Bruto Produkti vendor për kokë banori më 2017 ishte 3 566 euro

Agjencia e Statistikave të Kosovës (ASK) ka publikuar të dhënat e Bruto produktit vendor (BPV) për vitin 2017, sipas aktiviteteve ekonomike dhe me qasjen e shpenzimeve, bazuar në ESA 2010

BPV-ja me çmime aktuale në vitin 2017 ishte 6,413.8 milionë euro. Rritja reale në vitin 2017, në krahasim me vitin 2016, ishte 4.23%, ndërsa, BPV-ja për kokë banori për vitin 2017 ishte 3 566 euro.

Rritje reale për vitin 2017 kishte në këto aktivitete ekonomike: Aktivitetetet financiare dhe të sigurimit (31.4%); ndërtimtari (8.6%); tregti me shumicë dhe pakicë, riparim të automjeteve dhe motoçikletave (4.5%); informim dhe komunikim (3.4%); industri nxjerrëse (3.1%); industri përpunuese (3.0%); aktivitetet profesionale, shkencore dhe teknike (2.8%); transport dhe magazinim (2.8%); bujqësi, gjueti, pylltari dhe peshkim (2.7%); afarizëm me pasuri të patundshme (2.6%); furnizim me energji elektrike dhe me gaz (2.5%); aktivitete administrative dhe mbështetëse (2.5%); hotele dhe restorante (2.4%); art, zbavitje dhe rekreacion (1.9%); shërbime të tjera (1.2%); shëndetësi dhe aktivitete të punës sociale (1.1%); furnizim me ujë (1.1%); administrim publik dhe të mbrojtjes, sigurim të detyrueshëm social (0.9%). Ndërsa, rënie kishte në edukim (-0.6%).

Rritja reale sipas komponentëve kryesorë të BPV-së me qasjen e shpenzimeve për vitin 2017 ishte te: Eksporti i mallrave (22.2%); eksporti i shërbimeve (15.3%); importi i shërbimeve (6.3%); importi i mallrave (5.2%); formimi i bruto kapitalit fiks (5.7%); ndryshimet në inventar (3.8%); shpenzimet e konsumit final të ekonomive shtëpiake (1.8%); shpenzimet e konsumit final të IJPSHESH (0.6%). Kurse, rënie kishte në shpenzimet e konsumit final të Qeverisë (-0.5%).

“I duruari, i fituari në luftën tregtare”

Përballë manovrave kërcënuese të Trumpit me gjithnjë e më shumë dogana, Kina ka mundësi të ruajë qetësinë, mendon eksperti Shen Ling

Deutsche Welle: Presidenti i SHBA, Trump vendosi me efekt 24 shtatorin dogana të reja ndëshkimore ndaj importeve kineze me vlerë 200 miliardë dollarë. Sa rëndë është e prekur Kina prej tyre?

Shen Ling: Masa e re nuk është e papritur e madhe, për të ka kohë që diskutohet. Trumpi, siç e njohim, do t’i imponojë me çdo kusht doganat ndëshkimore, megjithë rezistencën në popullin amerikan.

Në përgjithësi, doganat ndëshkimore me vlerë 200 miliardë dollarë nuk do të kenë ndonjë efekt shumë të madh te Kina. Në fund të fundit, tarifa e doganës në fillim është vetëm 10 përqind. Që kur në mars u bë e qartë se SHBA dhe Kina mund të zhvillonin një luftë tregtare, juani kinez përjetoi një zhvlerësim prej rreth dhjetë përqind. E parë thjesht teknikisht, dëmet nga doganat ndëshkimore kompensohen nga ky faktor.

Ajo që e ndikon më fort ekonominë kineze janë faktorët psikologjikë. Këtu Trumpi di si ta përdorë shumë mirë “artin e të bërit biznes”. Kërcënimet e përsëritura dhe deklaratat kanë efekt shumë më të madh ndaj ekonomisë se sa taksat faktike doganore. Kjo pasqyrohet para së gjithash në bursën kineze, këtu atmosfera pesimiste ka ushtruar që tani ndikim negativ.
Negocatat midis Pekinit dhe Uashingtonit janë ndërprerë. A do të kthehen të dyja palët në dialog?

Unë jam thellësisht i bindur se negociatat do të vazhdojnë. Trumpi ndjek një strategji, të cilën fillimisht nuk e kemi pritur. Ai ecën sipas motos: po të mos veproj me kërcënime masive kundër Kinës, mund të arrij rezultate shumë të kufizuara në negociata. Kjo do të thotë, gatishmëri të mirëfilltë për negociata ai ndoshta nuk ka treguar ende, por vetëm ka shtuar kërcënimet dhe tani pret që Kina të bëjë lëshime nga ana e saj.

A është i kuptueshëm reagimi i Trumpit me taksa ndëshkimore ndaj deficitit tregtar?

Është fakt i njohur që Kina ka një tepricë gjigande tregtare përballë SHBA. Kina eksporton në tërësi mallra me vlerë rreth 500 miliardë dollarë në SHBA, por importet, në dallim nga kjo, janë vetëm 230 miliardë dollarë. Nga pikëpamja ekonomike, doganat ndëshkimore kundër Kinës nuk janë automatikisht në dobi të SHBA. Për mallra konsumi nga Kina, në tregun e SHBA zor se gjen alternativa. Nuk ka vende të treta, të cilat mund ta zëvendësonin Kinën në këtë sektor. Nga taksat ndëshkimore do të vuajnë në radhë të parë konsumatorët amerikanë. Trumpi është fiksuar pas deficitit tregtar, por një bilanc negativ tregtar nuk duhet të ketë patjetër efekt negativ ndaj SHBA.

Çfarë përfundimi pritet në luftën tregtare midis Kinës dhe SHBA?

Unë besoj se do të zgjasë. Për momentin ekonomia amerikane është në gjendje relativisht të mirë, kështu që Trumpi mund të llogarisë mbështetje, pavarësisht nga ajo që bën. Ka më shumë se një vit që kur është zgjedhur President dhe që atëherë u është dashur të largohen disa këshilltarëve ekonomikë, që nuk qenë dakord me politikën ekonomike të Trumpit. Nga kjo mund të shohësh se Trumpi nuk do ta ndryshojë mendjen për deficitin tregtar dhe tema të tjera.

