe mirënjohje. Në kohën e Hoxhës prof. Androkli Kosatallari interesohej dhe Biblioteka Kombëtare më dergonte rregulisht libra dhe revista që sot nderojnë Bibliotekenë dhe studjohen vazhdimisht.

Duket se Shteti shiptar I sotëm harroj krejtë arbëreshëtë dhe problemet e tyre e përditshme për të mbjatur të gjallë rrënjat tona kombëtare. Shpresoj se Institucionet shqiptare do t’e kuptojnë rëndësinë e Bibliotekësë sime shqiptare në Frasnitë dhe do t’e gjëjnë menyrën për ta ndihmuar me libra, revista dhe të tjera mjete për të vazhdoj punën e saj kulturore për arbëreshët, për diasporen shqiptare dhe për Kombin.

Kur shëtit nëpër Frashineto por edhe në katundet e tjera arbërorë, ndjen sikur kthehesh mbrapa në kohë, emrat e udhëve, adhurmi ndaj Skenderbeut, Monumentet dhe Sheshet me emrin e tij, gjuha e pastër pa barbarizma, kostumet, zakonet, të bëjnë të ndjesh që botës arbërore të Italisë, ora i ka mbetur pikërisht në momentin kur Gjergj Kastriot Skenderbeu mbylli sytë, si arritët ju si komunitet ti mbijetonit asimilimit per shekuj me rradhë, të përballonit mbijetesën në Italinë e luftrave dhe konflkteve si të brëndëshme dhe të jashtëme duke qënë gati përherë në krahun e përparimtarve dhe fitimarve, jo vetëm kaq, por shumë figura të shquara të Italisë janë pikërisht të komunitetit arbëresh të Italisë.

Gjatë pesë shekuj ne kemi luftuar kundër asimilimit. Shekulli XVII ka qenë shekulli më rrezikshëm, sepse disa katunde arbëreshë me ritin bizantin kanë qenë të angazhuar mirrjen ritin latin e Italianëve, që na thomi “t’huaj”. Në shekullin XVIII kemi pasur institucionin të Kolegjith “Corsini” në Shën Benedetto Ullano dhe pastaj Kolegjin e Shën Adrianit në Shën Miter Korone, ku kanë dalur njerez me kulturë shumë të lart dhe me nje vetëdije kombëtare shumë të bindur dhe shumë të thellë. Priftrat arbëreshë gjithëmonë kam mbajtur t’gjallë idenë të “Kombit shqiptar”(Nazione Albanese), e lidhur me ritin bizantin dhe me gjuhen arbëreshe. Ruajtja e ritit bizantin ishte ruajtja dhe identitetit tonë etnik shqiptar.

Kryeministri i Shqipërisë z. Edi Rama së bashku me qeverinë e tij ka vendosur që vitin 2018 ta quaj vitin e Skënderbeut, mendon që ky vendim duhet të përfshijë dhe botën tuaj arbërore si pasqyrimi më suprem dhe real i ruajtjes se vlerave të Skënderbeut?

Miti I Skënderbeut që nga “Lidhja e Lezhes” dei sot është i gjallë jo vetëm në rapsoditë tona epike dhe në vallet tona kombëtare këtu në Frasnitë tek e martja e Pashkvet por Skënderbeu është i gjallë tek toponomastica e katundëve arbëreshë dhe në monumentet me bustin e tij, ashtu si është i gjallë te Biblioteka ime. Në vitin 2018 ishte mirë ndëse Edi Rama interesohej, në lidhje me pedagogët e Tiranës, të punojnë e vijnë këtu në shkollat arbëreshe profesorë për të folur mbi veprimtarinë dhe aktualitetin e Skënderbeut, ose të shkojmë ne studjuesë arbëreshë për të folur mbi Skënderbeun në shkollet shqiptare në Shqipëri. Qevërisë e sotme shqiptare i bëj dhe një thirmmë për të kriojë një dikaster ministerial vetëm për ne arbëreshë në Italia, dhe të interesohet për kulturen shqiptare e rinisë arbëreshe deri në moshen 18-vjeçare, para se të shkojnë në Universitetet e qytetave italiane. Për këta duhen të krijohen bursa studimi në Tiranë. Dhe kështu Arbëria jonë mund të veproj akoma për kombin.

Si ndjehet Im Zot Belusci tani që kthen kokën mbrapa në kohë, ka projekte të pa realizuara, po dëshira, po brenga si në planin personal dhe kombëtar?

Siç dini unë u kam lindur në vitin 1934, dhe deri sotsi nga pikëpamja personale dhe kombëtare janë shumë gjëra positive që kam realizuar bashkë me shumë miq të tjerë. Sot në kohën post-industriale dhe teknike gjithë deshirat janë të realizuara. Realizimi i demokracisë në Shqipëri, shpallja e Republikës në Kosovë, hapja e Universitetit shqiptar në Tetovë, dhënia e shtetësisë shqiptare dhe doktorati në etnologji nga academia e shkencave në Tiranë dhe nderimi me Medaljen e art I Lidhjes së Prizrenit nga I.Rugova janë fitime dhe realizime jashtëzakonëshme në jetën time. Gëzohem se Shqipëria dhe Kosova përparojmë dhe i uroj të mos të harrojnë kurrë Arbërinë sonë në Kalabri. Puna pa e realizuar është lidhja dhe bashkëpunimi i këputur me vëllezërit e komunitetëve grekofone në Greqi pas vdekjet të papritura të miqëve të ngushtë arbërorë Aristidhi Kolljas dhe Jorgo Marougas. Në revisten time “Lidhja”(1980-2010) dhe më botimen e mia populli arbëror në Greqi qendron i gjallë dhe veprues.