Por për Kinën, edhe taksa të tjera ndëshkimore prej 25 përqind nuk janë patjetër goditje e rëndë, sepse faktori vendimtar konsiston në faktin në se dhe sa alternativa ka për eksportet kineze. Për zgjidhjen duhet kohë. Ndoshta pas disa vitesh amerikanët do të kenë një president të ri, atëherë politika ekonomike do të bëhet krejt ndryshe. Qeveria kineze dhe investorët privatë do të kuptojnë me kalimin e kohës edhe ngadalë, se lufta tregtare nuk është fundi i botës. Shumë shokë të mi, që merren me biznes, më treguan se këtë vit kanë fituar mirë, për shkak të zhvlerësimit të juanit. Nervoziteti për shkak të shkallëzimit të luftës tregtare do të bjerë me kalimin e kohës.

/Shen Ling është ekspert i ekonomisë dhe ka mbrojtur doktoraturën në Bonn. Ai punon aktualisht si asistent profesor në Businnes School der East China University of Science and Technology në Shangai.

Historia e trishtë e Telekomit, nga fitimprurës në krizë të thellë

Keqmenaxhimi, jokoherenca me zhvillimet teknologjike, punësimi i njerëzve joprofesionistë, bënë që Telekomi i Kosovës, një nga ndërmarrjet më fitimprurëse në vend të futet në krizë dhe në prag të falimentimit, thonë ekspertë të fushës

Telekomi i Kosovës tani e sa kohë gjendet në krizë të thellë financiare pasi borxhi i akumuluar ka arritur shifrën e 60 milionë eurove. Eksperti i telekomunikacionit, Agron Dida, dikur udhëheqës i Post-Telekomit të Kosovës, në një bisedë për Radion Evropa e Lirë, thotë se janë shumë faktorë që çuan në krizë këtë kompani.

“Në rend të parë është ajo që nuk po e shohim e që vepron pa u ndalur, ndryshimi i madh i teknologjisë. Në 10 – 15 vitet e fundit teknologjia ka ndryshuar, ku tani nuk ka nevojë as për telefoni mobile, sepse mundësitë që ofron qasja në internet janë të paimagjinueshme. Këtë trend dramatik të zhvillimit nuk e përcolli Telekomi i Kosovës. Kjo është në aspektin teknologjik ku Telekomi i Kosovës nuk është gjendur”, thotë Dida.

Një faktorë tjetër që ndikoi që Telekomi i Kosovës të hyjë në krizë, shton Dida, është punësimi enorm dhe i pa kriter i njerëzve në këtë kompani të cilët siç thotë Dida, nuk kanë ide kreative dhe nuk janë në koherencë me zhvillimet teknologjike.

Sipas tij, një menaxhement që nuk përcjell trendet teknologjike nuk ka gjasa të mbijetojë. Në Telekomin e Kosovës, sipas të dhenve zyrtare janë të punësuar rreth 2.300 punëtorë.

Ndërkohë, autoritetet në Kosovë pas gjendjes së krijuar në Telekom kanë filluar që të ndërmarrin masa për të shmangur falimentimin e kompanisë. Ministri i Zhvillimit Ekonomik, Valdrin Lluka, dhe kryeshefi i Telekomit Gent Begolli, në një konferencë për media kanë bërë të ditur se kanë hartuar një plan që të krijohet një stabilitet financiar për kompaninë.

Ministri Lluka thotë se po punojnë që Telekomit t’i kthehet imazhi pozitiv. “Jemi në diskutim e sipër të inkuadrojmë Bankën Botërore e cila ka shprehur interesim së bashku me Bankën Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim si asistencë teknike për të bërë ristrukturimin dhe sidomos pjesën e ristrukturimit të pikave të shitjes, gradimin e punëtorëve që të kemi një gradim korrekt të secilit punëtorë dhe të mos kemi demotivim të punëtorëve, ku dikush është në gardë më të lartë, pa meritë, pa eksperiencë dhe pa shkollim adekuat”, thotë Lluka.

Kryeshefi i sapo zgjedhur i Telekomit, Gent Begolli, thotë të ketë gjetur kompaninë në një gjende të rëndë financiare, por që do të bëjnë përpjekje që kompania të rimëkëmbet. “Telekomi i Kosovës është në krizë të madhe, këtë e kemi trashëguar nga menaxhementi i kaluar me shumë borxhe me shumë kontrata që nuk besoj se janë të mira dhe me një numër të madh të punëtorëve ku nuk dihet saktë përshkrimi i vendeve të punës. Në një rast të caktuar kemi punëtor në shitje me gradën pesë dhe një punëtor të shitjes më gradën nëntë”, thotë Begolli.

Kriza financiare në Telekomin e Kosovës ka prekur edhe Postën e Kosovës ku punëtorët e kësaj të fundit nuk janë duke marrë pagat me rregull për shkak se Telekomi i Kosovës ka pasur vështirësi t’i bëjë pagesat e qirasë me kohë Postës. Posta e Kosovës të hyrat kryesore i ka nga qiraja që i merr nga Telekomi.

Ndryshe, Posta e Kosovës ka operuar në sistemin e Postës dhe Telekomit të Kosovës, mirëpo në vitin 2012 me një vendim të Qeverisë, Posta u nda nga Telekomi dhe u themelua si Ndërmarrje Publike Qendrore.

Paralajmërimi i ekspertëve: Kriza e ardhshme ekonomike globale më e keqe se ajo e vitit 2008

Një dekadë pas krizës globale financiare, bota përballet me një të papritur tjetër, paralajmërojnë ekonomistët. Sulmi do të jetë më i madh se në vitin 2008, paralajmëron Nouriel Roubini, dhe bashkë me të pajtohen shumë kolegë, ndër të tjera, Peter Schiff

“Bankat e mëdha janë në rrezik më të madh se kurrë më parë. Sot ata janë më të ekspozuar për të sulmuar nga recesioni, rreziqet sistematike të ekonomisë, pra, në përgjithësi janë më të larta se ajo që ishte në vitin 2008”, tha Shiff.

Sipas tij, disa banka është dashur të lejohen të pësojnë kolaps dhjetë vjet më parë. “Paqja sociale që disa qeveri e mbrojnë është në fakt një gabim dhe ato shpëtuan bankat që duhej lejuar të dështojnë. Për fat të keq, nga kjo krizë e fundit nuk kanë marrë mësim. Kemi përsëritur dhe përhapur të gjitha gabimet që shkaktuan krizën e fundit, dhe kështu “siguruam” që kriza e ardhshme do të jetë shumë më e keqe”, tha ai.