Cfarë do ju uronit shqiptarve kudo në botë në këtë nëntor domethënës të 105 vjetorit te shpalljes së Pavarsisë së shtetit shqiptar?

Celebrimi në 28 nentorit i pavarësisë e Shqipërisë pas 105 vjet na gëzon gjithë ne shqiptarë. Kremtimi i Flamurit bashkon “Shpirtit e Arbërit” dhe na kulton se ne shqiptar duhet të jemi gjithëmonë të bashkuar dhe të duhemi dhe të respektohemi njeri me jetrin, duke mbajtur parasysh se sot kemi një Komb, një gjuhë dhe një histori e përbashkët. Dhe për këtë duhet të ndiemi në ndërgjegjen sonë krenarinë se jemi shqiptar. Në fund, ju falewnderoj për këtë bisedë të ngrohtë dhe për të gjitha revistat shqiptare “Studime Filologjike”, “Studime Historike”, “Etnografia Shqiptare”, që më kini dhuruar për Biblioteken. Ardhja juaj në Bibliotekë më nderoi shumë.

Janullatos reagon për “botimin provokues” në Panairin e Librit: Forca ime është e madhe…

Mediat greke e kanë konsideruar provokim prezantimin në Panairin e Librit të Tiranës botimin nga Sejdi Kondi “Djaj në Veladon”. Në kopertinën e librit është stampuar ikonografia e Shën Kozmait dhe Kryepeshkopit të Kishës Orthodhokse, Anastas Janullatos me titullin “Djaj në Veladon”

Libri në kopertinën e jashtme nuk përmban ndonjë shënim mbi shtëpinë botuese, por botimi prezantohej dhe shitej për publikun në stendën e “I Love Çamëria”, ku listoheshin kryesisht tituj librash mbi Çamërinë, shkruan shkruan Respublica.

Sipas mediave greke, libri nuk ka bërë përshtypje ndonëse në panair parakaloi thuajse gjithë kabineti qeveritar dhe presidenti i Republikës.

Janullatos i pyetur nga ANT1 bëri këtë koment:

“Forca ime është e madhe. Sulmi ka kaluar çdo kufij të arrogancës dhe provokimit, por nuk i ka kaluar kufijtë e mi të durimit dhe dashurisë. Me të tilla akte bëhen përpjekje të minohet harmonia fetare. Ne po luftojmë për bashkëjetesën harmonike”.

Sami Frashëri, poligloti me tetë gjuhë të huaja

Sami Frashëri, nuk është vetëm ideolog i shquar i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, por edhe një poliglot që dinte plot tetë gjuhë të huaja. Madje, Sami Frashëri është shkrimtari që shkroi romanin e parë në historinë e letërsisë turke. Por, cila ishte historia e veprës që e bëri shkencëtar në nivele ndërkombëtare

Dijetari i madh dhe ideologu i shquar i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, Sami Frashëri, u lind në fshatin Frashër të Shqipërisë në qershor të vitit 1850. Mësimet e para Samiu i nxuri në Frashër. Në moshën nëntëvjeçare i vdiq i ati, e dy vjet më vonë, pra më 1861, edhe e ëma. Të mbetur kështu, pa prindër, për të dhe për tërë familjen (gjithsej ishin gjashtë vëllezër dhe dy motra), sipas traditës shqiptare, duhej të kujdesej vëllai më i madh, Abdyli.

Meqë te Frashëri, vend malor, Abdyli nuk shihte ndonjë perspektivë të madhe, për t’ua mundësuar shkollimin vëllezërve të tij më të vegjël dhe për të krijuar kushte më të mira, vendosi të transferojë familjen në Janinë, kryeqytet i vilajetit të atëhershëm.

Sapo u vendosën në Janinë në vitin 1861, Samiu, krahas mësimit të turqishtes, arabishtes dhe persishtes, bashkë me të vëllanë, Naimin, u regjistrua në gjimnazin e njohur Zosimea, të cilin e mbaroi para kohe; për shtatë vjet në vend të tetë vite, aq sa ishte në rregullore, gjë që tregon forcën intelektuale të tij. E mbaroi më 1868 që e dëshmon edhe diploma e cila mban datën e 14 korrikut të këtij viti, e jo më 1871, siç e marrin disa.

Samiu këtu kishte mësuar edhe njohuri të reja: greqishten e vjetër dhe të renë, frëngjishten, italishten, latinishten, pastaj, gjeografinë, historinë, matematikën, kozmografinë, historinë e natyrës dhe anatominë.

I pajisur kështu me një kulturë të Lindjes, nga njëra anë, dhe të Perëndimit, nga ana tjetër, tre vjet pas mbarimit të gjimnazit, shkoi në Stamboll, në kryeqendrën e Perandorisë Osmane, ku do të vazhdojë punën e tij krijuese plot 33 vjet, deri në vdekje, në qershor të vitit 1904.

Kur erdhi në Stamboll Samiu, nuk ishte më shumë se 21 vjeç. I ri për nga mosha, por i pjekur dhe i ngritur për nga dituria, pa u menduar shumë, ia nisi punës për të botuar pas një viti veprën e tij të parë dhe njëherësh romanin e parë në letërsinë turke “Taa½½uk-i Talat ve Fitnat” .

Sami Frashëri shkroi shumë, mbi 60 vepra: shqip, turqisht, arabisht, persisht, disa prej tyre me shumë vëllime. Revistat më serioze të kohës, ishin kryekëput të tijat, po edhe në gazetat e tjera të kohës artikujt e Samiut zinin vendin kryesor.

Veprat e tij në gjuhën shqipe, në krahasim me veprat që i shkroi në gjuhën turke, janë të pakta, mirëpo këtu Samiu i preku çështjet më të ndjeshme, më të domosdoshme dhe më me interes për popullin shqiptar: hartoi alfabetin shqip, shkroi gramatikën shqipe, siç e quan ai, “Shkronjëtore e gjuhësë shqip”, që kishte rëndësi jo vetëm shkencore, por edhe më gjerë.

Pastaj shkroi veprën, ose më mirë të themi kryeveprën e veprave shqip “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është dhe ç’do të bëhet”? Çfarë force intelektuale dhe sa largpamës ka qenë Samiu, pa dyshim, mund të shihet në këtë vepër, ku para njëqind e sa vjetësh i shtron pikëpamjet e veta për një shtet të fortë, demokratik dhe të organizuar shqiptar.

Ndërkaq, në veprën në gjuhën turke Samiu, thuajse nuk la fushë të shkencës pa e shkelur, në shumë prej tyre ishte edhe pionier. Shkroi vepra letrare, filologjike, linguistike, dialektologjike, islamologjike, didaktike, leksikologjike etj.

Sa për kuriozitet po i përmendim vetëm veprat nga fusha e leksikologjisë, ku hartoi fjalorët: Frëngjisht-turqisht me afër 50 mijë fjalë; Turqisht-frëngjisht me afër 35 mijë fjalë; Arabisht-turqisht ; Fjalori i gjuhës turke me 1575 faqe, me afër 45 mijë fjalë, i punuar me një metodologji bashkëkohore. Ky është fjalor normativ i gjuhës së atëhershme turke dhe do të shërbejë si bazë për shumë fjalorë të mëvonshëm.

Megjithatë, vepra e cila e bëri Samiun shkencëtar në nivele ndërkombëtare; vepra e cila e kishte shtyrë të shëtisë bibliotekat e shumta të kohës; vepra e cila e kishte lodhur më së shumti (i kushtoi 11 vite), është: KÂMÛS AL-A’LÂM

Kjo është vepra më vëllimore dhe më e rëndësishme e Samiut. Është e shkruar në gjuhën turke të asaj kohe, d.m.th. me alfabet arab, në gjashtë vëllime me gjithsej 4830 faqe. Është enciklopedi historike-gjeografike. Këtu Samiu e shënon titullin edhe në gjuhën frënge DICTIONNAIRE UNIVERSEL D’HISTOIRE ET DE GEOGRA-PHIE, kurse emrin e vet e shënon të plotë Ch. Samy-Bey Fraschery (Sh. Sami Bej Frashëri).

Kâmûs al-a’lâmi botohet brenda viteve 1889-1898; vëllimi i parë dhe vëllimi i dytë botohen në të njëjtin vit, kurse vëllimet e tjera në çdo dy vjet, përveç vëllimit të katërt që botohet tre vjet pas të tretit. Kjo tregon për vështirësitë që kishte hasur Samiu pas vëllimit të dytë që do të shohim edhe nga vetë parathënia e tij.

“Çdo shkencë dhe disiplinë shkencore e ka shijen e vet… Historia dhe gjeografia, thotë Samiu, janë nga shkencat më tërheqëse. Në të vërtetë njeriu ka dëshirë të dijë për gjendjen e planetëve të largëta, e si të mos ketë dëshirë të dijë për rrethanat e rruzullit tokësor në të cilin jeton? Pastaj, ka apo nuk ka gjallesa në Jupiter, në Saturn, nëse ka, gjithnjë mendon se çfarë gjallesash janë; pastaj, si të mos e di gjendjen e gjyshërve, stërgjyshërve të vet dhe popujve të ndryshëm që jetojnë në planetin e tokës. Ja pra, këto dy gjëra, e para mësohet me gjeografi, kurse e dyta me histori”.

Samiu bën edhe dallimin në mes historisë dhe gjeografisë: “Historia është më e gjerë se gjeografia, sepse në histori, thotë Samiu, kundërthëniet janë më të shumta. Një pjesë e historisë është rrenë e thjeshtë e cila me kalimin e kohës dhe me përsëritjen e përhershme merret si e vërtetë. Historia është zaptuar nga ana e popujve të ndryshëm. Sa më shumë që ndryshojnë burimet e saj, po aq ndryshon edhe interpretimi. Ngjarjet i ndryshojnë herë me qëllim e herë duke gabuar, ashtu që vështirë është që në mesin e tyre të gjendet ajo që është e vërtetë”. Këtu merr si shembull historinë e Iranit të lashtë, duke thënë se “ka dallime në mes historisë evropiane që e kanë marrë nga grekët dhe historisë lindore që interpretohet nga Firdevsi. Këto dy histori janë shumë kontradiktore, sigurisht njëra prej tyre është e gabueshme, por si të bindemi se tjetra është e vërtetë?” – pyet Samiu.