Sipas tij, të gjitha problemet që shkaktuan krizën financiare të vitit 2008 janë akoma më të mëdha sot.
“Politika edhe më e keqe monetare dhe fiskale nga kriza e fundit garantojnë se e ardhshmja do të jetë edhe më e keqe. Kriza do të jetë e ngjashme vetëm në atë që fajtorë të jetë qeveria dhe të gjithë do të jenë të befasuar, por ajo do të jetë e ndryshme në atë që do të jetë shumë më keq”, tha Shiff.

Ai shton se nëse një krizë e re ndryshe nga e mëparshme, e cila shpërtheu për shkak të borxhit peng, dollarit dhe arit, krizën e re do të karakterizojë borxhi i skllavërisë në SHBA. “Borxhi kombëtar do të jetë pika e fillimit, epiqendra e krizës, dollari do të bie, çmimet e arit do të rriten, çmimet e konsumit do të rritet …” paralajmëron ekonomisti. /kp

Trump nuk ndalet, vendos taksa të reja për mallrat kineze

Presidenti amerikan, Donald Trump është mëse i vendosur për të parashtruar taksa të reja doganore prej 10% ndaj 200 miliardë importeve kineze dhe pritet t’i shpallë ato në ditët në vijim, sipas mediave amerikane

”Trump ka vendosur të parashtrojë tarifa doganore për 200 miliardë produkte kineze”, shkruan ”Washington Post” duke shtuar se njoftimi do të zyrtarizohet pas disa ditësh. ”Wall Street Journal” përmendi gjithashtu njoftimin në ditët në vazhdim.

Duke cituar burime anonime, dy të përditshmet citojnë taksa prej 10%, në të vend të 25% të përmendura deri më tani. Presidenti amerikan, Donald Trump vendosi më parë tarifa doganore prej 25% mbi çelikun dhe 10% mbi aluminin. Ai dekretoi gjithashtu taksa doganore shtesë prej 25% mbi 500 miliardë mallra me origjinë nga Kina.

Bankat në Kosovë për shtatë muaj fituan 47.7 milionë euro

Vetëm gjatë shtatë muajve të parë të vitit 2018, të gjitha bankat komerciale që operojnë në Kosovë kanë arritur ta realizojnë një fitim të pastër prej hiç më pak se 47.7 milionë euro, apo 6.3 milionë euro me pak krahasuar me muajin e njëjtë të vitit paraprak

Këto të dhëna janë publikuar nga Banka Qendrore të Kosovës (BQK), ne raportin “Informatat mujore – Sistemi Financiar, korrik 2018”.

Sipas raportit të BQK-së, vlera e kredive deri në këtë muaj është 2.67 miliardë euro, ku rritja vjetore e tyre ka qene 11.4 për qind. Norma efektive e interesit për kredi në këtë muaj është rritur ne 6.7 për qind, krahasuar me 6.4 për qind që ishte në të njëjtin muaj të vitit të kaluar.

“Vlera e kredive në fund të muajit korrik 2018 arriti në 2.67 miliardë euro. Nga to 965.4 milionë euro ishin nga kreditë për ekonomitë familjare dhe 1.67 miliard euro nga financimi i bizneseve me kredi”, thuhet në raport, shkruan Telegrafi.

Rritje kishte edhe te depozitat e klientëve, vlera e tyre deri në këtë periudhë arriti në 3.13 miliardë euro, krahasuar me 2.96 miliardë euro që ishin një vit më herët.

“Depozitat në muajin korrik 2018 ishin 3,13 miliardë euro, prej të cilave 2.49 janë të ekonomive familjare, ndërsa ato të ndërmarrjeve ishin 700.4 milionë euro. Rritja vjetore e depozitave ishte 5.6 për qind”, vijon raporti.

Norma efektive e interesit për depozita në këtë muaj ishte 1.5 për qind, që krahasuar me normën efektive të interesit në kredi paraqet dallim me 5.1 pikë përqindjeje.

Kjo diferencë e lartë ka ndikuar që bankat gjatë kësaj periudhe të arrijnë fitime mjaft të larta. Derisa dallimi mes interesit në kredi dhe depozita do të jetë i lartë, bankat do të vazhdojnë të kenë shumë të hyra nga interesi dhe fare pak shpenzime për interes.

Kreditë e këqija sipas raportit të BQK-së aktualisht janë 2.7 për qind. “Deri në korrik të 2018-së, sektori bankar regjistroi rënie të kredive jo-performuese dhe përmirësim të mbulueshmërisë së tyre me provizione. Niveli i tyre shënoi rënie në 2.7 qind nga 3.9 për qind që ishte një vit më herët”, shpjegon raporti, shkruan Telegrafi.

Sektori bankar vazhdon të ketë nivel të lartë të likuiditetit [raporti i mjeteve likuide ndaj gjithsej detyrimeve afatshkurtra] me 37.2 për qind, raporti kredi/depozitë është 80.8 për qind, ndërsa mbulueshmëria e kredive të këqija me provizione në këtë muaj ishte 135.7 për qind. /Telegrafi/

Shqipëri – Kosovë, unifikimi doganor, kjo gënjeshtër e madhe

Pas deklaratave politike për lehtësimin e tregtisë ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës, ajo që në të vërtetë do të ndodhë gjatë vitit 2019 është që procesi i zhdoganimit nga dy shtetet të ofrohet në një godinë të vetme. Projekti që më parë është zbatuar në doganën e Muriqanit me Malin e Zi dhe është në zbatim edhe me Maqedoninë dhe Greqinë, nuk ndryshon asnjë procedurë dhe tarifë ndërmjet shteteve të të njëjtit komb. Pse nuk funksionoi dogana e Kosovës në Durrës, si është vështirësuar tregtia nga tarifat ekstra. Eksportuesit kanë një propozim të thjeshtë që lehtëson me 50% kostot e tregtisë, Shqipëri-Kosovë

Ajo që gjerësisht në opinionin publik po cilësohet një “unifikim” i doganave ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës nuk është asgjë tjetër vetëm ofrimi i shërbimit të zhdoganimit të mallrave në një godinë të përbashkët, secili me rregullat e veta. Pas deklaratave me tone të larta patriotike, marrëveshjeve, mbledhjeve të përbashkëta ndërmjet qeverive për lehtësimin e tregtisë, në të vërtetë qeveritë e të njëjtit komb do të zbatojnë një projekt në fushën e doganave, që vite më parë është vënë në funksion me Malin e Zi dhe shumë shpejt do të vihet në zbatim edhe me pikat doganore Greqinë dhe Maqedoninë. Projekti “Singlewindow” është një financim i Bashkimit Europian nëpërmjet projektit IPA 2012 dhe parashikon që procedurat e dy shteteve të ofrohen në një godinë të vetme, si për Kosovën dhe Shqipërinë.

Projekti për godinën e përbashkët ka nisur katër vite më parë, teksa parashikohet që shërbimi me një ndalesë të nisë nga funksioni vitin e ardhshëm. Drejtori i Procedurave pranë Drejtorisë së Përgjithshme të Doganave, Saimir Sinani, shpjegoi se ofrimi i shërbimeve doganore me një ndalesë nuk i ndryshon tarifat doganore dhe as numrin e procedurave që aplikon secila palë. Në këtë kontekst, shërbimi për bizneset do të jetë me një ndalesë, ashtu siç ofrohet edhe sot për pasagjerët. Por në diskutim janë ende dy variante. I pari, që është edhe më i mundshmi për zbatimin, është kryerja e procedurave në një ndalesë ku të dyja palët të jenë të pranishme, ndërsa varianti i dytë është që kontrolli të kryhet vetëm nga pala pritëse, si në rastin e pasagjerëve.

Por teksa doganat kanë nisur punën për projektin, të cilin do ta shtrijnë në të gjitha pikat doganore, si një detyrim që duhet të plotësohet në procesin e anëtarësimit në BE, deklaratat politike e kanë përkthyer këtë projekt në një unifikim të procedurave doganore Shqipëri – Kosovë, duke krijuar pritshmëri të larta te bizneset që në realitet nuk ekzistojnë. Madje në kuadër të nismës rajonale për një zonë të lirë tregtare në Ballkan, Shqipëria, por edhe vendet e tjera të rajonit, janë ende të vonuara për të lehtësuar tregtinë drejt tarifave zero deri në vitin 2023.

Përpos inflacionit të deklaratave politike për të përmirësuar tregtinë ndërmjet dy anëve të të njëjtit komb, arritjet në realitet janë modeste. Volumi tregtar ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës u rrit gjatë periudhës 7-mujore (janar-korrik 2018) me 14%, por baza e ulët e tregtisë e zbeh arritjen. Rezultatin më të madh në volumin tregtar e dhanë eksportet nga Shqipëria, të cilat u rritën në janar-korrik me 17.8%, teksa rritje shënuan edhe importet nga Kosova me 5.7%. Produkti më i eksportuar në Kosovë gjatë këtij viti ishin materialet e ndërtimit, energjia elektrike, ndërsa mallrat më të importuara ishin ushqimet.

Alban Zusi, kryetar i Qendrës Shqiptare të Eksporteve, thotë se aktualisht tregtia ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës është e bazuar në vlera të vogla, por kostot e zhdoganimit në raport me to janë shumë të larta. Pavarësisht sasisë së ngarkesës, një biznesi shqiptar i kushton një eksport në Kosovë 276 euro. Ndonjëherë këto kosto zënë 40% të vlerës së mallit. Ai tha se Shoqata e Eksportuesve ka përgatitur një projekt që lehtëson së paku gjysmën e kostove dhe është paraqitur zyrtarisht institucioneve shqiptare të financave.

Si do të funksionojë dogana e përbashkët

Tashmë doganat e kanë bërë një projektmarrëveshje që është në fazën e konsultimit se si do të funksionojë pika e përbashkët e shërbimit doganor Shqipëri-Kosovë. Pika e përbashkët e kalimit kufitar, e cilësuar (PPKK) do të vendoset në Morinë në territorin e Shqipërisë, ku nëpunësit doganorë të palëve kanë të drejtë të kryejnë kontrollin doganor. PPKK përfshin seksionin e rrugës në territorin e Shqipërisë, mjediset dhe të gjitha mjediset e tjera ndihmëse që duhen për kontrollin doganor.

Për funksionimin e saj do të ngrihet një Komision i Përbashkët i Ekspertëve (KPE), i cili do të jetë përgjegjës për zbatimin e protokollit dhe përbëhet nga tre përfaqësues të përhershëm të caktuar nga palët doganore përkatëse. Administrator i pikës është parashikuar të jetë Drejtoria e Përgjithshme e Doganave të Shqipërisë.

Në përputhje me marrëveshjen janë përcaktuar kufijtë e pikës së përbashkët të kalimit kufitar dhe procedurat për transferimin dhe kthimin e mallrave të konfiskuara apo provave që i shoqërojnë ato në një vendndodhje tjetër zyrtare. Mjediset zyrtare, që do të përdoren për kontrollin doganor nga të dyja palët, do të shënohen me simbole shtetërore dhe në përputhje me rregulloret e brendshme.

Si do të bëhen kontrollet

Kontrollet do të kryhen sipas marrëveshjes, ku nëpunësit e palëve do të shkëmbejnë informacion dhe do të japin asistencë të përbashkët. Të gjitha aktet ligjore të palëve në lidhje me kontrollin doganor do të zbatohen nga Pika e Përbashkët e Kontrollit dhe pasojat për shkeljet do të jenë të njëjta sikur të kishin ndodhur në territorin e secilës palë.

Veprimtaritë ditore nga PPKK, të kryera nga nëpunësit e Kosovës do të konsiderohen si të kryera në territorin e Kosovës. Nëpunësit e secilës palë kanë të drejtë të ndalojnë, të arrestojnë dhe të kufizojnë lirinë e një personi gjatë kontrollit kufitar, por vetëm në përputhje me legjislacionin shtetëror respektiv. Kur merren masa, nëpunësit e secilës palë duhet të informojnë njëra-tjetrën. Në PPKK, kontrolli doganor në hyrje do të ushtrohet mbi bazën e parimit të analizës së riskut. Kontrolli doganor në dalje është në diskrecionin e vendit të daljes. Nëse kryhen të dy, kontrolli i parë është në dalje.

Udhëtarët dhe mjetet

Udhëtarë, mjetet dhe mallrat i nënshtrohen kontrollit doganor vetëm një herë. Nëse gjykohet e nevojshme, dokumentacioni i kontrollit të njërës palë mund t’i shërbejë palës tjetër për procedurat doganore të mëtejshme. Në këto raste, palët detyrohen t’i vënë në dispozicion njëra-tjetrës kopjen e dokumentacionit përkatës. Marrëveshja përcakton se, në rastet e rrethanave të paparashikuara dhe të jashtëzakonshme dhe kur ka rrezik për sigurinë publike, palët bien dakord që të hiqet parimi me një ndalim dhe të rivendosen kontrollet e veçanta.