Samiu këtu përpiqet t’u sugjerojë historianëve që të jenë sa më të kujdesshëm dhe më objektivë: “Është detyrë e atyre që merren me histori që të mos marrin gjithnjë si të vërtetë atë që shkruhet në libër pa i analizuar ngjarjet, pa i verifikuar burimet…”

Sami Frashëri në Enciklopedinë e tij të famshme shkruan për vendet anekënd botës; shkruan artikuj të përgjithshëm gjeografikë e historikë për Evropën, Ballkanin, Turqinë, Amerikën, Azinë, Afrikën, Arabinë, Zelandën, e në mënyrë të veçantë për vendet, shtetet, qytetet, detet, liqenet, malet, popujt etj. të këtyre vendeve; pastaj për perandori, dinasti, mbretëri të ndryshme; për personalitete të shquara të kategorive të ndryshme shoqërore deri në kohën e tij: sulltanë, mbretër, vezirë, shejhulislamë, imamë, papët, historianë, gjeografë, mjekë, filozofë etj.

Kur është fjala për Shqipërinë dhe shqiptarët, pra për vendin dhe popullin e vet, Samiu i kishte dhënë vetes liri të shkruajë pak më gjerë; të shkruajë gjëra që, me siguri, nuk mund t’i gjejmë në enciklopedi të tjera.

Në Artikullin Arnautlluk (Shqipëria) në mënyrë të përgjithshme shkruan për tërë territoret e Shqipërisë, kufijtë e saj, qytetet, kasabatë, malet, fushat, liqenet, lumenjtë etj. për të prezantuar pastaj veç e veç, qytetet, malet etj. të saj me të gjitha karakteristikat e tyre: gjeografike, historike, demografike, bukuritë natyrore etj. Ndërsa, në artikullin Arnaud (Shqiptarët) flet për lashtësinë e popullit shqiptar, për trimërinë, krenarinë, moralin, sinqeritetin, zgjuarsinë e tij; për besnikërinë e femrës shqiptare, por, njëkohësisht, duke ia dashur të mirën këtij populli thekson edhe disa dobësi që duhen mënjanuar.

Këtu shpesh shtrohet një pyetje: Pse Samiu, si shqiptar, e shkroi Kâmûs al-a’lâmin, kryeveprën e tij, në gjuhën turke. Përgjigjja është e thjeshtë: Samiu që para njëqind vjetësh deshi ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare, deshi t’i tregojë botës, pikërisht në kohën e shthurjes së Perandorisë Osmane, se cilat ishin territoret e Shqipërisë; të njoftojë opinionin botëror me argumente të forta e shkencore për lashtësinë e popullit shqiptar; se shqiptarët janë të zotët dhe se kanë aftësi të qeverisin të pavarur etj.

Kâmûs al-a’lâm, kjo vepër madhështore, sipas vlerësimeve të shkencëtarëve, do të vazhdojë të mbetet një vepër shumë e nevojshme për historiografinë përgjithësisht, kurse autori i saj, Sami Frashëri, shkencëtar në nivele ndërkombëtare. /Tirana Observer/

E la Kosovën, por ka disa parashikime për të

Dje është mbajtur ceremonia e ndërrimit të Komandës së KFOR-it nga Giovanni Fungo te Salvatore Cuoco.
Gjatë kësaj ceremonie ata uruan fat si dhe treguan përkushtimin e tyre për detyrën që e pret komandantin e ri

Pjesë e kësaj ceremonie ishte edhe Presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, i cili theksoi se FSK-ja me ndihmën e KFOR-it është shndërruar në forcë profesionale e multietnike, shkruan sot Gazeta “Zëri”.

Pas kësaj ceremonie komandanti i Komandës së Forcave të Përbashkëta në Napoli, admirali James G.Fungo, në një prononcim për medie tha se deri tani duhet të jetë kuptuar se shndërrimi i FSK-së në ushtri duhet të bëhet përmes ndryshimeve kushtetuese.

Foggo, gjithashtu, çështjen e demarkacionit e vlerësoi si një temë të nxehtë për Kosovën.

Gjatë fjalimit të tij, komandanti në largim, Giovanni Fungo, tregoi se ishte i nderuar që i ishte besuar një detyrë e tillë për të qenë komandant i një misioni kaq të rëndësishëm.

“Isha i nderuar që më është besuar një detyrë e tillë, për të qenë komandant i një misioni kaq të rëndësishëm”, tha Fungo në fjalimin e tij.

Pas Fungos fjalën e mori edhe Presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, i cili falënderoi Fungon dhe njëkohësisht theksoi që me ndihmën e KFOR-it, FSK-ja është shndërruar në forcë profesionale e multietnike.

“Me ndihmën e KFOR-it, FSK-ja është një forcë profesionale e multietnike. FSK-ja është e gatshme për kompetenca të reja e funksion të ri”, ka thënë Hashim Thaçi.

Mbi 40 mijë vizitorë në ekspozitën me artefakte të Kosovës në Beograd

Mesatarisht një mijë vizitorë në ditë e kanë parë ekspozitën në Akademinë Serbe të Shkencave në Beograd, në të cilën janë ekspozuar artefakte të Kosovës

Për 46 ditë prej se është hapur “Trashëgimia artistike serbe në Kosovë e Metohi: Identiteti, rëndësia, rrezikimi” atë e kanë vizituar 46 mijë veta, ka njoftuar të martën kjo akademi, raportojnë mediat serbe, shkruan sot “Koha Ditore”.

Siç është shkruar në një njoftim të këtij institucioni që është organizator i ekspozitës, “për shkak të interesimit të madh, ekspozita do të mbahet e hapur deri më 26 nëntor”.

Me këtë ekspozitë, Akademia Serbe e Shkencave synon që “t’ia kujtojë publikut vendës e atij botëror që populli serb jeton në Kosovë e Metohi tash më shumë se një mijë vjet, dhe prej kohës së Stefan Nemanjes e deri më sot, pandërprerë kultivon krijimtarinë e shumanshme artistike”.