Kufizimet

Mallrat për të cilat importi është ndaluar nga vendi hyrës do të lejohen të kthehen në vendin e daljes. Në rastet e parimit me një ndalim, mallrat mund të sekuestrohen nga nëpunësit e vendit hyrës. Në rastet kur kontrollet kryhen në mënyrë të veçantë, nëpunësit e vendit të hyrjes mund të sekuestrojnë mallrat vetëm pasi kontrolli doganor të ketë përfunduar nga vendi i daljes dhe vetëm në përputhje me legjislacionin e tyre kombëtar.

Të hollat dhe letrat me vlerë të sekuestruara nga nëpunësit e secilës nga palët, gjatë kryerjes së kontrollit, si mallrat dhe mjetet e tjera, duhen të trajtohen sipas rregullave të vendit sekuestrues dhe nuk u nënshtrohen rregullave të eksportit. Nëpunësit mund të mbajnë vetëm një armë të shkurtër brezi, ata mund të mbajnë pranga, shkopinj gome. Përdorimi i forcës, sipas marrëveshjes, duhet të jetë në përputhje me rrezikun dhe nuk duhet të tejkalojë kufijtë e nevojës. Dokumentet, pajisjet teknike, posta dhe mjeta të tjetra nuk do të kontrollohen nga pala tjetër. Palët pajtohen për ndarjen e shpenzimeve që kanë të bëjnë me energjinë, ujin dhe mirëmbajtjen e mjediseve doganore. Shërbimi parashikohet të ofrohet është 24 orë në 7 ditë.

Projekti për Morinën

Pika e Kalimit Kufitar Morinë është ndërtuar në vitet ‘80 dhe është restauruar pjesërisht në vitin 2002. Me qëllim përmirësimin e infrastrukturës ekzistuese është kërkuar përmirësimi nëpërmjet Projekteve të financuara nga Bashkimi Europian. Faza e parë e punimeve në PKK Morinë është kryer në kuadër të IPA 2009, duke krijuar një zonë më të gjerë për parkimin e mjeteve të rënda.

Nëpërmjet Projektit aktual të IPA 2012 po finalizohen punimet për ndërtimin e një Pike Kalimi Kufitar të përbashkët me Kosovën, sipas projektit të detajuar të përgatitur nga Konsulentët e BE-së. Sipas burimeve zyrtare nga Doganat, duke përmirësuar infrastrukturën dhe shërbimet në këtë pikë të rëndësishme të kalimit të kufirit kontribuohet në përmirësimin e menaxhimit të kufirit në përputhje me standardet e BE-së, veçanërisht në lidhje me standardet Schengen.

Në dhjetor 2015 është nënshkruar kontrata midis Delegacionit të BE-së dhe fituesit të punimeve të ndërtimit (Kompania VEGA sha) si dhe supervizorit (IC Consultant). Në prill 2016, në Morinë u bë hapja e frontit të punimeve dhe aktualisht punimet janë drejt fazës finale. Projekti përfundimtar i PKK Morinë, ku do të akomodohen të dyja Administratat Doganore (Shqiptare dhe Kosovare) i përgatitur nga Delegacioni i BE-së, ka tejkaluar fondin në dispozicion nga IPA 2012. Për këtë, është rënë dakord që Administrata Doganore Shqiptare të financojë vlerën shtesë të projektit, si pjesë e bashkëfinancimit. Një projekt i njëjtë po zbatohet edhe në pikën doganore të Hanit të Hotit dhe do të nisë edhe me pikat doganore me Maqedoninë dhe me Malin e Zi, teksa është aplikuar më së pari në pikën doganore të Muriqanit me Malin e Zi.

Sa shumë paguajnë bizneset në kufi për procedura

Një biznesi nga Shqipëria që eksporton në Kosovë i duhet të harxhojë vetëm për një procedurë 276 euro. Sipas një studimi që është bërë nga Qendra Shqiptare e Eksporteve, në këtë shumë 30 euro shkojnë për agjencinë doganore, 40 euro janë pagesë terminali, 68 euro kushton certifikata fitosanitare (ku 28 euro është pagesa standarde për 20 tonë plus 2 euro të tjera për çdo tonë). Ndërsa 138 euro të tjera janë pagesa për tarifat e hyrjes në rastin e një kamioni.

Ndërsa bizneseve të Kosovës u kushton një procedurë eksporti me Shqipërinë mesatarisht 144 euro. Në këto pagesa, 25 euro bizneset i Kosovës i paguajnë agjencisë doganore, 10 euro është pagesa e terminalit, 15 euro certifikata fitosanitare, 22 euro tarifa e skanimit në Shqipëri dhe 71 euro në total janë tarifat e hyrjes dhe shërbimet për një kamion në ditë.

Struktura e tarifave ndërmjet doganës së Shqipërisë dhe asaj të Kosovës krijohet më së shumti nga disa tarifa ekstra që vendet aplikojnë dhe më së shumti nuk janë tarifa klasike doganore. Një tarifë e tillë në territorin e Kosovës është parkimi, i cili shkon 40 euro për kamion edhe nëse, bizneset e përdorin atë vetëm për një orë. Kjo tarifë është në vullnetin e qeverisë së Kosovës që të lehtësohet dhe nuk hyn në procedurat e zhdoganimit. Për një biznes nga Kosova, që do të eksportojë në Shqipëri, më së shumti peshon tarifa e skanimit prej 22 eurosh, që është një shërbim ekstra nëpërmjet koncesionit privat.

Tarifat

Tarifat që paguajnë bizneset e Kosovës për eksporte në Shqipëri

25 euro- Pagesë për agjencinë doganore
10 euro – Pagesë terminali (për mallrat e importuara)
15 euro – Certifikatë Fito-Sanitare
22 euro – Tarifa e skanerit (Shqipëri)
72 Euro në total – tarifat e hyrjes (vetëm shërbimet, për kamion në ditë)

Tarifat që paguajnë bizneset e Shqipërisë për eksporte në Kosovë

30 euro – Pagesë për agjencinë doganore
40 euro – Pagesë terminali (për mallrat e importuara)
68 euro – Certifikatë Fito-Sanitare (28 euro – pagesa standarde për 20 tonë, plus 2 euro/tonë)
138 Euro në total – tarifat e hyrjes (vetëm shërbimet, për kamion në ditë)

Projekti si mund të lehtësohet tregtia

Alban Zusi nga Qendra Shqiptare ka bërë një studim nëpërmjet të cilit ka dalë me propozime konkrete se si mund të lehtësohen kostot e tregtisë ndërmjet Shqipërisë e Kosovës. Zusi thotë se ka mjete për të lehtësuar tregtinë edhe pa ndryshuar kodin doganor. Ai tha se Shqipëria dhe Kosova duhet të nisin të aplikojnë faturën-deklaratë. Kjo do të thotë që, kur një kamion niset nga Tirana në Kosovë, fatura fiskale e Shqipërisë të njihet edhe faturë eksporti dhe anasjelltas dhe të deklarohet në dy sistemet, në tatimet e Shqipërisë dhe ato të Kosovës.

Në pikën doganore duhet të instalohet pajisja që të lexojë faturën fiskale dhe kështu, më pas, malli gjurmohet për llogari të Kosovës. Vetëm nëpërmjet këtij investimi, kostot për një procedurë doganore lehtësohen me gati 80 euro, pasi kamionit nuk i duhet të ndalojë në agjencitë doganore. Zusi tha se fatura-deklaratë është lehtësisht e aplikueshme dhe përdorimin e saj e njeh edhe Kodi Doganor. Vetëm nga kjo procedurë, shtoi ai, kostoja dhe koha shkurtohen ndjeshëm.

Aktualisht një biznesi shqiptar i duhet të harxhojë për një eksport 2800 euro mall në Kosovë, rreth 280 euro për procesin e zhdoganimit dhe më shumë se dy ditë. Ai tha se, Shqipëria dhe Kosova duhet të ndjekin modelin e BE-për doganat, duke thjeshtuar procedurat dhe kostot. Edhe Arben Shkodra nga Shoqata e Prodhuesve Shqiptare ka paqartësi në lidhje me procedurat e ndryshme, që vazhdimisht e kanë penguar biznesin për të tregtuar mallra në të dy anët e kufirit. Shkodra propozon që të nisë puna për hartimin dhe implementimin e sistemit fiskal të unifikuar mes dy vendeve tona dhe përgatitjen e kushteve për heqjen e pikave doganore.

Tregti pa kufij deri në vitin 2023 në kuadër të projektit rajonal

Këshilli i Koordinimit Rajonal (KKR), që funksionon si një strukturë koordinuese e Nismës së Berlinit për Ballkanin Perëndimor (WB6), ka ndërmarrë një nismë për zerimin e tarifave doganore ndërmjet vendeve deri më 2023. Vendet e WB6 janë të angazhuar për Zbatimin e Planit të Veprimit në fushën e tregtisë për të arritur objektivin e krijimit të një zone ekonomike rajonale në CEFTA me rregulla të njëjta si në BE. Masat synojnë uljen e kostos së tregtisë për të eliminuar pengesat dhe për të optimizuar koston e prodhimit.

Kryeministrat e gjashtë vendeve kanë firmosur që deri në vitin 2023 në rajonin tonë mallrat, shërbimet, investimet dhe njerëzit të lëvizin lirisht pa tarifa njësoj si BE-ja sot, pa kuota apo pengesa dhe ku tregtia lehtësohet nga rregullat e OBT-së. Kontrollet e përbashkëta kufitare me një ndalesë duhet të nisin nga puna gjatë 2018-2019. Heqja e barrierave për tregtinë e shërbimeve dhe njohja elektronike e certifikatave duhet të ndodhë deri në vitin 2023. Deri në vitin 2020, duhet të jetë zbatuar protokolli shtesë për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të CEFTA dhe vendet duhen të kenë kryer gjithashtu investimet në infrastrukturën e brendshme për tregtinë pa tarifa. Deri në vitin 2020, gjithashtu duhet të funksionojë një Task Forcë që të ndalojë subvencionet e fshehta të shteteve të veçanta ndaj sektorëve të caktuar.

Shqipëria aktualisht e ka të kufizuar tregtinë me vendet e rajonit. Sipas të dhënave nga CEFTA, shihet se tregtia e Shqipërisë me këto vende nuk pësoi ndryshime të dukshme që kur u nënshkrua marrëveshja në vitin 2013. Përkundrazi në vitin 2016, Shqipëria importoi më pak mallra nga vendet e CEFTA-s se viti paraardhës. Nga 8% që ishte pesha e importeve në këto vende më 2015, në 2016 zbriti në 6%.

Raporti për tregtinë i CEFTA-s tregon se, Shqipëria ka partnerin e saj më të fuqishëm tregtar për eksportin Italinë. Me këtë shtet, Shqipëria realizon 58% të eksporteve, ndërsa me vendet e CEFTA-s realizoi vetëm 14% të eksporteve, një peshë e njëjtë me atë të vitit 2015. Shihet se gjatë vitit të kaluar, Shqipëria ka rritur më tej (7%) përqendrimin e eksporteve me Italinë në raport me 2015-n. Blerina Hoxha / Monitor

“Pa Ujmanin, ndalet ekonomia e Kosovës”

Liqeni i Ujmanit është shndërruar kohët e fundit në mollë sherri mes Kosovës dhe Serbisë. Këtë dëshmojnë edhe deklaratat e politikanëve. Po cila është rëndësia e këtij liqeni dhe si mund të zgjidhet kjo çështje?

Dikur i ndërtuar mbi lumin Ibër për një shtet më të madh, liqeni i Ujmanit (Gazivodës) është shndërruar sot në një çështje mospajtimesh ndërkombëtare mes Beogradit dhe Prishtinës. Me një gjatësi prej 23 metra dhe me një sasi uji prej 380 milionë kub, dy të tretat e liqenit gjenden në territorin e Kosovës e një e treta në Serbi. Mbushja megjithatë vjen nga Serbia dhe Mali i Zi. Lidhur me këtë çështje për DW ka folur eksperti për ekonominë e ujit dhe ruajtjen e mjedisit Ljubisha Miaçiq.

Ku qëndron rëndësia strategjike e liqenit të Ujmanit?