Po të martën ka njoftuar se katalogu i kësaj ekspozite është botuar edhe në anglisht, përderisa ka paralajmëruar edhe dy botime.

Gjatë luftës Serbia ka marrë prej Kosovës mbi 1.200 artefakte. Pos “Hyjneshës në fron”, asnjëri prej tyre nuk i është …

Në Kurshumlinë, dikur të banuar me shqiptarë gjenden 11 qytete të humbura

Arkeologët e Muzeut Kombëtar të Toplicës nga Prokuple dhe Muzeu Kombëtar nga Beogradi vazhduan kërkimet e tyre arkeologjike në komunën e Kurshumlisë, të cilat po zhvillohen në çdo vjeshtë tash e pesë vite

Deri më tani, ata kanë zbuluar 11 qytete të humbura në shpatet e Kopaonikut dhe Malit të Radanit, shkruan Agjencia serbe e Lajmeve Beta, transmeton InfoPress.

Për pesë qytet që u zbuluan rreth Banjës Lukovo deri më tash asgjë nuk dihej.

Arkeologu i Muzeut Kombëtar të Toplicës, Julka Kuzmanoviq Cvetkoviq tha se këto pesë qytete ende paraqesin një mister dhe se nevojitet kërkim më i gjerë arkeologjik për të mësuar më shumë rreth tyre.

“Këto qytete nuk ishin të evidentuara kurrë në hartën arkeologjike të Serbisë. Këto janë qytetet në majat malore, rreth Banjës Lukovska. Ajo që mund të them tani është se këto qytete kanë të bëjnë me një lloj veprimtarie në atë zonë, ka shumë të ngjarë me minierat “, tha Kuzmanoviq Cvetkoviq.

Në disa vende, rrëzë qyteteve të fortifikuara, arkeologët kanë gjetur rrënojat e vendbanimeve, të cilat tregojnë se ata jetonin këtu nga parahistoria në Mesjetë.

Arkeologja e Muzeut Kombëtar të Beogradit, Emina Zeçeviq, tha se gjetjet arkeologjike në të gjithë territorin e komunës së Kurshumlisë kanë ndryshuar krejtësisht njohuritë e mëparshme rreth historisë së rajonit.

“Gjithçka që kemi gjetur dhe zbuluar pothuajse plotësisht ndryshon atë që ne kemi ditur deri më tani. Për shembull, tani e dimë se ky rajon, fshatrat e sotme Kurrshumlia dhe rrethinat e saj, ishin shumë më të populluara se sot, por edhe shumë më të pasura”, tha Zeçeviq.

Arkeologët kanë evidentuar rreth 140 lokalitete nga periudha të ndryshme kohore.

Arkeologu Milan Saviq nga Kurshumlia tha se ndihma e shtetit dhe e komunës së Kurshumlisë është e nevojshme për të bërë kërkime më të hollësishme arkeologjike, sepse ato janë me rëndësi të madhe, jo vetëm për Kurshumlinë, por edhe për Serbinë.

Hulumtimi arkeologjik vazhdon javën e ardhshme. Përndryshe, këto studime ishin të parat, pas më shumë se njëqind vjetësh, pasi që rajoni i Kurshumlisë u vizitua nga shkrimtari i famshëm Felix Kanic dhe i vetmi që mbante shënime në lokalitete të caktuara.

Ndryshe se dikur para shpërnguljeve masive, Kurshumlia me rrethinë ka qenë çerdhe shqiptarësh e pranojnë edhe shumë autorë serbë.

Shqipja e zhvillimi i saj – konferencë e DAFG në Jena

Gjuha shqipe, e kaluara, e tashmja dhe e ardhmja, me këtë titull i ftoi Shoqata e Miqësisë gjermano-shqiptare (DAFG) kureshtarët në Jena. Konferenca u zhvillua në 10-11.11 në ambientet e Universitetit Friedrich-Schiller

Koncepti i menduar mirë nga organizatorët dhe cilësia e kumtesave mundësuan që harku kohor midis epokave të hidhej me sukses edhe brenda kohës së shkurtër në dispozicion për natyrën e temave. Ishte një zgjedhje jo rastësore që për të kaluarën e shqipes referuan në konferencë dy figura me të cilat identifikohet albanologjia dhe historiografia gjermane për Shqipërinë: Prof. Wilfried Fiedler dhe Dr. Michael Schmidt-Neke. Studimet dhe analizat e tyre për shqipen dhe shqiptarët janë prej dekadash e deri sot pika të sigurta reference, si për profesionistë ashtu edhe për kureshtarë që duan të mësojnë në Gjermani dhe jashtë saj më shumë për botën shqiptare.

Zhvillimin e vrullshëm të shqipes në dekadat e fundit dhe perspektivat e mundshme të zhvillimit të saj, organizatorët kishin zgjedhur t’i trajtonin duke ftuar të referojnë nga njëra anë një mësues dhe një përkthyes dhe nga ana tjetër dy shkencëtarë të rinj: mësuesin e shqipes në Gjermani, Muhamet Idrizi dhe përkthyesin Vëllaznim Haziri si dhe gjuhëtarët e rinj: Dr. Henry Ludwig dhe Dr. Lumnije Jusufin.
“Çfarë do të thotë e gjitha kjo gramatikë për punën time të përditshme?” Kjo ishte pyetja që shtroi një vit më parë në një konferencë për çështje të gramatikës Dr. Robert Elsie, tregoi në bisedë me Deutsche Welle-n, Andreas Hemming, njëri nga organizatorët e konferencës dhe kryetari i Shoqatës së Miqësisë Gjermano-Shqiptare (DAFG). „Kështu që ne vendosëm të mos kishim në konferencë vetëm gjuhën në pikëpamje shkencore, por edhe gjuhën në jetën e përditshme, pikërisht me mësimin në gjuhën amtare”, tha Hemming.

“SHQIPJA – NJË GJUHË E VEÇANTË”

Kumtesën e tij “Shqipja – një gjuhë e veçantë”, prof. Wilfried Fiedler e kishte konceptuar rreth tri boshteve kryesore: 1.shqipja si gjuhë indoevropiane 2. shqipja dhe gjuhët e tjera ballkanike dhe 3. dialektet dhe gjuha e shkruar, e kultivuar, shqipe. Me një gjuhë të kuptueshme për spektrin e gjerë të dëgjuesve të konferencës, që shtrihej që nga kureshtarët për shqipen, tek mësimdhënësit, historianët dhe gjuhëtarët, prof. Fiedler u ndal te marrëdhëniet e shqipes me ilirishten. Ai tha se hipoteza që shqipja duhet të ketë lidhje me ilirishten u shpreh në krye nga filozofi, historiani e matematikani Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1717), me të cilin „fillojnë thuajse të gjitha në shkencën gjermane”. Ky mendim u mor më vonë edhe nga dijetari Johann Thunmann (1746-1778) dhe u fut në shkencë nga themeluesi i indogjermanistikës, Franz Bopp (1791-1867). Pra që prej themelimit indoevropianistika e krahasuar përfshiu edhe shqipen.

Prof. Fiedler u kujtoi të pranishmëve se me përjashtim të greqishtes, asnjë gjuhë e Ballkanit nuk ka dokumentim të pandërprerë deri sot, në mënyrë që të ndiqet në zhvillimin e saj. Në këtë kuadër, nga pak glosa dhe emra të rikonstruktuar vendesh nuk mund të thuhet „me siguri që idioma e quajtur ilirishte në antikitet është me të vërtetë gjuha paraardhëse e shqipes”. Por, kujtoi Fiedler, „pavarësisht se si quhej gjuha paraardhëse e shqipes, atdheu i saj ka qenë në mënyrë të vazhdueshme Ballkani”.
Një argument kryesor për këtë tezë janë elementët e greqishtes së vjetër në shqipe, si p.sh. pjepër, mokër.

Elementi i dytë i rëndësishëm është që shqipja nuk ka vetëm fjalë të përbashkëta me greqishten, por ka përbashkësi strukturore krejt të veçanta me gjuhët e tjera ballkanike. Përbashkësitë tipologjike vërehen ndër të tjera edhe në “zinxhirin ballkanik”: në radhitjen njëra pas tjetrës të fjalëve që nuk pranojnë ndërfutje elementësh të tjerë si p.sh. në fjalinë “Pa ndihmën e kolektivit, nuk do ta paskësh mbaruar dot”, ku “nuk do ta paskësh mbaruar dot”, në shqip nuk pranon asnjë ndërfutje elementësh të tjerë. Në gjuhët e tjera ballkanike ky togfjalësh është gjithashtu një i vetëm, megjithatë disa gjuhë ballkanike pranojnë edhe ndërfutjen e elementëve.

Prof. Wilfried Fiedler kujtoi së treti faktin që kufiri i ndarjes së dialekteve të shqipes është i pranuar gjerësisht. Por në një kohë kur toskërishtja, kryesisht në pjesën jugore të Shqipërisë, ndonëse me nëndegë „paraqitet relativisht e njësuar, ndarja e gegërishtes është më e ndërlikuar”. Veç ndarjes në gegërishte veriore dhe gegërishte jugore, kemi edhe nëndegë të tjera. Prof.Fiedler tha se është një fakt që të tërheq vëmendjen që p.sh. gegërishtja verilindore, pra kosovarishtja, ka trashëguar pak dëshmi të vjetra me shkrim.

Ai tha se ndoshta gegërishtja jugore, për shkak të dallimeve më të vogla me toskërishten do të ishte përshtatur më mirë si gjuhë e përbashkët e shqiptarëve. Por edhe me këtë degë dialektore problemi kryesor për gjuhën standarde do të kishte mbetur: ekzistenca e paskajores në gegërishte. “Në mënyrë të çuditshme gegët mendojnë që pa paskajore në fakt as që mund të jetohet. Për këtë i mbështesim edhe ne evropianoqendrorët, sepse edhe ne themi: si mund të jetohet pa paskajore. Por njëkohësisht shtrojmë pyetjen: pse në Greqi ose në Bullgari nuk ka fare përpjekje për t’i futur paskajoret, që mund t’i futësh lehtë në gjuhët përkatëse?”, pyeti prof. Fiedler.

Më tej prof. Fiedler theksoi që gegërishtja jugore funksionoi si gjuhë e shkrimit, e përbashkët prej fundit të Luftës së Parë Botërore deri në vitin 1938. Por duhet thënë, tha ai „se për një kohë kaq të shkurtër janë relativisht pak gjëra që gjuhësia mund të kish ofruar me fuqinë e rregullave”.
Më tej ai shprehu pikëpamjen se shkrimi nga udhëheqësit komunistë partizanë në Luftën e Dytë Botërore të deklaratave kryesisht në toskërisht, por me elementë të gegërishtes, pati ndikim në praktikën e mëvonshme gjuhësore. Pas një diskutimi filologësh në Tiranë, në vitin 1952, gegërishtja kaloi edhe më qartë në plan të dytë. Ndërsa në Kosovë, pas vitit 1968 u vendos që të përdoret një gjuhë e përbashkët standarde me Shqipërinë, rregullat për të cilën u vendosën në Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972.