Ljubisha Miaçiq: Liqeni i Ujmanit është krijuar në radhë të parë për furnizim me ujë, ndërsa prodhimi i energjisë elektrike ka filluar më vonë, sepse është parë që këtu ka edhe potenciale të tilla. Të gjitha instalimet janë në territorin e komunës Zubin Potok dhe atje punojnë vetëm serbët. Por përveç rrogave, serbët e veriut të Kosovës nga ky liqen nuk marrin asgjë tjetër. Të ardhurat i merr kompania „Ibër-Lepenci”, e cila gjendet në Prishtinë dhe e cila në bord nuk ka asnjë serb, që do të thotë se ekziston një lloj disbalanci i shfrytëzimit të resurseve. Liqeni i Ujmanit është një çështje e kontestimeve të mëdha për pronësinë, sepse pa këtë liqen nuk ka as ekonomi në Kosovë. Pa këto resurse ekonomia ndalet dhe jo vetëm ekonomia e industrisë elektrike në Obiliq, sepse uji shfrytëzohet atje për ftohje në centralin Kosova B, por ky ujë shfrytëzohet edhe për industrinë në Feronikël, Trepçë dhe për bujqësinë në vend.

Pse është i rëndësishëm për Serbinë?

Për Serbinë në këtë moment është më shumë i rëndësishëm si pikë referimi në negociata, por në të ardhmen mund të jetë shumë i rëndësishëm, sepse shfrytëzimi i tepërt i rrjedhës së ujit në lumin Ibër, mund të rrezikojë ekonominë e Serbisë – në hapsirën e Rashkës dhe Kralevës. Nëse shfrytëzohet një sasi edhe më e madhe e ujit se ajo sot, do të humbiste uji në puse, do të pakësohej sasi e ujrave nëntokësore në këto rajone të Serbisë. Ose, për shemull, Serbia planifikon të ndërtojë mini hidrocentrale në Rashkië dhe Kralevë, e nëse ulett sasia e ujit dhe shfrytëzohet në Kosovë, atëherë askush nuk do të investonte në këto projekte në Serbi.

Cilat janë argumentet e njërës dhe të palës tjetër?

Duhet të nisemi nga gjërat elementare – cilat janë resurset e Ujmanit, digat dhe instalimet atje, apo uji dhe prej nga vjen ky ujë? Uji vjen nga Serbia. Kosova nuk ka burim të ujit në lumin Ibër. E dyta: Kompania “Ibër Lepenci” është paguar me kredi nga Banka Botërore. Ajo ka paguar 45 milionë, por kostot kanë kushtuar shumë më shumë dhe Serbia e ka marrë obligimin e kthimit të borxheve, sipas marrëveshjes për sukcesion, sepse pajisjet gjenden në terriorin e saj. Kjo do të thotë se i gjithë dokumentacioni dhe të gjitha pagesat janë bërë nga Serbia. Pasi Kosova nuk njihet nga Serbia, borxhet dhe të gjitha pagesat e tjera ende janë në dokumentacionet e Republikës së Serbisë, ndaj Kosova nuk ka këtu shumë argumente. Madje edhe sikur Serbia ta njihte Kosovën, ajo do të duhej t’i paguante këto borxhe. Argumenti i vetëm i palës kosovare është se ata kanë nevojë për ujë dhe se pa këtë ujë nuk do të kishte as ekonomi. Rezervuarët e tjerë që kanë nuk i plotësojnë nevojat e Kosovës dhe nevojat e investimeve. Ekonomia e Kosovës do të ndalej pa Ujmanin.

Si mund të zgjidhet kjo nyje?

Sikur të kishim një shpërndarje perfekte të resurseve, sikur të ndahej prodhimi dhe distribucioni, atëherë shqiptarët dhe serbët do të detyroheshin të bashkëpunojnë. Kjo do të thotë se Serbia ka kapacitetet për prodhime, ndërsa Kosova për distribucion, respektivisht që Serbia të prodhjojë dhe ofrojë ujë, ndërsa Kosova të marrë kuata të caktuara uji, ta shpërndajë atë dhe t’i marrë pagesat nga ata që e shfrytëzojnë. Në këtë mënyrë palët do të detyroheshin të bashkëpunojnë. Serbët në këtë mënyrë do të përfitonin nga të ardhurat me të cilat mund të financojnë zhvillimin e mëtutjeshëm, ndërsa Kosova do të kishte sasi të mjaftueshëm të ujit, për një kohë më të gjatë.

Mungesa e marrëveshjes mund të rezultojë me ndalimin e ujit nga Serbia në pjesën e epërme dhe drejtimin e ujit në drejtim tjetër, pra drejt komunave Tutin dhe Novi Pazar në Serbi dhe kthimin më pas në shtratin e lumit Ibër në ato pjesë – pa i shkelur fare konventat ndërkombëtare. Kosova nga ana tjetër me shfrytëzimin e tepërt të ujit do të bënte shkelje, madje edhe sikur Serbia të binte dakord, sepse Rumania dhe Bullgaria mund të ankohen.

A jemi më afër zgjidhjes pas vizitës së presidentit Vuçiq në Kosovë?

Një diskutim real për Ujmanin nuk ka ekzistuar deri tani, përveç deklaratave populiste. Tani po mendohet se cila palë do ta hedhë e para në tavolinë këtë çështje, sepse kështu do të tregonte dobësi, ndaj në këtë moment kemi lëvzije në kornizat nacionaliste dhe mungesë kompromisi. Deklarata e Kadri Veselit se Ujmani është i Kosovës është simptomatike. E deklarata e Aleksandar Vuçiqit dëshmon se pozicioni i tij është më i fuqishëm sesa ka menduar, por në këtë moment nuk do ta ekspozojë shumë, për të mos frikësuar palën tjetër, e cila mund të vendosë që të mos bisedojë fare për këtë çështje. Unë mendoj se kjo është një çështje par excellence ku palët mund ta hedhin këtë temë në tavolinë, mund të bahkëpunojnë dhe mund të vendosin themelet e paqës në këtë shekull./DW/

Posta e Kosovës e zhytur në borxhe, premtohet zgjidhje e shpejtë

Protestat dhe grevat e punëtorëve të Postës së Kosovës po shpërfaqin gjendjen e rëndë financiare me të cilën po përballet kjo kompani. Posta e Kosovës është ndërmarrje publike. Por, ka dy ditë që nuk kryen asnjë shërbim postar, për shkak se punëtorët e të gjitha filialeve në tërë terrorin e Kosovës kanë hyrë në grevë, ngase atyre nuk u janë ndarë pagat për këtë muaj

Borxhi aktual i Postës se Kosovës është rreth 5 milionë euro, tha në një konferencë të jashtëzakonshme për media, kryeshefi i kësaj kompanie, Sejdi Hoxha. Ai ka treguar se vetëm Telekomi i Kosovës i ka borxh Postës rreth 350 mijë euro.