NORMËZIM I GJUHËS ME DEKRET NGA PUSHTUESI?

A është e mundur që gjuha e një vendi të normëzohet me dekret të pushtuesit, pyeti dr. Michael Schmidt-Neke në kumtesën e tij për punën e „Komisias Letrare Shqipe” që veproi në Shqipëri midis viteve 1916-1918? Schmidt-Neke theksoi që me pushtimin e 20.000 metrave katrorë të territorit shqiptar në fillim të 2016-ës, monarkia Austro-Hungareze ndoqi edhe një politikë kulturore. Krahas akteve brutale si pushtues, austro-hungarezët mbështetën edhe përpjekjet për arsim. Për këtë ata ndërmorrën në dobi të shqiptarëve, që i shihnin si aleatë (në dallim nga qendrimi ndaj serbëve e malazezëve, gjithashtu të pushtuar prej tyre) , një hap të pazakontë: ata urdhëruan ngritjen e një Komisioni Letrar për përpunimin e gramatikës dhe të terminologjisë.

“Detyra e aktit të themelimit të Komisionit Letrar, në fuqi që prej 1 shtatorit 1916 ishte zhvillimi i një ortografie gjithëpërfshirëse të shqipes; zhvillimi i terminologjisë për drejtësinë, administratën dhe arsimin; hartimi i librave shkollorë”, tha Schmidt-Neke. Komisioni përbëhej nga 17 vetë, por jo të gjithë këta anëtarë i ndoqën të gjitha 64 mbledhjet e Komisionit, që funksionoi deri në maj 1918. Komisionin e kryesonte Gjergj Pekmezi, me origjinë nga Pogradeci, i cili kishte formim gjuhësor. Anëtarë të njohur të Komisionit qenë ndër të tjerë, Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, publicistë si Sotir Peci apo Sali Nivica; pedagogë me emër si Martin Logoreci apo Aleksandër Xhuvani nga Elbasani; poetë si Hil Mosi apo Ndre Mjeda.

Disa faktorë e penguan punën normale të Komisionit, kujtoi dr. Schmidt-Neke. Megjithëse një vit pas themelimit ai u ngrit në nivelin e një institucioni të varur nga Këshilli Administrativ Civil, anëtarët e tij punonin në mënyrë krejt honorofike. Përbërja e tij ishte e pabalancuar. Në të mbizotëronin njëanshmërisht gegët: nëntë prej anëtarëve qenë gegë, katër toskë, dy elbasanas. Veç tyre anëtarë qenë edhe dy të huaj: Rajko Nahtigal dhe Maximilian Lambertz. E parë nga pikëpamja fetare, Komisioni me qendër Shkodrën përbëhej nga nëntë katolikë, katër ortodoksë dhe vetëm dy myslimanë. „Një aktivitet katolik-geg” që nuk e mbante parasysh shumicën myslimane të popullsisë së Shqipërisë, tha Schmidt-Neke.

Veç botimit të dorëshkrimeve të autorëve shqiptarë, vendimit për nxjerrjen e një reviste mujore letrare gjermanisht-shqip (nga e cila u botuan vetëm dy numra), Komisia Letrare kishte si detyrë edhe hartimin e një fjalori gjermanisht-shqip si dhe këshillimin e administratës shqiptare në çështjet terminologjike, sidomos juridike. Pikërisht puna me terminologjinë, me rastin e botimit të përkthimit të ligjit të gjykatave të paqes (strukturë paralele civile me gjykatat ushtarake austro-hungareze), nxorri në pah edhe gjendjen e gjuhës shqipe në atë kohë.

“Duhet të jetë një rast i rrallë që një komision letrar i bashkangjit një botimi të një ligji, si ligji për gjykatat e paqes, dy faqe për vështirësinë e përkthimit. Pekmezi shpjegon…që në shumë raste kishte qenë shumë e vështirë gjetja e shprehjeve të duhura. Dhe prandaj qe vendosur që krahas termit shqip, të paraqitej edhe termi i vjetër osman me transkriptim latin. Ai lutet që për tekste të tilla në të ardhmen të bashkangjitet edhe terminologjia përkatëse evropiane: gjermanisht, frëngjisht, italisht”.

Por pyetja qendrore që çoi shpejt në shpërbërjen e Komisionit ishte mosdakordimi për kuptimin e synimin e punës: “çfarë duam ne në fakt: a duam të përkufizojmë një standard nacional për gjithë gjuhën, dhe nëse po, mbi ç’bazë, ndoshta edhe mbi ndonjë dialekt rajonal? Apo duhet pranuar dualiteti i gegërishtes dhe toskërishtes e të rrafshohen në terminologji dallimet më të mëdha dhe të zhvillohet një ortografi fonetike?” Kjo ishte çështja qe e bllokoi punën e Komisionit.