Kurse rreth 4 milionë euro, është thënë se janë humbje nga shërbimi universal postar. “Ne ofrojmë një shërbim që me 0.40 cent e ofrojmë një dërgesë postare nga Prishtina në Dragash. Postën e obligon ligji të përfundojë këtë shërbim, por i njëjti ligj e obligon edhe Qeverinë e Kosovës që të mbulojë humbjet nga shërbimi universal postar”, u shpreh Hoxha.

Hoxha tha se i gjithë dokumentacioni i nevojshëm dhe kriteret ligjore deri më tani janë plotësuar dhe janë adresuar në Qeveri për mbulimin e humbjeve.

“I gjithë dokumentacioni ka shkuar në Qeverinë e Kosovës dhe tashmë po presim që Qeveria të reflektojë, mos të mbesin punëtorët pa paga, si e drejtë e tyre themelore. Mos të kemi bllokada në bërjen e punës në formë normale, sepse çdo situatë e tillë krijon një klimë jo të mirë në ndërmarrje, një imazh jo të mirë për ndërmarrje. Dhe natyrisht e dëmton edhe afarizmin tonë për të ardhmen, pasi kemi krijuar qindra shërbime të reja në zyrat tona postare dhe nuk është e lehtë të përballemi me greva të tilla”, theksoi Hoxha.

Ministria e Zhvillimit Ekonomik është duke shqyrtuar të gjitha ankesat e Postës së Kosovës, tha për Radion Evropa e Lirë, ministri Valdrin Lluka.

Ai tha se vetëm në javën e parë të muajit tetor pritet të ndahet një pjesë e shumës së mjeteve të nevojshme për të larguar nga kriza përkohësisht këtë kompani.

“Unë personalisht jam kundër subvencioneve dhe jemi duke punuar në vazhdimësi që ta zhvillojmë një sistem më të qëndrueshëm, t’i ndihmojnë Postës që të rrisë qarkullimin përmes aktiviteteve shtesë, siç janë pagesat e skemave sociale, pagesat e ndryshme që mund të bëhen përmes Postës”, tha Lluka.

Përveç punëtorëve të Postës se Kosovës të cilët kanë hyrë në grevë, edhe punëtorët Distribucionit të Furnizimit me Energji Elektrike (KEDS), të hënën kanë zhvilluar protestë duke kërkuar rritjen e pagave, në të kundërtën edhe ata kanë paralajmëruar grevë, duke ndërprerë furnizimin me energji elektrike.

Në anën tjetër, zyrtarë të KEDS-it më anë të një komunikate për media kanë thënë se “KEDS është kompani që vepron nën rregullativa të Zyrës se Rregullatorit të Kosovës dhe për këtë arsye çdo shpenzim, përfshirë edhe shpenzimet e beneficioneve të punëtorëve, duhet të jenë të aprovuara nga Rregullatori”.

Energjia e rinovueshme do të dominojë prodhimin e energjisë në vitin 2050

Raporti i ri pasqyrues i tranzicionit energjetik tregon se 80 për qind e energjisë elektrike në mesin e këtij shekulli do të prodhohet nga burimet e rinovueshme

Prodhimi i energjisë së rinovueshme do të përbëjë 80 për qind të prodhimit global të energjisë elektrike në vitin 2050, sipas një raporti pasqyrues të tranzicionit të energjisë të publikuar të hënën. I publikuar nga kompania norvegjeze globale e sigurimit të cilësisë dhe menaxhimit të rrezikut, DNV GL, raporti thotë se qymyri, nafta dhe gazi nuk do të jenë më dominues në furnizimin global të energjisë primare deri në vitin 2050.

Panelet diellore, mullinjtë me erë në tokë, hidroenergjia dhe fermat e erës në det do të përbëjnë 80 për qind të prodhimit global të energjisë elektrike në mesin e shekullit tonë, thotë raporti, duke shtuar se kjo energji në shkallë të gjerë do të prodhohet, nga panelet diellore dhe nga ferma të erës në det të hapur.

Raporti tregon se panelet diellore dhe fermat e erës do të rriten me shpejtësi, duke arritur shpërndarjen prej 40 dhe 29 për qind, deri në vitin 2050.

“Pavarësisht prodhimtarisë së energjisë elektrike që rritet me një faktor prej rreth 2.5 gjatë kësaj periudhe, gjenerimi nga lëndët djegëse fosile ka shënuar një rënie me rreth 60 për qind të totalit të saj në vitin 2017”, thuhet në raport.

-Shitjet e makinave elektrike do të rriten

Raporti parashikon gjithashtu një rritje të madhe të numrit të automjeteve elektrike në rrugë për shkak të përparimeve të fundit në elektrifikimin e automjeteve të rënda dhe qelizat e karburantit me hidrogjen që hyjnë në përzierjen e energjisë së automjetit.

“Analiza jonë tregon se rritja e makinave elektrike do të përshkojë një lakore të formës S, për shembull të ngjashëm me tranzicionin e shpejtë të kamerës së parë digjitale” thuhet më tej, duke u shtuar se vetëm pas vitit 2025 gjysma e totalit të makinave të reja të shitura në Evropë do të jenë makina elektrike.

Kjo pikë do të arrihet pak para vitit 2030 për rajonet e Amerikës së Veriut, Paqësorit, dhe Kinës, dhe vetëm pas vitit 2030 për nënkontinentin indian, sipas vlerësimeve të DNV GL. Pjesa tjetër e botës nuk do të arrijë këto nivele para vitit 2040, thuhet në raport.

Sipas DNV GL, autobusët dhe mjetet tjera transportuese komunale do të ndjekin trendin, si dhe do të ketë një shkallë elektrifikimi të mjeteve të transportit detarë për disa anije të linjave të shkurtra, duke krijuar një kërkesë për infrastrukturën e mbushjes në porte.

“Edhe sistemi hekurudhor mund të elektrifikohet, kjo do të ndodhe deri në vitin 2050. Presim që edhe elektrifikimi i trafikut ajror të fillojë në këtë periudhë”, shtohet në raport.