Propozimi që si bazë për gjuhën e përbashkët të merrej dialekti i Elbasanit (propozim i bërë edhe më parë), hasi në kundërshtimin e vendosur ndër të tjera të Maximilian Lambertzit (1882-1963), i pasionuar pas gegërishtes së Gjergj Fishtës. Zhvillimet më të gjera, ecuria e Luftës së Parë Botërore jo në dobi të Austro-Hungarisë ndikuan në punën e Komisionit. Nga librat shkollorë që do të hartonte Komisioni, u botua vetëm një dhe ai më 1920. Disa muaj pas shpërndarjes së Komisionit, në maj 1918 austro-hungarezët i larguan trupat nga Shqipëria. “Ajo që pasoi ishin dy dekada pa një politikë të organizuar gjuhësore në Shqipëri,” tha në fund dr. Michael Schmidt-Neke.

SHQIPJA – ÇFARË TË TËRHEQ TE AJO

Më parë, shefi i Katedrës së Sllavistikës Jugore në Universitetin Friedrich-Schiller të Jenës, Prof. dr. Thede Kahl, u pati treguar të pranishmëve në konferencë përshtypjet e tij nga ekspeditat gjuhësore edhe në rajonet shqipfolëse në Ballkan. Një vend gjeografikisht kompakt me një gjuhë misterioze si shqipja më tërhoqi shumë, tha prof. Kahl. Në projektin e tij për “Barinjtë në kontakt, ndryshimet në gjuhë dhe kulturën e ish-barinjve shëtitës” ai ka analizuar edhe fjalë shqipe. Mbi bazën e evoluimit të disa profesioneve si p.sh. “hamall” apo “salepçi” te shqiptarët, prof. Kahl u ndal te zhvillimet kulturore.

Përpunimin e terminologjisë gramatikore në gjuhën shqipe ai e paraqiti në disa hapa, deri te propozimet e Sami Frashërit dhe të afëria e tyre me termat e sotëm gramatikorë të shqipes. Prof.Kahl, si mikpritës i konferencës në ambjentet e Universitetit Friedrich-Schiller në Jena i informoi të interesuarit edhe për mundësitë për të studiuar gjuhën shqipe në kuadër të kurseve për Bachelor e Master për Evropën Juglindore në Universitetin e Jenës.

“Gjurmë Shqiptare”: Voskopoja, magjia që mahniti Ballkanin

Voskopoja dhe historia e saj e vërtetë, gjurmët, dokumentet, lidhjet… Kush kërkon të manipulojë të shkuarën e saj? Çfarë tregojnë kodikët dhe cili ka qenë pozicioni grek

Përse historia e Voskopojës nuk tregohet e plotë dhe cila është e shkuara e kësaj qendre të mahnitshme?
Themelimi i Voskopojës dokumentohet diku në shekullin e XIV.

Voskopoja njohu lulëzimin e një kryeqendre mahnitëse, e një qyteti i cili ishte shumë më përpara në kohën kur jetonte, ashtu siç njohu djegien e shkatërrimin, e megjithatë nuk mundën t’ia mpinin frymëmarrjet.

Voskopoja është sërish, për të treguar sot historinë e saj. Një histori që vjen në dokumentarin e gazetarit Marin Mema.

Sibela Alimovska, vajza shqiptare që po lufton për Manastirin (video)

Të diskriminuar nga maqedonasit dhe nga pushtetarët shqiptarë në Maqedoni, të injoruar nga Tirana dhe Prishtina, që nuk e shohin të arsyeshme të hapin një konsullatë nderi siç kanë hapur shumë vende tjera, intelektualët e Manastirit kanë vendosur të marrin fatin në duart e tyre

Pak shpresë dhe optimizëm lidhur me fatin e shqiptarisë në Manastir ka kthyer shoqata joqeveritare me emrin simbolik “22 nëntori”. Kjo shoqatë, që tubon intelektualët shqiptarë, udhëhiqet nga aktivistja e sektorit civil në këtë qytet, Sibela Alimovska. Për dallim prej shumë bashkëmoshatarëve të saj nga Manastiri, që vendosin të migrojnë në Amerikë dhe Australi, Sibela ka vendosur të qëndrojë në qytetin e të parëve. E jo vetëm kaq. Duke formuar shoqatën “22 nëntori”, ajo synon të krijojë një vatër rezistence ndaj tendencave për zhdukjen e gjurmëve shqiptare në qytetin e konsujve.

Veshjet e vajzave të Lunxherisë: Nga xhupleta te ngjyrat fantastike

Albumi fotografik i përgatitur në Tiranë në vitin 1976 përcjell artin popullor përmes veshjeve të krahinave të ndryshme në Shqipëri

Autorë të këtij albumi janë etnografi shumë i njohur Rrok Zojzi, i cili në ndërmarrjen e tij shumë interesante është mbështetur si bashkëautorë nga Abaz Dojaka dhe Hasan Qatipi dhe si fotografë nga Halit Gjiriti dhe Nikolin Baba. Albumi ka qenë një nga materialet publicitare të asaj kohe dhe është shpërndarë edhe jashtë vendit. Ai është botuar i shoqëruar me shënime në shqip, anglisht dhe frëngjisht.

Është një set fotografik ku më të bukurat që kemi vecuar janë veshjet popullore të të gjithë zonave të Shqipërisë. Ata spikasin jo vetëm për larminë e jashtëzakonshme të ngjyrave dhe motiveve, por kujdesi i autorëve ka sjellë me elegancë së bashku me to edhe një galeri portretesh dhe peisazhesh nga e gjithë Shqipëria. Eshtë një koleksion i rrallë, vlerat e të cilit jo vetëm që nuk humbasin kurrë, por me cilësinë që ka ata vetëm shtohen, duke u bërë një thesar i paçmuar./27.al